Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Я жыла сярод інуітаў і індзейцаў


Сёньня ў Café Europa гасьцюе Ася Яніна Кандрацюк (Asia Janina Kondratiuk), беларуска родам з Падляшша, якая жыве і працуе ў Манрэалі (Канада).

ПАДЛЯСКАЯ БАБУЛЯ І КАНАДЗКІЯ ЎНУЧКІ

Ян Максімюк: Пачнем з пытаньня, пра якое, як мяркую, раней ці пазьней даводзіцца думаць кожнаму, хто пакінуў краіну свайго дзяцінства і пераехаў жыць у іншую. Вам не шкада, што ваша жыцьцё склалася так, што вы, народжаная і выхаваная бацькамі-беларусамі на Падляшшы, сваю ўласную сям’ю заснавалі ў Канадзе? І пры нагодзе: якую нацыянальную прыналежнасьць вы далі б сваёй сям’і — канадзкую, канадзка-беларускую, яшчэ нейкую іншую?

Ася Яніна Кандрацюк: Ян, гэта вельмі цяжкое і складанае пытаньне. Мне здаецца, адказ тут залежыць шмат у чым ад таго, як глядзяць на нас людзі. Калі я нарадзілася і расла ў Польшчы, для нас было ясна, што мы — не палякі. Калі я паехала ў Менск вучыцца ва ўнівэрсытэце, там на нас глядзелі як на палякаў, а не беларусаў. Да такой катэгорыі — палякаў — у Менску нас залічвалі. А Канада зьяўляецца такім выгодным месцам, дзе ад цябе наогул не патрабуюць самаакрэсьленьня. Усім і так зразумела, што ты адкульсьці прыехаў, і факт, што ў цябе ёсьць свая мова, зьяўляецца нечым банальным. І ніхто не патрабуе ад цябе, каб ты гэта пакінуў і стаў некім іншым. У гэтым сэнсе я не шкадую, што пакінула краіну, дзе нарадзілася. Але калі думаю пра сваіх дзяцей, дык мне хацелася б, каб яны больш ведалі пра месца, у якім я правяла сваё дзяцінства.

Ды вы самі, напэўна, ведаеце, што месца нашага дзяцінства зьмянілася, што яно не засталося такім, якім было гадоў 30 таму. Калі мы летам з дочкамі прыяжджаем да бабці на Падляшша, дык я бачу, што дзеці ў іхным узросьце гавораць ужо больш па-польску, чым па-нашаму.

Максімюк: А ці вашы дочкі могуць пагаварыць з бабцяй па-падляску?

Кандрацюк: Са сваёй старэйшай дачкой да яе двух гадоў я гаварыла выключна па-нашаму, па-падляску. А потым яна натуральным чынам выбрала францускую мову — проста таму, што ўвесь час і ўсюды яе чула. Але калі мы прыяжджаем на Падляшша, дык яна вельмі добра дамаўляецца з бабцяй па-нашаму і вельмі добра бабцю разумее. А малодшай дачцэ ўсяго чатыры гады, так што пакуль цяжка сказаць, якую мову яна выбера. Я бачу, што яна наогул гаворыць па-француску, як і тыя дзеці, зь якімі мае дзяўчаткі найчасьцей сутыкаюцца. Але ў маіх дочак ёсьць моцная эмацыянальная сувязь з нашай мовай — калі яны хочуць зрабіць мне прыемнасьць, калі нечага хочуць дамагчыся ад мяне, або калі мне сумна і яны хочуць мяне павесяліць, дык адзываюцца да мяне па-падляску.

ФРАНЦУСКАЯ МОВА Ў МЕНСКУ

Максімюк: Калі мы ўжо гаворым пра сямейныя справы, дык ці не сказалі б вы некалькі словаў пра свайго мужа? Як вы зь ім пазнаёміліся? Чым ён займаецца?

