Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Забойства ў цэнтры Эўропы. Пахаваньне вучня


19 жніўня Менскі абласны суд пачаў разглядаць справу аб падвойным забойстве ў стаўпецкай школе № 2. Свабода публікуе новую кнігу журналіста Дзьмітрыя Гурневіча «Забойства ў цэнтры Эўропы». Праз гісторыю горада Стоўпцы, мясцовыя легенды і меркаваньні стаўпецкіх людзей аўтар спрабуе зразумець матывы злачынства, якое скаланула ўсю Беларусь.

За шэсьць тыдняў да пахаваньня Сашы Раманава я выпадкова ішоў маршрутам ягонага традыцыйнага вяртаньня са школы.

Ідучы на івянецкую дарогу, каб злавіць аўтаспын у Налібакі, я прамінуў школу № 2, царкву Сьвятой Ганны і пайшоў далей па Гагарына. Вуліцу перацінае менская траса, якую пільнуе самы вялікі ў Беларусі помнік Фэліксу Дзяржынскаму, ураджэнцу гэтых мясьцін. Каменная галава ў памяць аб стваральніку адной з самых крывавых у гісторыі чалавецтва арганізацый стаіць на пагорку ў тым самым месцы, дзе падчас апошняй вайны знаходзілася стаўпецкае гета. З пагорку за помнікам тады весела, на санках і мяшках, зьяжджалі дзеці. Сёньня тут цішыня. Адсюль 10 хвілін пехатою да Сашынага дому.

У Стоўпцах гэтую мясьціну на выезьдзе з гораду ў бок Івянца называюць кар’ерам. Парадны ўваход у дом Раманавых глядзіць на той самы былы кар’ер, які ўжо даўно аброс рэдкім ляском. Для адных тут заканчваюцца, а для іншых пачынаюцца Стоўпцы.

Разьвітаньне з забітым школьнікам Аляксандрам Раманавым, 13 лютага 2019 году
Разьвітаньне з забітым школьнікам Аляксандрам Раманавым, 13 лютага 2019 году

Вялікі стылёвы будынак лімоннага колеру, у якім вырас Саша, не пасуе да навакольнага пэйзажу — шэрых цагляных хатаў за драўлянымі платамі. У Сяргея і Ірыны сын быў другім дзіцем пасьля дачкі Наташы.

Для некаторых жыхароў гораду прыгожы дом стане ледзь не тлумачэньнем забойства. Але цяпер, у жалобным шэсьці, ніхто пра гэта ўголас ня кажа. Пра гэта, і ня раз, скажуць пазьней. Цішыню сярод сотні прысутных парушаюць толькі журналісты мітусьнёй з камэрамі і мікрафонамі, роспытамі суседзяў пра забітага хлопца.

У натоўпе заўважаю адзіны вянок па-беларуску. Ён ад старшыні Таварыства беларускай мовы Алены Анісім, дэпутаткі ад Стаўпецкай акругі. Саша паўсюль і заўсёды стараўся размаўляць па-беларуску.

— Ён цікавіўся грамадзкім жыцьцём, пачаў весьці суполкі ў сацсетках па-беларуску, у тым ліку ад Стаўпецкага ТБМ. Харошы быў хлопец, неканфліктны. У панядзелак, калі ўсё гэта здарылася, спачатку гаварылі, што ахвяра з 10 клясы. Я пазваніў да Сашы, каб запытацца, як там і што. Але падняў ягоны бацька і сказаў: «Сашы з намі больш няма», — кажа актывіст Таварыства беларускай мовы Міхаіл Мацкевіч, які прынёс вянок.

Шэсьце паволі сунецца па знаёмым для Сашы шляху, у бок ягонай школы. Увесь гэты час труну нясуць на руках.

— Саша быў не па ўзросьце сур’ёзны і мэтанакіраваны. Зьбіраўся паступаць у Польшчы на палітоляга-журналіста. Па панядзелках і серадах я езьдзіў разам зь ім зь Менску ў Стоўпцы. Вялі сурʼёзныя і цікавыя размовы пра культуру, гісторыю і мову. Абмяркоўвалі жыцьцёвыя пытаньні. Саша амаль заўжды размаўляў па-беларуску. І, наколькі я ведаю, зацікаўліваў і заахвочваў да вывучэньня мовы сваіх аднаклясьнікаў. Захапляўся відэамантажом. Заўжды праяўляў ініцыятыву і гатовы быў дапамагчы. Да гэтага часу мы ня можам паверыць, што такае адбылося, — кажа яго знаёмы Павал Савіцкі.

Бліжэй да хаты стаяць суседкі Раманавых.

— Саша тут нарадзіўся, заўсёды быў вельмі добрым і ветлівым хлопчыкам. Вось на гэтую лаўку да нас прыходзіў яшчэ дзіцем. Пытаюся: «Ну што, нешта здарылася?» Сьмяецца ў адказ: «Нічога ня здарылася, проста так прыйшоў. А як здарыцца, высьветлю і тады ўсё вам раскажу». Заўсёды вітаўся і са сьвятамі віншаваў. Як падрос, дык езьдзіў тут на квадрацыкле, але потым забаранілі яму гэты квадрацыкл, дык перасеў на матацыкл. Але надта не ганяў, спакойна езьдзіў, — кажа суседка.

