Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Чытачка Ўпала: У культурным жыцьці вецер магутна дзьме аўтару ў сьпіну і аўтарцы ў твар


Анка Упала

У рубрыцы «Варта» на выходных мы публікуем адказы на анкету пра чытацкія звычкі беларусаў. 20 пытаньняў пра тое, як файна чытаць файную літаратуру. Сёньня на нашу чытацкую апытанку адказвае пісьменьніца і перакладчыца Анка Ўпала.

Якія кнігі вы чытаеце цяпер?

Разам з фінскай групай чытаю кнігу пра любоўны трохкутнік «Matti ja Tuija-Liisa» («Мацьці і Туія-Ліса») Ханэле Бранч. Гэта кніжка спэцыяльна напісаная для тых, хто вывучае фінскую як замежную, таму я спачатку скептычна да яе паставілася як да літаратурнага тэксту. Але ў працэсе ацаніла, як раскрытыя характары пэрсанажаў, як праўдападобна і з гумарам апісаныя стасункі. Да заняткаў мы чытаем па пары разьдзелаў. Мае аднагрупніцы эмацыйна рэагуюць на тэкст, а хтосьці нават дзеліцца прачытаным з калегамі, якія чакаюць новых порцый гісторыі. Ханэле Бранч, якая ня толькі выкладала фінскую ў Лёнданскім унівэрсытэце, але і перакладала літаратуру, несумненна мела літаратурны талент.

Тэмы, якія мяне цікавяць: літаратура, гендэр, грамадзтва, лінгвістыка ды інш.

Іншай кнігі непасрэдна зараз не чытаю. Маё паўсядзённае чытво — гэта лонг-рыды на тэмы, якія мяне цікавяць: літаратура, гендэр, грамадзтва, лінгвістыка ды інш. Я пазначаю іх закладкамі, а потым чытаю ў вольную хвіліну. З англамоўных больш за ўсё закладак з The New Yorker, некалькі расейскамоўных — з «Теории и практики», хоць, як на мяне, гэта неадназначны рэсурс з артыкуламі няроўнай якасьці. Са швэдзкага папяровага часопіса Vi Läser толькі вось прачытала гутарку з брытанскай пісьменьніцай Зэйды Сьміт пра яе сумневы ў сваім літаратурным майстэрстве. Яна не прымае за доказ сваю сусьветную вядомасьць і кажа, што ёсьць мноства прыкладаў таго, як кепскія пісьменьнікі рабіліся знакамітымі. Тым часам Зэйды Сьміт, бясспрэчна, адна з найлепшых у літаратуры нашага часу.

Якую выдатную кнігу вы прачыталі апошнім часам?

Акурат Зэйды Сьміт − раман «Белыя зубы», які яна напісала ў дваццацігадовым (!) узросьце. Гэтую кнігу я параіла б усім, хто хоча лепей разумець тое, пра што сёньня часта чытаем у зводках навін і чаго баімся, напрыклад, Мікалаю Пінігіну. Не як рэжысэру, але проста як чытачу.

Што ўплывае на ваша рашэньне прачытаць кнігу: рэцэнзія, парада сяброў, атрыманьне прэміі кнігай, нешта іншае?

Калі кнігу ці аўтара згадваюць аўтарытэтныя для мяне крыніцы.

Самая цікавая рэч, пра якую вы даведаліся з кнігі апошнім часам…

У кнізе-эсэ пра Афрыку «Чорнае дрэва» Рышард Капусьцінскі расказвае пра штосьці, што падаецца мне нейкім чарадзействам. У 50–60 гады ХХ стагодзьдзя гіганцкі кірмаш у Анічы, што ў Нігерыі, стварыў і разьвіў уласную літаратуру. Гэта як уявіць, быццам уласную літаратуру спарадзіў рынак у Ждановічах. Тузіны мясцовых выдавецтваў у Анічы мелі на кірмашы свае кнігарні і выдавалі творы дзясяткаў мясцовых аўтараў, «раманы, паэмы і скетчы, бульварныя камэдыі, народныя фарсы і вадэвілі (якія потым ставяць шматлікія тэатрыкі, што таксама дзейнічаюць на рынку)» (цытата паводле перакладу Яўгена Салейчука). Аўтары Анічы знаходзілі на кірмашы вялікую аўдыторыю і ладзілі там запатрабаваныя літаратурныя вечарыны.

Які клясычны раман вам давялося прачытаць апошнім часам упершыню?

«Мелкий бес» Фёдара Салагуба. Праходзіла квэст на сайце «Горький», зацікавілася «недотыкомкой» і прачытала кнігу.

Якіх сучасных аўтараў — раманістаў, паэтаў, драматургаў, крытыкаў, журналістаў — вы цэніце і любіце больш за іншых?

Сучасных розумам, тых, якім ня трэба тлумачыць базавыя рэчы пра правы чалавека, тых, зь якімі можна ўступіць у завочны дыялёг, які ўзбагачае. Я цаню мэдыйныя рэсурсы з тэкстамі такіх аўтарак і аўтараў. У асноўным яны замежныя.