Кандрацюк: Гэта даволі доўгая гісторыя. Пачну з таго, што правінцыя Квэбэк у Канадзе, адкуль мой муж Ян (Yann), і Францыя маюць шмат праграмаў абмену для моладзі. Ён у маладосьці штогод езьдзіў у Францыю, летам там працаваў і выпадкова сустрэў людзей з Латвіі. Яму было вельмі цікава пазнаёміцца зь людзьмі, у якіх была свая незалежная, новая дзяржава. Я думаю, яму было асабліва цікава і таму, што гэта было больш-менш тады, калі ў Квэбэку моцна думалі пра незалежнасьць. Ён паехаў на год у Рыгу, дзе працаваў настаўнікам францускай мовы, і там вывучыў латыскую мову. Яму таксама былі цікавыя славянскія мовы і Ўсходняя Эўропа наогул. Ён вывучаў паліталёгію, і яму трэба было веданьне расейскай мовы. Таму ён трапіў у Менск, каб вывучыць гэтую мову на моўных курсах. У Менску, ва ўнівэрсытэце, мы і сустрэліся...

Максімюк: А што рабілі ў Менску вы?

Кандрацюк: Я тады вывучала ангельскую мову з пэдагагічным ухілам у Лінгвістычным унівэрсытэце. Але гэта было таксама зьвязанае з вывучэньнем беларускай мовы і літаратуры. Я нават ня ведаю, як дакладна назваць той мой факультэт ці спэцыяльнасьць. Гэта было нешта міждысцыплінарнае, калі можна так сказаць...

Максімюк: А францускую мову, як разумею, вы сталі вывучаць пад уплывам свайго мужа, калі ўжо пераехалі ў Канаду...

Кандрацюк: Не, гэта было раней, тут атрымалася сьмешная гісторыя. Ва ўнівэрсытэце ў мяне была магчымасьць вывучаць францускую мову, але я сама не схацела і адмовілася. Мяне больш цікавілі германскія мовы, ангельская, нямецкая, скандынаўскія. І вось некалькі тыдняў пасьля таго, як я адмовілася ад францускай мовы і выпісалася з заняткаў, я сустрэла майго будучага мужа. Ну і цікавасьць да францускай мовы зьявілася сама сабою. Я купіла падручнік з касэтамі і пачала вывучаць яе самастойна.

Ася Яніна Кандрацюк, з мужам Янам і дачкой Тамаркай
Ася Яніна Кандрацюк, з мужам Янам і дачкой Тамаркай


АНГЕЛЬСКАЯ МОВА Ў МАНРЭАЛІ

Максімюк: А што вы робіце ў Канадзе? У вас ёсьць нейкая сталая пасада, ці вы займаецеся выключна домам і сям’ёй?

Кандрацюк: Так, у мяне ёсьць тут сталая праца. Я думаю, усім тым, хто закончыў Лінгвістычны ўнівэрсытэт ў Менску, будзе цікава даведацца, што дыплёмы гэтага ўнівэрсытэту з пэдагагічнай спэцыяльнасьцю прызнаюцца ўладамі ў Канадзе, то бок у правінцыі Квэбэк. У іншых правінцыях можа быць іначай, таму што ў кожнай правінцыі свае адукацыйныя правілы. У нас, каб вучыць дзяцей ангельскай мове, чым якраз займаюся я, трэба яшчэ ведаць францускую мову і здаць адпаведны экзамэн з гэтай мовы. Ну і ёсьць яшчэ некаторыя іншыя патрабаваньні. Напрыклад, каб атрымаць дазвол на сталую працу, мне трэба было запісацца на курсы і здаць экзамэн зь веданьня адукацыйнай сыстэмы ў Квэбэку. Дарэчы, ангельская мова ў Квэбэку навучаецца як замежная. Мяне гэта вельмі зьдзівіла, як і факт, што дзеці ў Квэбэку ведаюць ангельскую мову ня лепей за тых, якіх я вучыла ангельскай мове ў Польшчы.

Максімюк: А колькі часу занялі вам усе гэтыя экзамэны і курсы, перш чым вы атрымалі пасаду настаўніцы ангельскай мовы ў Канадзе?

Кандрацюк: Гэта было вельмі хутка. Я прыехала ў Канаду ў сярэдзіне верасьня, а ў сьнежні ўжо атрымала працу.

Максімюк: Неверагодна. А колькі гадоў тым дзецям, якіх вы вучыце ангельскай мове?

Кандрацюк: Я пачынала працу ў пачатковых школах у Манрэалі. Дзеці былі ад першай да шостай клясы. А потым у мяне зьявіўся і іншы настаўніцкі досьвед са старэйшымі дзецьмі, у сярэдніх школах, і з дарослымі. І таксама досьвед навучаньня францускай мовы для замежнікаў.

АСОБНЫ СЬВЕТ

Максімюк: Давайце цяпер крыху пагаворым пра краіну і горад, дзе вы жывяце. Спачатку пра краіну. Калі мы тут у Эўропе гаворым пра Амэрыку і амэрыканцаў, мы наогул маем на думцы ЗША і грамадзянаў ЗША. А што з Канадай? Як бы вы акрэсьлілі пачуцьцё «быцьця канадцам» — што гэта? І чым яно адрозьніваецца ад пачуцьця «быцьця амэрыканцам»? Ці амэрыканцы часам не глядзяць на канадцаў, як на сваіх «малодшых братоў» — як, не раўнуючы, некаторыя расейцы глядзяць на беларусаў?

Кандрацюк: Ян, гэта зноў вельмі цяжкое пытаньне. Я не хацела б абагульняць. Прытым, я ведаю вельмі няшмат амэрыканцаў, якія вырасьлі ў Амэрыцы. Мы тут у Квэбэку жывем у асобным сьвеце, францускамоўным, і наогул няшмат ведаем пра астатнюю Амэрыку, пра ЗША. Ёсьць, канешне, мясцовыя ўяўленьні і стэрэатыпы пра амэрыканцаў, але я думаю, што мне няварта іх паўтараць.

Калі я раней думала пра Канаду ці пра ЗША, дык уяўляла гэтыя краіны перш за ўсё праз прызму кніжак, якія чытала ў дзяцінстве. Ну вось, Амэрыку я бачыла вачыма герояў кніжак Марка Твэна. Я уяўляла сабе Амэрыку і Канаду як месцы з магутнай і некранутай прыродай ды зь вялікімі прасторамі. Ну а цяпер, калі я жыву ў Манрэалі, у асобным сьвеце ў самой Канадзе, мне цяжка рабіць абагульненьні наконт канадцаў ці амэрыканцаў.

Я толькі скажу, што з ангельскамоўнымі канадцамі я па-сапраўднаму пазнаёмілася адносна нядаўна, калі паехала на поўнач Канады і жыла ў вёсцы аўтахтонаў. Там былі ня толькі аўтахтоны, але туды прыяжджалі і ангельскамоўныя канадцы, і францускамоўныя, мы там сустракаліся, разам працавалі...

Максімюк: Ведаеце, калі людзі ў Эўропе і чулі нешта больш канкрэтнае пра Квэбэк, дык хутчэй пра тое, што гэтая правінцыя хоча аддзяліцца ад Канады. Гэта праўда? Як вы адчуваеце гэтыя сэпаратысцкія тэндэнцыі?

Кандрацюк: Я думаю, найважнейшае значэньне ў Квэбэку мае моўны падзел. Гэта людзей сапраўды кранае. Калі ў Квэбэк прыяжджаюць новыя эмігранты, дык людзі ня так цікавяцца тым, адкуль ты прыехаў і якая ў цябе свая мова, а тым, якую мову ты выбераш тут: францускую ці ангельскую? Значыць, людзей тут цікавіць перш за ўсё, на які бок ты станеш: францускамоўны ці ангельскамоўны.

Што тычыцца сэпаратысцкіх тэндэнцый... Цяжка адназначна адказаць. Зусім нядаўна ў нас адбыліся выбары, якія ў Квэбэку выйграла партыя, якую называюць сэпаратысцкай. Але я ня думаю, што людзей тут моцна займае пытаньне сэпаратызму. У Квэбэку людзі наогул не пагаджаюцца, калі можна так сказаць, з агульнанацыянальным палітычным праектам, які прадстаўляе кіроўная Кансэрватыўная партыя. Людзям не падабаецца збліжэньне Канады з ЗША, людзям не падабаецца агульнанацыянальная эканамічная палітыка і спосаб, як у краіне дзеляць нацыянальнае багацьце. Людзі ў Квэбэку глядзяць больш на скандынаўскія краіны, яны хацелі б больш сацыяльна арыентаванай палітыкі, больш справядлівай для ўсіх, а не такой мадэлі капіталізму, якой прытрымліваюцца кансэрватары.