Улетку Саша плянаваў аб’ехаць на матацыкле самыя маляўнічыя мясьціны Беларусі.

Ён рос у сям’і, дзе яму не бракавала ўвагі і любові бацькоў.

Калі сёньня я ўзгадваю тое пахаваньне, то самы запамінальны і адначасна самы страшны момант — гэта сьцішаны енк яго мамы, калі труну выносілі з дому. Гэта быў той стан, калі чалавек ужо ня можа плакаць. Тут не было традыцыйных вясковых галашэньняў, як на пахаваньні ягонай настаўніцы. Поўная цішыня і толькі енк маці пад шоргат абутку сотняў людзей аб пясок на вуліцы Чарняхоўскага.

— У яго і бацькі вельмі добрыя. Ведаю, што яны прадпрымальнікі. Жывуць заможна, але вельмі прыстойна. Я вунь там далей жыву, але як ідуць міма, дык заўсёды вітаюцца. У Сашы ёсьць старэйшая сястра, тая таксама вельмі добрая дзяўчына, ужо ў Менску жыве. Кажуць, хутка мае шлюбам пабрацца. А тут — такое гора, слоў няма. Залаты ж быў хлопчык, — кажа іншая суседка.

У школе № 2, дзе вучыцца больш за паўтысячы дзяцей, Раманаў быў адным з самых заўважных вучняў. Цікавіўся філязофіяй, у 17 гадоў добра гаварыў па-польску і па-ангельску, зьбіраўся паступаць на паліталёгію ў Варшаўскі ўнівэрсытэт.

«Ён быў геніем, магнітам, за ім бегалі ўсе дзяўчаты», — коратка адказвае адна з настаўніц Сашы.

У жалобным маршы ідуць старшыня Стаўпецкага райвыканкаму Дзяніс Калясень, ягоная намесьніца Жанна Лысая. Загадчык раённага аддзелу ідэалёгіі і культуры Дзьмітры Сьлесарчык нясе зь іншымі мужчынамі века труны. «Трэба на ўсю катушку спытаць перш за ўсё з старшыні райвыканкаму», — узгадваю словы Лукашэнкі за дзень да пахаваньня. Так ён камэнтаваў трагедыю ў Стоўпцах, згадаўшы яшчэ бардак у беларускіх школах. Ці было нешта, што яны маглі зрабіць і не зрабілі? Ці магчыма было ўвогуле прадбачыць такія рэчы? Пра гэта я яшчэ спытаю жыхароў гораду, якім яны кіруюць. Але ня тут і не цяпер.

Шэсьце пераходзіць менскую трасу, якая аддзяляе месца, дзе жыве сям’я Раманавых, ад рэшты Стоўпцаў. Але далей яго кіруюць не па вуліцы Гагарына, што было б натуральна. Жалобны марш збочвае далей, за сотню мэтраў, у паралельную вуліцу Першамайскую, робячы невялікае кола. На Гагарына жыве сям’я Вадзіма. Адсюль можна пабачыць ягоны дом.

Там цяпер бацькі і сястра вучня-забойцы. Калі стаць ля вакна, то можна пабачыць працэсію і труну Сашы Раманава. Але ў гэтым горадзе немагчыма схавацца. Можна толькі абысьці бокам.

Працяг будзе

Кніга Дзьмітрыя Гурневіча «Забойства ў цэнтры Эўропы» на svaboda.org

Праз гісторыю горада Стоўпцы, мясцовыя легенды і меркаваньні стаўпецкіх людзей журналіст Радыё Свабода спрабуе зразумець матывы злачынства, якое скаланула ўсю Беларусь.

Частка 1. «Банальнасьць зла» ў транзытным горадзе Стоўпцы

Частка 2. Пахаваньне настаўніцы

Частка 3. Пахаваньне вучня

Частка 4. Чумная зямля

Частка 5. Шляхі ахвяраў і забойцы ў школу № 2

Частка 6. Дом, дзе вырас забойца

Частка 7. Школьнік з аватаркай Шапэнгаўэра

Частка 8. Бацька пра сына: «Я ня мог ім надыхацца»

Частка 9. Чаму шкадуюць забойцу

Частка 10. Ганна Арэнт супраць Лукашэнкі

Частка 11. Як жыхары Стоўпцаў шукалі прычыну трагедыі

Частка 12. Кароткая гісторыя Беларусі

Частка 13. Месца злачынства

Частка 14. Альтэрнатыўныя вэрсіі трагедыі ў Стоўпцах

Частка 15. «Ад зайздрасьці ідуць самыя вялікія праблемы»

Частка 16. Горад у дэпрэсіі, бо людзі ў сабе

Частка 17. Стаўпецкі антыдэпрэсант

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG