Алексіевіч: Гарбачоў быў часткай свайго часу, але ён здолеў зрабіць тое, што ня мог ніхто іншы

Юры Дракахруст

31 жнівень 2022, 17:45

Міхаіл Гарбачоў выступае ў Акадэміі навук Беларусі ў Менску 28 лютага 1991 году

Свабода пагаварыла з нобэлеўскай ляўрэаткай у літаратуры Сьвятланай Алексіевіч пра спадчыну, якую пакінуў па сабе апошні кіраўнік Савецкага Саюзу.

30 жніўня на 92-м годзе жыцьця памёр Міхаіл Гарбачоў, апошні генэральны сакратар ЦК КПСС і першы ды апошні прэзыдэнт СССР.

ГЛЯДЗІЦЕ ТАКСАМА:

Памёр апошні кіраўнік СССР Міхаіл Гарбачоў

— Якая была ваша першая думка, калі вы даведаліся пра сьмерць Міхаіла Гарбачова?

— Я прыгадала, як мы сустрэліся зь ім пасьля яго лекцыі ў Парыжы ў 1999-м. Гэта было вельмі па-чалавечы. Нязвыклая была такая рэакцыя ад чалавека такога рангу, хай і ў адстаўцы, але ад чалавека, які ўвайшоў у гісторыю. Мяне тады ўразіла яго бездапаможная ўсьмешка — бездапаможная перад лёсам. Я сустракалася зь ім і да гэтай сустрэчы ў Парыжы. Але менавіта тады ён уразіў мяне сваім чалавечым. Я яго вельмі люблю. І ў мяне была магчымасьць сказаць яму гэта.

Зараз у сеціве так шмат цёплых словаў пра яго сказана — пасьля яго сьмерці. Як шкада, што Міхаіл Сяргеевіч ня можа іх прачытаць.

Міхаіл Гарбачоў і прэзыдэнт ЗША Джордж Буш-старэйшы (архіўнае фота)

ГЛЯДЗІЦЕ ТАКСАМА:

«Вынікам стаў больш бясьпечны сьвет і большая свабода для мільёнаў людзей». Сусьветныя лідэры пра Гарбачова

— А як ацэньвалі Гарбачова героі вашай кнігі «Час second hand»?

— Я пыталіся ў іх пра гэта. Яны былі падзеленыя ў ацэнках. Адны паўтаралі савецкія мантры — «разваліў Саюз», «прадаў краіну». А іншыя аддавалі яму належнае. Яны казалі, што ён застанецца ў гісторыі, роўных яму з нашага часу ў гісторыі нікога не застанецца.

— Ці залежалі ацэнкі Гарбачова ад таго, як склаўся лёс герояў вашай кнігі пасьля 1991 году? Ці можна сказаць, што станоўча яго ацэньвалі тыя, чый лёс склаўся добра, а адмоўна — тыя, хто страціў ад надыходу новых часоў?

— Не, такой сувязі не было. Я ведаю, як яго ненавідзелі яго блізкія паплечнікі. Я ведаю, як яго ненавідзелі некаторыя алігархі. Да яго ставіліся адмоўна ня толькі людзі, якія страцілі ад развалу імпэрыі. А зь іншага боку, я чула цёплыя словы пра Гарбачова ад сьціплых настаўніц, ад моладзі, якая была яму ўдзячная.

Міхаіл Гарбачоў. Жыцьцё ў фатаздымках

Былы савецкі лідэр Міхаіл Гарбачоў падчас прэзэнтацыі аўтабіяграфічнай кнігі 29 лютага 2016 году. Гарбачоў казаў: «Чым больш я думаю пра сваё жыцьцё, тым больш бачу, што самыя вялікія і важныя падзеі адбыліся нечакана».<br /> — 1/25 Былы савецкі лідэр Міхаіл Гарбачоў падчас прэзэнтацыі аўтабіяграфічнай кнігі 29 лютага 2016 году. Гарбачоў казаў: «Чым больш я думаю пра сваё жыцьцё, тым больш бачу, што самыя вялікія і важныя падзеі адбыліся нечакана».

Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў нарадзіўся 2 сакавіка 1931 году. На фота з бабуляй і дзядулем ва ўзросьце трох гадоў.<br /> — 2/25 Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў нарадзіўся 2 сакавіка 1931 году. На фота з бабуляй і дзядулем ва ўзросьце трох гадоў.

Малады Гарбачоў ва ўзросьце 19 гадоў. На лацкане пінжака ў яго ордэн Працоўнага Чырвонага Сьцяга, які Гарбачоў атрымаў за кіраваньне камбайнам на раўнінах поўдня Расеі.<br /> — 3/25 Малады Гарбачоў ва ўзросьце 19 гадоў. На лацкане пінжака ў яго ордэн Працоўнага Чырвонага Сьцяга, які Гарбачоў атрымаў за кіраваньне камбайнам на раўнінах поўдня Расеі.

Партрэт Раісы і Міхаіла Гарбачовых, якія пажаніліся ў верасьні 1953 году. Раіса Гарбачова памерла ад лейкеміі ў 1999 годзе.<br /> — 4/25 Партрэт Раісы і Міхаіла Гарбачовых, якія пажаніліся ў верасьні 1953 году. Раіса Гарбачова памерла ад лейкеміі ў 1999 годзе.

Гарбачоў узначальвае дэлегацыю Камуністычнай партыі ў Стаўрапалі ў 1966 годзе. Менавіта ў Стаўрапалі ён пачаў сваю кар'еру ў партыі, якую пасьля ўзначаліць.<br /> — 5/25 Гарбачоў узначальвае дэлегацыю Камуністычнай партыі ў Стаўрапалі ў 1966 годзе. Менавіта ў Стаўрапалі ён пачаў сваю кар'еру ў партыі, якую пасьля ўзначаліць.

Гарбачоў (трэці справа) на сьвяткаваньні ўгодкаў Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Стаўрапалі. Фота з 1960-х гадоў. Малады камуніст хутка прасоўваўся па кар'ернай лесьвіцы.<br />
<br /> — 6/25 Гарбачоў (трэці справа) на сьвяткаваньні ўгодкаў Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Стаўрапалі. Фота з 1960-х гадоў. Малады камуніст хутка прасоўваўся па кар'ернай лесьвіцы.

Міхаіл Гарбачоў з жонкай Раісай і тагачаснай прэм'ер-міністаркай Вялікай Брытаніі Маргарэт Тэтчэр у 1984 годзе.<br /> — 7/25 Міхаіл Гарбачоў з жонкай Раісай і тагачаснай прэм'ер-міністаркай Вялікай Брытаніі Маргарэт Тэтчэр у 1984 годзе.

Першая сустрэча Міхаіла Гарбачова з 40-м прэзыдэнтам Злучаных Штатаў Амэрыкі Рональдам Рэйганам у Жэнэве ў лістападзе 1985 году. Гарбачоў быў абраны генэральным сакратаром Камуністычнай партыі ў сакавіку 1985 году.<br /> — 8/25 Першая сустрэча Міхаіла Гарбачова з 40-м прэзыдэнтам Злучаных Штатаў Амэрыкі Рональдам Рэйганам у Жэнэве ў лістападзе 1985 году. Гарбачоў быў абраны генэральным сакратаром Камуністычнай партыі ў сакавіку 1985 году.

З тагачасным кубінскім прэзыдэнтам Фідэлем Кастра ў Крамлі ў сакавіку 1986 году. У той жа год Гарбачоў пачаў сваю ініцыятыву па перабудове (рэструктурызацыі) СССР, якая, як ён спадзяваўся, заахвоціць «ініцыятыву і творчыя намаганьні» і дапаможа вывесьці са стагнацыі савецкую эканоміку<br /> — 9/25 З тагачасным кубінскім прэзыдэнтам Фідэлем Кастра ў Крамлі ў сакавіку 1986 году. У той жа год Гарбачоў пачаў сваю ініцыятыву па перабудове (рэструктурызацыі) СССР, якая, як ён спадзяваўся, заахвоціць «ініцыятыву і творчыя намаганьні» і дапаможа вывесьці са стагнацыі савецкую эканоміку

Міхаіл Гарбачоў і 43-і віцэ-прэзыдэнт ЗША Джордж Буш віншуюць жыхароў Вашынгтону, акруга Калюмбія, падчас афіцыйнага візыту Гарбачова ў ЗША 10 сьнежня 1987 году<br /> — 10/25 Міхаіл Гарбачоў і 43-і віцэ-прэзыдэнт ЗША Джордж Буш віншуюць жыхароў Вашынгтону, акруга Калюмбія, падчас афіцыйнага візыту Гарбачова ў ЗША 10 сьнежня 1987 году

Рэйган і Гарбачоў падпісваюць у Белым доме Дамову аб ракетах сярэдняй і малой далёкасьці (РСМД) у сьнежні 1987 году. У 1988 годзе адбыліся далейшыя рэформы Гарбачова з палітыкай галоснасьці (адкрытасьці), якая дала свабоду слова савецкім грамадзянам<br />
<br /> — 11/25 Рэйган і Гарбачоў падпісваюць у Белым доме Дамову аб ракетах сярэдняй і малой далёкасьці (РСМД) у сьнежні 1987 году. У 1988 годзе адбыліся далейшыя рэформы Гарбачова з палітыкай галоснасьці (адкрытасьці), якая дала свабоду слова савецкім грамадзянам

Гарбачоў вітаецца зь лідэрам Усходняй Нямеччыны Эрыхам Гонэкерам. Гарбачоў прыбыў ва Ўсходні Бэрлін на цырымонію, прысьвечаную 40-годзьдзю заснаваньня Нямецкай Дэмакратычнай Рэспублікі. Фота 6 кастрычніка 1989 году. Празь месяц Бэрлінскі мур абрынуўся і ўсходнія немцы хлынулі на Захад<br /> — 12/25 Гарбачоў вітаецца зь лідэрам Усходняй Нямеччыны Эрыхам Гонэкерам. Гарбачоў прыбыў ва Ўсходні Бэрлін на цырымонію, прысьвечаную 40-годзьдзю заснаваньня Нямецкай Дэмакратычнай Рэспублікі. Фота 6 кастрычніка 1989 году. Празь месяц Бэрлінскі мур абрынуўся і ўсходнія немцы хлынулі на Захад

Міхаіл Гарбачоў цісьне руку папу Яну Паўлу II падчас першай у гісторыі сустрэчы кіраўніка Крамля і пантыфіка ў Ватыкане 1 сьнежня 1989 году.<br /> — 13/25 Міхаіл Гарбачоў цісьне руку папу Яну Паўлу II падчас першай у гісторыі сустрэчы кіраўніка Крамля і пантыфіка ў Ватыкане 1 сьнежня 1989 году.

Тагачасны прэзыдэнт Чэхаславаччыны Вацлаў Гавэл цісьне руку Гарбачову пры абмене дакумэнтамі аб вывадзе савецкіх войскаў з тэрыторыі Чэхаславаччыны. Масква, 26 лютага 1990 году<br />
<br /> — 14/25 Тагачасны прэзыдэнт Чэхаславаччыны Вацлаў Гавэл цісьне руку Гарбачову пры абмене дакумэнтамі аб вывадзе савецкіх войскаў з тэрыторыі Чэхаславаччыны. Масква, 26 лютага 1990 году

Гарбачоў і савецкі міністар замежных спраў Эдуард Шэварнадзэ на сустрэчы з тагачасным канцлерам Заходняй Нямеччыны Гельмутам Колем і міністрам замежных спраў Гансам-Дзітрыхам Геншэрам у ліпені 1990 году абмяркоўваюць умовы ўзьяднаньня Нямеччыны<br /> — 15/25 Гарбачоў і савецкі міністар замежных спраў Эдуард Шэварнадзэ на сустрэчы з тагачасным канцлерам Заходняй Нямеччыны Гельмутам Колем і міністрам замежных спраў Гансам-Дзітрыхам Геншэрам у ліпені 1990 году абмяркоўваюць умовы ўзьяднаньня Нямеччыны

Гарбачоў вітаецца зь людзьмі падчас афіцыйнага візыту ў Вільню, Літва, 30 студзеня 1991 году<br />
<br /> — 16/25 Гарбачоў вітаецца зь людзьмі падчас афіцыйнага візыту ў Вільню, Літва, 30 студзеня 1991 году

17/25 Міхаіл Гарбачоў падчас візыту ў Менск. 26 лютага 1991

18/25 Міхаіл Гарбачоў падчас візыту на Менскі трактарны завод. 28 лютага 1991

Міхаіл Гарбачоў галасуе на рэфэрэндуме, які павінен вырашыць, застанецца Савецкі Саюз адзінай дзяржавай ці не. Масква, 17 сакавіка 1991<br /> — 19/25 Міхаіл Гарбачоў галасуе на рэфэрэндуме, які павінен вырашыць, застанецца Савецкі Саюз адзінай дзяржавай ці не. Масква, 17 сакавіка 1991

Тагачасны прэзыдэнт ЗША Джордж Буш-старэйшы і Міхаіл Гарбачоў абменьваюцца асадкамі пасьля падпісаньня ў Маскве 31 ліпеня 1991 году гістарычнай Дамовы аб скарачэньні стратэгічных узбраеньняў. Гэтая дамова скараціла ядзерныя арсэналы звышдзяржаў амаль на траціну<br /> — 20/25 Тагачасны прэзыдэнт ЗША Джордж Буш-старэйшы і Міхаіл Гарбачоў абменьваюцца асадкамі пасьля падпісаньня ў Маскве 31 ліпеня 1991 году гістарычнай Дамовы аб скарачэньні стратэгічных узбраеньняў. Гэтая дамова скараціла ядзерныя арсэналы звышдзяржаў амаль на траціну

21/25 Прэзыдэнт Расеі Барыс Ельцын і былы прэзыдэнт СССР Міхаіл Гарбачоў на пазачарговай сэсіі Вярхоўнага Савету Расеі ў Маскве 23 жніўня 1991 году

Гарбачоў і былы прэзыдэнт ЗША Рональд Рэйган у каўбойскіх капелюшах на ранча Рэйгана ў Каліфорніі. Ранча дэль Сьела, 2 мая 1992 году. Лідэры мелі адносіны, заснаваныя ня толькі на ўзаемнай павазе, але і на сяброўстве, якое дапамагло пакласьці канец «халоднай вайне»<br /> — 22/25 Гарбачоў і былы прэзыдэнт ЗША Рональд Рэйган у каўбойскіх капелюшах на ранча Рэйгана ў Каліфорніі. Ранча дэль Сьела, 2 мая 1992 году. Лідэры мелі адносіны, заснаваныя ня толькі на ўзаемнай павазе, але і на сяброўстве, якое дапамагло пакласьці канец «халоднай вайне»

Гарбачоў з прэзыдэнтам Расеі Ўладзімірам Пуціным на прэс-канфэрэнцыі ў Шлезьвігу, Нямеччына, у сьнежні 2004 году. Гарбачоў ацаніў анэксію Расеяй украінскага Крыму, як паведамляецца, наступным чынам: «Я б зрабіў тое самае». Аднак пасьля ўварваньня Расеі ва Ўкраіну ў лютым 2022 году ацэнка Гарбачовым яго пераемніка рэзка зьмянілася<br /> — 23/25 Гарбачоў з прэзыдэнтам Расеі Ўладзімірам Пуціным на прэс-канфэрэнцыі ў Шлезьвігу, Нямеччына, у сьнежні 2004 году. Гарбачоў ацаніў анэксію Расеяй украінскага Крыму, як паведамляецца, наступным чынам: «Я б зрабіў тое самае». Аднак пасьля ўварваньня Расеі ва Ўкраіну ў лютым 2022 году ацэнка Гарбачовым яго пераемніка рэзка зьмянілася

З канцлерам Нямеччыны Ангелай Мэркель на выставе ў Бэрліне 24 лютага 2011 году, прысьвечанай 80-годзьдзю Гарбачова.<br /> — 24/25 З канцлерам Нямеччыны Ангелай Мэркель на выставе ў Бэрліне 24 лютага 2011 году, прысьвечанай 80-годзьдзю Гарбачова.

Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру (зьлева направа): Лех Валэнса, Міхаіл Гарбачоў, Фрэдэрык Вілем дэ Клерк і Джымі Картэр на панэльнай дыскусіі ў Чыкага ў красавіку 2012 году<br /> — 25/25 Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі міру (зьлева направа): Лех Валэнса, Міхаіл Гарбачоў, Фрэдэрык Вілем дэ Клерк і Джымі Картэр на панэльнай дыскусіі ў Чыкага ў красавіку 2012 году

— Існуе цікавая заканамернасьць у водгуках у сацыяльных сетках на сьмерць Гарбачова. Адмоўныя ацэнкі значна часьцей сустракаюцца ў моладзі. Некаторыя маладыя беларусы не даруюць яму паводзіны ўлады падчас Чарнобылю, прыгадваюць кроў Тбілісі, Баку, Вільні. Яны ня маюць рацыі? Іх стаўленьне не абумоўленае настальгіяй па СССР.

— Гарбачоў быў часткай свайго часу. Я чула, як ён адказваў на пытаньне пра першамайскую дэманстрацыю ў Гомлі ў 1986 годзе (празь пяць дзён пасьля аварыі на Чарнобыльскай АЭС. — РС). Ён казаў: адкуль я мог ведаць? Я туды накіраваў лепшых навукоўцаў. І ніхто мне не патлумачыў, яны казалі — ды мы тут чырвонага віна вып'ем, і ўсё будзе ў парадку.

Яго абвінавачваюць у тым, у чым можна абвінаваціць той час. Ці можна абвінаваціць чалавека праз 30–50 гадоў у тым, што ён тады ня быў такі разумны, як мы цяпер? Я нязгодная з тым, што на чалавека чапляюць час.

Гарбачоў падчас візыту ў Менск. 26 лютага 1991

ГЛЯДЗІЦЕ ТАКСАМА:

Goodbye, Gorby. Вайна абнуліла Міхаіла Гарбачова

— У Талстога ў «Вайне і міры» ёсьць параўнаньне Напалеона з хлопчыкам, які сядзіць у закрытым вазку і торгае дэкаратыўныя лейцы. А правіць вазком насамрэч зусім ня ён. Можа, Гарбачова гэтая мэтафара тычыцца ў значна большай ступені, чым Напалеона. Хацеў аднавіць сацыялізм, КПСС, захаваць СССР. А ў выніку... Дык за што быць удзячнымі «хлопчыку, які торгаў дэкаратыўныя лейцы»?

— У Талстога гэтая ж думка ўкладзеная ў вусны Кутузава. Ён напярэдадні Барадзіна кажа: заўтра ўсё зробяць мае салдаты і афіцэры, усё, што мог, зрабіў я. Але галоўнае зробіць нехта іншы.

Гарбачоў у 1986 годзе ніякага разуменьня ня меў, што такое Чарнобыль. І ніхто ў сьвеце ня меў.

Міхаіл Гарбачоў. Кадр зь фільму Віталя Манскага

ГЛЯДЗІЦЕ ТАКСАМА:

Алексіевіч — Гарбачову: «Вы галоўны чалавек ХХ стагодзьдзя»

— Але што такое ўжываньне войскаў у Тбілісі, Баку і Вільні, ён разуменьне меў.

— У яго быў намер ня даць распасьціся Савецкаму Саюзу. Ён жа не адразу стаў тым Гарбачовым, якім мы яго зараз прыгадваем. Ён мяняўся зь цягам часу. Я не кажу, што гэта можна апраўдаць. Але нават вялікія людзі ня роўныя таму, што адбываецца.

Але мы можам паставіць яму ў заслугу тое, што ён зрабіў моцны рывок, які тады ніхто іншы ня здольны быў зрабіць. А ён зрабіў.

— У мяне такое ўражаньне, што расейцы гістарычна вельмі траўмаваныя сваімі смутамі. І яны разглядаюць як адзін шэраг — цар Барыс Гадуноў, цар Васіль Шуйскі, імпэратар Мікалай ІІ, прэзыдэнт Гарбачоў. Калі ў Расеі слабы ўладар, яна абрынаецца ў смуту. Наколькі гэтая траўма, страх смуты, уласьцівая беларусам?

— У нас гэтага няма, або гэтае пачуцьцё значна слабейшае. А ў расейцаў гэта і сапраўды ёсьць. У прыватнасьці, Пуцін траўмаваны такім разуменьнем гісторыі. 30 гадоў мы не былі так падзеленыя. Тады ў нас была супольная оптыка, а зараз у кожнага народу свая. У народаў Балтыі — свая, ва ўкраінцаў — свая, у беларусаў выкрышталізоўваецца свая. Мы з крывёй адрываемся адзін ад аднаго.

ГЛЯДЗІЦЕ ТАКСАМА:

Алексіевіч: Гарбачоў быў часткай свайго часу, але ён здолеў зрабіць тое, што ня мог ніхто іншы

Памёр апошні кіраўнік СССР Міхаіл Гарбачоў

«Вынікам стаў больш бясьпечны сьвет і большая свабода для мільёнаў людзей». Сусьветныя лідэры пра Гарбачова

Міхаіл Гарбачоў. Жыцьцё ў фатаздымках

Goodbye, Gorby. Вайна абнуліла Міхаіла Гарбачова

Алексіевіч — Гарбачову: «Вы галоўны чалавек ХХ стагодзьдзя»

Той, хто даў свабоду. Міхаіл Гарбачоў на Свабодзе

Тэмы гэтага артыкулу

Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Сачыце за абнаўленьнямі

Алексіевіч: Гарбачоў быў часткай свайго часу, але ён здолеў зрабіць тое, што ня мог ніхто іншы

Памёр апошні кіраўнік СССР Міхаіл Гарбачоў

«Вынікам стаў больш бясьпечны сьвет і большая свабода для мільёнаў людзей». Сусьветныя лідэры пра Гарбачова

Міхаіл Гарбачоў. Жыцьцё ў фатаздымках

Goodbye, Gorby. Вайна абнуліла Міхаіла Гарбачова

Алексіевіч — Гарбачову: «Вы галоўны чалавек ХХ стагодзьдзя»

Той, хто даў свабоду. Міхаіл Гарбачоў на Свабодзе

Тэмы гэтага артыкулу