У беларускай публічнай сфэры празьмерна шмат месца займае самазамілаванае, некрытычнае да сябе мужчынскае выказваньне

У беларускай публічнай сфэры празьмерна шмат месца займае самазамілаванае, некрытычнае да сябе мужчынскае выказваньне, якое абапіраецца на пакінутую папярэднікамі спадчыну. У культурным жыцьці вецер магутна дзьме аўтару ў сьпіну і аўтарцы ў твар. Пэўныя добрыя зрухі ёсьць, але мне, напрыклад, ужо не стае аптымізму, задушліва ў гэтай прасторы, я не знаходжу ў ёй сабе месца. Але хачу падзякаваць Валянціне Аксак, тонкай і глыбокай паэтцы, за тое, што запрасіла мяне нешта сказаць. Дзякуй Насьце Захарэвіч, якая не стамляецца камэнтаваць падзеі нашага жыцьця зь нязвыклай для большасьці оптыкай. Аляксандры Дынько − за выбітны прафэсіяналізм. Добра, што ў Беларусі зьявіўся рэсурс Makeout, які дапамагае фарматаваць погляд на чалавека і грамадзтва сёньня, у FB я таксама падпісаная на Гендэрны маршрут, там карысныя спасылкі расшарваюць.

Як я спрачалася з Артурам Конанам Дойлам

Якая кніга апошнім часам давяла вас да сьмеху?

Зараз перакладаю другую кнігу фінскага пісьменьніка Цімы Парвелы для малодшага школьнага ўзросту пра Элу і яе сяброў. І, гэтак жа, як і зь першай кнігай, часам самой сьмешна з гэтых гісторый.

А ці плакалі вы над нейкай кнігай апошнім часам?

Над драматычнай разьвязкай рамана «Half of a Yellow Sun» Чымаманды Нгозі Адычы. Кніга расказвае пра часы грамадзянскай вайны ў Нігерыі ў 1976–70 гг. Пачыналася кніга ў сэрыяльным духу, да таго ж расейскі пераклад, які я чытала («Половина желтого солнца»), мусіць, ня самы ўдалы. Але далей аповед набывае моц і зацягвае. Кніга асабліва цэнная праўдзівым апісаньнем побыту людзей розных сацыяльных слаёў тагачаснай Нігерыі, іх сьветапогляду. Каб напісаць пра ваенны канфлікт, які закрануў і яе сям’ю, Адычы праштудзіравала шмат літаратуры. Сьпіс пададзены ў канцы кнігі.

Якая кніга вас раззлавала ці расчаравала?

Дома ў мяне вісіць у рамцы падараваны мне постэр з Патрыкам Мадыяно. Я да яго прызвычаілася, ён амаль як сваяк. Але кнігу «La Petite Bijou», у расейскім перакладзе «Маленькое чудо», я знайшла манернай, яна не супала са мной тады, калі я яе чытала. Можа быць, трэба пачытаць зь яго нешта іншае, але пакуль ня хочацца.

Якія літаратурныя жанры вы не чытаеце?

Літаратурны эскапізм і забаўляльная сюжэтнасьць згубілі для мяне сваю прыцягальнасьць. Фантастыку і фэнтэзі, прыгодніцкую літаратуру прагна чытала ў юнацтве, а потым страціла да іх цікавасьць. Магчыма, кожнаму веку — сваё. Хоць не заракаюся ад таго, што нешта такое можа мяне прывабіць, калі гэтую форму прыме цікавае мне выказваньне. Напрыклад, фантастыка Роўлінг зусім не эскапісцкая. А шалёна папулярныя кнігі фэнтэзі беларускай пісьменьніцы, якая піша па-расейску, Вольгі Грамыкі, каштоўныя цэльнымі, мэтанакіраванымі і самастойнымі галоўнымі гераінямі.

Як вы любіце чытаць — на паперы ці з электроннай чыталкі? Адну кнігу ці некалькі паралельна? Раніцай ці вечарам?

Бяз розьніцы. Электронная кніга зручнейшая тым, што заўжды са мной, у тэлефоне. А папяровая — тым, што яе ня трэба падзараджаць.

Вы ведаеце, дзе якая кніга ў вас стаіць або ляжыць? Як вы ўпарадкоўваеце свае кнігі?

Для папяровай літаратуры маю асобную шафу. У бацькоўскай кватэры шмат кніг. Напэўна, там знойдзецца і каштоўнае для мяне, але перабіраць гэтую бібліятэку і перавозіць нешта ў сваё здымнае жытло ня бачу сэнсу.

Якія кніжныя знаходкі на вашых паліцах маглі б моцна зьдзівіць вашых знаёмых?

«Купала і Колас, вы нас гадавалі». Дакумэнты і матэрыялы. У 2 кнігах. Кніга другая 1939–2009. Частка 1. / Уклад: В. Дз. Селяменеў, В. У. Скалабан.

Які найлепшы кніжны падарунак вы атрымалі?