ЦЯГА НА ПОЎНАЧ

Максімюк: Раскажыце цяпер крыху пра ваша жыцьцё на поўначы Канады. Як далёка на поўначы вы былі і што вы там рабілі?

Кандрацюк: У гэтым было і крыху выпадковасьці, і крыху ўласнага жаданьня. Мне поўнач вельмі падабаецца. Мне падабалася, калі я была ў Шатляндыі, на Гебрыдзкіх астравах, мне таксама падабалася, калі я была на поўначы Расеі, над Белым морам і на славутых Салаўках. На тых Салаўках мне нехта сказаў, што калі там пад канец восені замярзае мора, дык трэба чакаць ажно да вясны, каб адтуль выбрацца. Мяне гэта моцна ўразіла, я тады адчула смак вялікай прыгоды.

У Канадзе ў сваёй паездцы на поўнач я спалучыла працу з вучобай. Я там працавала настаўніцай у школе і адначасова праводзіла досьлед і зьбірала матэрыялы для сваёй магістарскай працы зь лінгвістыкі.

Максімюк: Калі вы кажаце пра сваё жыцьцё сярод аўтахтонаў, дык я здагадваюся, што вы маеце на ўвазе інуітаў ці, як яшчэ іх называюць, эскімосаў, так?

Кандрацюк: Так. Увесь гэты выезд я даволі доўга афармляла ў Манрэалі. Потым мне пазванілі з адной вёскі інуітаў — яны ня любяць, калі іх называць эскімосамі — і запрапанавалі працу. Гэтая вёска — яна называецца Куюарапік (Kuujjuarapik) — аказалася на самым поўдні канадзкай поўначы, і я была крыху расчараваная — ну, маўляў, там ня будзе так файна, як на далёкай поўначы. Але потым я дазналася, што ў той вёсцы акрамя інуітаў жывуць і індзейцы з народу кры, і цікавасьць у мяне зноў павысілася. Значыць, месца было на інуіцка-індзейскім памежжы. Ну дык я пагадзілася і паехала. І ні разу за пяць гадоў я не пашкадавала аб гэтым рашэньні.

Ася Яніна Кандрацюк з вучнямі
Ася Яніна Кандрацюк з вучнямі


НАЙПРЫГАЖЭЙШЫЯ ВОСЕНЬ І ЗІМА

Максімюк: Пяць гадоў!? Вы там былі пяць гадоў з усёй сям’ёй? Як гэта ўвогуле адбывалася?

Кандрацюк: Так, пяць гадоў. Я там вучыла ангельскай і францускай мовам у інуіцкай школе, а мае дзяўчаткі хадзілі ў індзейскі садок, дзе яны навучыліся індзейскай мове. Іх там вельмі добра прымалі, і ім там моцна спадабалася. Мы вярнуліся ў Манрэаль усяго некалькі месяцаў таму. Наогул, мы туды ехалі толькі на год, але нам там настолькі падабалася, што мы заставаліся пяць гадоў. Я закончыла сваю магістарскую працу, а муж напісаў сваю доктарскую дысэртацыю.

Максімюк: А вы там наогул мелі лета? Ці, магчыма, бачылі толькі зіму?

Кандрацюк: (сьмяецца) Там цяпер вельмі файная восень. Я думаю, што гэта найпрыгажэйшая пара году. Потым, недзе ў лістападзе, наступае вельмі цяжкі пэрыяд, бо ўвесь час ідзе дождж. Але пазьней, калі надыходзіць зіма, вяртаецца сонца, і гэта нешта цудоўнае ў той сьнежнай шэрані. Я ніколі ня бачыла такой файнай зімы, як там. І зіма там вельмі доўгая — часам сьнег ляжыць ажно да канца чэрвеня.

РЭЗЭРВАЦЫІ І СТЭРЭАТЫПЫ

Максімюк: Гэтая вёска была ў нейкай рэзэрвацыі? Тыя інуіты мелі ўласную юрысдыкцыю?

Кандрацюк: Так. Але цікава тое, што інуіты і індзейцы ў той вёсцы не былі пад адной юрысдыкцыяй. Тэрыторыя, на якой жылі індзейцы кры, была ў рэзэрвацыі, а тэрыторыя, дзе жылі інуіты — не належала да рэзэрвацыі. Згодна з паляўнічай традыцыяй, зямля інуітаў цягнулася ўздоўж мора, а зямля індзейцаў ішла глыбей у сушу, уздоўж рэчкі. Інуіты не падпісвалі такіх дамоваў з фэдэральным урадам, якія падпісалі індзейцы, а таму іхны юрыдычны статус быў іншы. Інуіты жартавалі, што ім ня трэба было падпісваць ніякіх дамоваў, бо яны і так ведалі, што ніхто да іх не прыедзе, а калі і прыедзе, дык доўга там ня вытрымае.

Максімюк: Калі я быў у Канадзе, дык чуў, што вось індзейцы ў рэзэрвацыях вычвараюць чортведама што. Ну бо ў іх там свая юрысдыкцыя, туды не заглядваюць фэдэральныя ахоўнікі закону, а значыць, індзейцы там і самагонку гоняць, і кантрабандай займаюцца... Гэта праўда?

Кандрацюк: На гэта глядзяць па-рознаму. Я была знаёмая зь людзьмі, якія займаліся маімі дочкамі ў дзіцячым садку, і яны мне казалі, што яны з-за гэтага моцна перажываюць. Людзі, якім сёньня па 50-60 гадоў, пацярпелі ўжо ад алькагалізму, але тое, што яны бачаць у цяперашні час, нашмат страшнейшае — праблемы алькагалізму і наркаманіі нашмат большыя, і яны ўвесь час небясьпечна нарастаюць. І гэтыя людзі яшчэ перажываюць, што індзейцы губляюць сваю мову.

Значыць, з аднаго боку існуе вельмі моцны адмоўны стэрэатып у поглядах на тое, што сёньня адбываецца ў рэзэрвацыях. І ў гэтым стэрэатыпе яшчэ сьцьвярджаюць, што чым бліжэй да гораду знаходзіцца рэзэрвацыя, тым мацней адбываецца там маральны расклад.

Але я мела іншы досьвед жыцьця сярод аўтахтонаў. Праўда, я там пабачыла шмат адмоўных рэчаў, але таксама і шмат станоўчага: я сустрэла вельмі файных і адкрытых вучняў, зь якімі мне было вельмі цікава і карысна працаваць.

Максімюк: Вы там былі ў ролі, так бы мовіць, цывілізатара — вучылі інуіцкіх дзяцей ангельскай і францускай мовам. А як у іх са сваёй мовай — нехта вучыў іх па-свойму?

Кандрацюк: Гэта цікавае пытаньне. Там, дзе я жыла, першыя школы заснавалі толькі ў 1950-х гадах (раней там людзі вялі жыцьцё качэўнікаў). Цягам пачатковых 30 гадоў інуіты і індзейцы хадзілі ў агульныя школы, у якіх іх наогул вучылі ангельскай мове, ну і яны мелі некалькі ўрокаў аўтахтоннай мовы на тыдзень. Цяпер гэтыя школы акрэсьліваюць як асыміляцыйныя. Недзе ў 1980-х інуітаў і індзейцаў разьдзялілі па асобных школах — якраз з думкай, каб зрабіць націск на захаваньне карэнных моваў. У іх свае адмысловыя праграмы, скіраваныя на захаваньне ўласнай мовы. У гэтых школах дзецей да другай клясы вучаць выключна на іхнай мове, а ў трэцяй клясе бацькі выбіраюць, на якой мове дзеці будуць вучыцца далей — францускай ці ангельскай. Ад трэцяй клясы карэннай мовы штораз менш, бо на яе месца ўваходзіць француская або ангельская.

Восень на поўначы Канады
Восень на поўначы Канады


ЯШЧЭ АДНА МОВА

Максімюк: Асю, калі мы гаворым пра аўтахтонныя мовы, дык я не магу пры гэтай нагодзе не паставіць вам адно адмысловае пытаньне. Гадоў пяць таму я перажыў адно з самых моцных узрушэньняў у сваім жыцьці, калі вы прыслалі мне свой пераклад п’есы францускамоўнай швайцарскай пісьменьніцы Аготы Крыстаф на сваю родную мову, то бок, на гаворку вёскі Кутлоўка, што ў Нараўскай гміне на Падляшшы. Чаго раптам вам захацелася перакладаць на падляскую? Гэта была мэлянхолія і туга па страчанай айчыне і краіне дзяцінства? Вам ніколі ня рупіла перакладаць на беларускі літаратурны стандарт?

Кандрацюк: Яшчэ адно складанае пытаньне, Ян. Я заўсёды пішу па-падляску, калі лістуюся з маімі сёстрамі або бацькамі. А патрэба перакладаць прыходзіць да мяне тады, калі я чытаю нешта настолькі цікавае, што мне хочацца распавесьці пра гэта яшчэ камусьці. Калі перакладаю на сваю мову, дык я ўпэўненая, што магу знайсьці агульную эмоцыю з тым, хто таксама ведае гэтую мову.

Перакладаць на беларускую літаратурную мову? Я некалі напісала дыплёмную працу пра складанасьці мастацкага перакладу на беларускую мову. Але цяпер, калі я жыву тут, перакладаць мне хочацца перш за ўсё на падляскую мову — хочацца значна мацней, чым на ўсе іншыя мовы, якія я вывучыла потым.

Максімюк: Як вы думаеце, наколькі істотны для нашай беларускай ідэнтычнасьці зьяўляецца факт, што мы, акрамя беларускага літаратурнага стандарту, ведаем яшчэ і нашу «патаемную мову» — падляскую? Ён нам замінае адчуць сябе «стоадсоткавымі» беларусамі ці, наадварот, дапамагае?

Кандрацюк: Калі я гляджу на гэта праз досьвед сваёй лінгвістычнай адукацыі, дык думаю, што наша мова мае для нас ня толькі эмацыйную ці сэнтымэнтальную вартасьць, але і чыста лінгвістычную. Падляская мова адкрывае нас паўней на ўсе іншыя славянскія мовы. Факт, што мы ўжо ў дзяцінстве жылі сярод некалькіх моваў і ведалі іх, дапамагае нам вывучаць іншыя. Калі я жыла ў Менску, мне сустрэліся людзі з Македоніі. Я была вельмі прыемна зьдзіўленая, калі адкрыла, што магу зь імі паразумецца на сваёй мове. Гэта было і вельмі сьмешна, і вельмі прыемна...

АЎТАХТОННАЯ ПАЭТКА

Максімюк: Маё апошняе пытаньне будзе пра вашы пераклады. Акрамя згаданай п’есы Аготы Крыстаф вы пераклалі яшчэ што-небудзь на падляскую?

Кандрацюк: Я помню, што я яшчэ пераклала ейную кніжку, якая называецца «Hier» («Учора»), але цяпер неяк не магу знайсьці гэтага перакладу ў сваім кампутэры. Я помню, што я яе перакладала, бо мне хацелася распавесьці пра гэтую кніжку маёй сястры. Я ёй распавяла, і ёй гэта вельмі спадабалася.

Мне вельмі падабаецца паэзія адной аўтахтоннай паэткі з Канады, Рыты Мэштакоша. Калі вам будзе цікава, я прышлю пераклад адной ейнай паэмы. Яна піша па-француску, але зь вялікай дамешкай словаў сваёй мовы.

Максімюк: Канешне, мне ўжо цікава. Прысылайце. І вялікі дзякуй вам за размову.


Гэта пераклад размовы, якая адбылася на падляскай мове. Арыгінал размовы крыху пазьней будзе апублікаваны на сайце Svoja.org.

Глядзець камэнтары (2)

Гэтая дыскусія закрытая.
XS
SM
MD
LG