Аўдыёдыск зь вершамі Тумаса Транстромэра, падараваны Монікай Транстромэр. І падпісаны аўтаркай асобнік рамана Сафі Оксанен «Norma» з пазнакамі і закладкамі, якія рабіла перакладчыца кнігі з фінскай на швэдзкую Яніна Арлоў, якая мне яго і падарыла.

Жанчына з барадой нам патрэбная, як паветра

Ваш улюбёны кніжны герой/антыгерой або кніжная гераіня/антыгераіня?

Думала сказаць, што ня маю такіх, але мо Сэвэрус Снэйп з кніг Роўлінг пра Гары Потэра.

Вы шмат чыталі ў дзяцінстве? Якія кніжкі зь дзяцінства засталіся ў вашай памяці назаўсёды?

У старэйшых клясах я перастала чытаць

Калі навучылася чытаць, то толькі гэтым і займалася, за што мяне папікалі. Я пачала верыць у папрокі і думаць, што ў пастаянным чытаньні сапраўды ёсьць нешта няправільнае, што трэба «жыць сапраўдным жыцьцём». І ў пэўны момант у старэйшых клясах я перастала чытаць. Цяпер і блізка не чытаю так многа кніг, як у дзяцінстве. Любімых кніг было многа, большасьць па-расейску: пераклад са славацкай «Пиштачик путешествует» Душана Душака, «Детское время» Уладзімера Машкова, навукова-папулярная кніга пра мікраарганізмы «Мы их не видим» Міхаіла Івіна, казкі Джані Радары, «Необыкновенные приключения Арбузика и Бебешки» Эдуарда Скобелева, любіла прыгодніцкія кнігі, фанацела па кнігах пра індзейцаў.

Па-беларуску любіла ўсе дасяжныя кнігі Янкі Маўра.

У маіх успамінах пра маё дзіцячае чытаньне няма ані пісьменьніц, ані кніг пра дзяўчынак. Толькі ў дарослым узросьце я зразумела, чаму. І злуюся, калі дарослыя людзі, асабліва тыя, якія маюць магчымасьць на нешта ўплываць, дагэтуль прама ці ўскосна падтрымліваюць гэты лад.

Калі б вы маглі прымусіць прэзыдэнта Беларусі прачытаць нейкую кнігу, што гэта было б?

«Puhdistus» Сафі Оксанен. З фінскай на расейскую назва перакладзеная як «Очищение», беларускага перакладу пакуль няма. Гэта раман пра нацыянальны рух у Эстоніі, пра злачынствы савецкай улады, пра тое, як рэпрэсіўныя ідэалёгіі калечаць людзей фізычна і душэўна, як забіваюць. Наогул гэтую кнігу зрабіла б абавязковай для ўсіх былых савецкіх рэспублік, асабліва ў Расеі. Многімі ў Беларусі засвоены погляд на савецкую гісторыю з «рускага як свайго» пункту гледжаньня, некрытычнага ці крытычнага, але «рускага». А гэта погляд з боку іншых нацыянальных культур. Такога погляду бракуе.

Каго з трох сучасных або памерлых пісьменьнікаў вы хацелі б запрасіць на прыватную літаратурную вечарыну?

Было б цікава пагаварыць пра іх досьвед у сваім часе з Астрыд Ліндгрэн, Алаізай Пашкевіч (Цёткай), Тоні Морысан.

Каго б вы хацелі мець як свайго біёграфа?

Думаю, ніхто лепей за мяне гэтага не зробіць.

Што вы перачытваеце?

Нечакана для сябе перачытала «Капітанскую дачку» Пушкіна

Нечакана для сябе перачытала «Капітанскую дачку» Пушкіна ў перакладзе Кузьмы Чорнага на беларускую. Зірнула ў пачатак, мова мяне зацягнула − і я сама не заўважыла, як прачытала твор да самага канца. Разам з адным малодшаклясьнікам чытаем сэрыі Туве Янсан пра мумітроляў, якую ў студэнцтве чытала па-расейску. Зараз скончылі «Камэту над далінай мумітроляў» у беларускім перакладзе Насты Лабады і Алесі Башарымавай. Кніга, у якой адбілася трывожная атмасфэра другой сусьветнай вайны, гучыць актуальна. Казачныя ўцекачы ратуюць свае жыцьці, свае сем’і, бягуць ад бяды разам з усім скарбам, пакінуўшы свае дамы. Галоўныя героі барыкадуюцца ў пячоры, чакаючы агню з неба, знаходзяць на зямлі цяжкія чорныя мэтэарытныя аскепкі. Але ўсё-ткі пасьля катастрофы надыходзіць раніца.

Што вы плянуеце прачытаць у бліжэйшым часе?

«The Color Purple» («Колер пурпурны») Эліс Уокер, «Things fall apart» («Рэчы распадаюцца») Чынуа Ачэбе, «Памяти памяти» Марыі Сьцяпанавай.

Закладніцы мовы, альбо Васіль Быкаў як беларуска

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG