Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Вінцук Вячорка

пятніца 27 студзень 2023

Эўрапейскі дзень моваў. Застаўка па-валійску (edl.ecml.at)

26 верасьня — Эўрапейскі дзень моваў. Ажно два словы ў назьве сьвята робяць яго непрымальным для насельнікаў уладных палацаў у Менску: па-першае, Эўропа, а па-другое — „мовы“ ў множным ліку. У прасторы „русского міра“ мова, дакладней „язык“, толькі адзін.

Спокліч Эўрапейскага дня моваў„Цэнім усе мовы ў Эўропе“ . Гэта і ёсьць зьмест і мэта сьвяткаваньня, якое ўжо 22 гады ладзіцца пад эгідай Рады Эўропы. Яе генэральны сакратар Марыя Пэйчынавіч-Бурыч выпусьціла адмысловы зварот:

„Гэта ўшанаваньне сатканага з моваў багатага габэлену, які робіць наш кантынэнт такім асаблівым. Моўная разнастайнасьць наша культурная спадчына. Яна дапамагае нам цаніць адрозьненьні і разумець, што разнастайнасьць наша сіла. Шануйма ўсе мовы ў Эўропе“.

Афіцыйная старонка сьвята мае 42 моўныя вэрсіі, у тым ліку на эўрапейскіх мовах, якія ня маюць статусу агульнадзяржаўных. Беларускай вэрсіі — няма... У Радзе Эўропы 46 дзяржаваў, але статус „спэцыяльна запрошанай“ у Раду для Рэспублікі Беларусі быў прыпынены ў 1997 годзе пасьля чарады антыканстытуцыйных рэфэрэндумаў. А з 2022 году, пасьля шырокамаштабнага нападу на Ўкраіну, з Рады Эўропы была выключаная і Расея.

Таму сьвята і не адчуваецца ў Беларусі. Хоць па ўсім нашым кантынэнце ў гэты верасьнёўскі дзень праходзяць канцэрты і выставы, канфэрэнцыі выкладнікаў і тэматычныя школьныя заняткі. У аўстрыйскім Грацы, дзе месьціцца апорны для культываваньня эўрапейскай моўнай шматстайнасьці Эўрапейскі цэнтар сучасных моваў, моўны фэстываль доўжыцца некалькі дзён. Сеціва напоўненае гульнямі і забавамі для дзяцей і ня толькі: мяне, напрыклад, захапіў аўдыётэст на распазнаньне мовы, якою гавораць суседзі ў чарзе ці ў кавярні. Мэта — нястомна паказваць, што моўная шматстайнасьць — гэта супольнае багацьце эўрапейцаў, вучыць пашане да мовы суседняга народу, наагул да кожнай мовы, нават калі ёю размаўляе пара соцень чалавек.

А пуцінская ўлада канчаткова сарвала „ленінскія“ дэкарацыі з палітыкі моўнай русыфікацыі. У Расеі скасавалі абавязковае вывучэньне ў школах моваў мясцовых народаў, нават татарскай у Татарстане (дзе родная мова карэннага народу трымалася ці не наймацней сярод нерасейскіх у РФ), адну за адной скасоўваюць нацыянальныя аўтаноміі — якая ўжо тут моўная разнастайнасьць!

Гэтая моўная палітыка Масквы паслухмяным рэхам адгукаецца ў менскіх уладных палацах. Цяперашні іх распараднік невыпадкова пачаў сваю ўладную біяграфію менавіта з моўнага пытаньня, скасаваўшы ў 1995 годзе статус беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай.

Вынік — у 2009 годзе UNESCO ўключыла беларускую мову ў „чырвоную кнігу“ моваў пад пагрозай зьнікненьня. Але мала таго. Згаданы распараднік і яго прапагандысты безупынна зьдзекліва цытуюць беларускія словы і ўжываюць іх — напрыклад „сьвядомы“, „змагар“ — для кляйменьня „ворагаў“. Гэтая палітыка мае ўсе прыкметы лінгвацыду.

Хоць антыдэмакратычная ўлада Беларусі была выстаўленая з Рады Эўропы ў „пачакальню“, тым ня менш РЭ ня раз працягвала руку афіцыйнаму Менску, прапаноўваючы далучацца да канкрэтных пагадненьняў пад сваёй эгідай, у тым ліку „Эўрапейскай хартыі рэгіянальных моваў ці моваў меншасьцяў“. У 2017 годзе зь Менску нават паведамлялі, што гатовыя выконваць палажэньні Хартыі і ратыфікаваць яе.

Праўда, і тады ўзьнікала пытаньне, а як улады забясьпечваюць правы беларускамоўных — беларускую мову ў Беларусі не запішаш жа ў „рэгіянальныя“ ці „мовы меншасьцяў“? Ну а цяпер, пасьля закрыцьця Менскам школаў з польскай і літоўскай мовамі выкладаньня, і ўсе іншыя пытаньні праясьніліся. Часам бачыш у суседзкай прэсе рэплікі — маўляў, усюды на іх месцы цяпер будуць беларускамоўныя школы. Наіўнасьць!..

Моўная разнастайнасьць як костка ў горле „русского міра“. І гэта яшчэ адна стратэгічная чырвоная лінія, якая падзяляе „русскій міръ“ і Эўропу. Яны несумяшчальныя.

Думкі, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Расейскія танкі каля г. Горы, Грузія. 19 жніўня 2008 г.

Здаецца, ніхто дагэтуль не супастаўляў сьпісы постсавецкіх краін з расейскай вайсковай прысутнасьцю і з расейскай мовай як афіцыйнай. Я супаставіў, вынік прадказальны. Нататка да „дня едіненія“. 

Сьцісла:

  • У падкантрольным Армэніі Нагорным Карабаху, дзе практычна няма этнічных расейцаў, ухвалілі статус расейскай мовы як афіцыйнай.
  • Усюды ў дзяржавах на постсавецкай прасторы, дзе расейская мова мае афіцыйны статус, прысутнае і расейскае войска.
  • Ідэі папячыцеля Івана Карнілава жыве: расейская моўная прысутнасьць ня менш важная за вайсковую.

Акурат вывучаю юрыдычны статус расейскае мовы ў краінах на постсавецкай прасторы. І тут навіна ў тэму: расейская стала афіцыйнаю ў Нагорным Карабаху (непрызнаная Нагорна-Карабаская Рэспубліка, або Арцах; паводле міжнароднага права тэрыторыя Азэрбайджану). Расейская мова там цяпер можа ўжывацца нароўні з армянскаю. Пуцінскі прэс-сакратар Пяскоў вітаў гэтае рашэньне.

Этнічных расейцаў у Нагорным Карабаху 0,12% (перапіс 2005 г.). Але зьмену ў моўным законе тамтэйшыя заканатворцы лёгка абгрунтавалі:

Доўгатэрміновая прысутнасьць у Арцаху расейскіх міратворцаў, усьведамленьне неабходнасьці супольнага разьвязаньня шматлікіх сацыяльных і камунікацыйных праблемаў ... вымагае пераацэнкі ролі расейскай мовы“.

А што калі супаставіць прысутнасьць расейскага войска на постсавецкай прасторы па-за Расеяй і статус расейскае мовы ў тых краінах?

* * *

Армэнія. Вайсковая база Паўднёвай вайсковай акругі Расеі, да 5000 чал.; аб’яднаная групоўка войскаў (сілаў) Узброеных сілаў Расеі і Армэніі; памежнае ўпраўленьне ФСБ Расеі ў Армэніі, да 4500 чал. (тут і ніжэй факты і лічбы з адкрытых публікацыяў).

Статус расейскай мовы — замежная; у адукацыйнай сыстэме — „першая замежная“.

Беларусь. 2 расейскія вайсковыя аб’екты — вузел сувязі ВМФ пад Вялейкай (да 250 чал.) і асобны радыётэхнічны вузел пад Ганцавічамі (каля 600 чал.); Узброеныя Сілы Беларусі ёсьць часткаю „рэгіянальнай групоўкі войскаў (сілаў) Рэспублікі Беларусі і Расейскай Фэдэрацыі“ зь яе безупыннымі вучэньнямі на тэрыторыі Беларусі.

Статус расейскай мовы — дзяржаўная.

Казахстан. Найбольш вайсковых аб’ектаў Расеі па-за яе тэрыторыяй, прычым буйных: Сярод іх 5 выпрабавальных палігонаў, радыётэхнічны вузел, вымяральная станцыя ракетных войскаў, РЛС, авіяполк і іншае.

Статус расейскай мовы — афіцыйная.

Кіргізстан. Расейская аб’яднаная вайсковая база: авіябаза, выпрабавальная база, вузел сувязі і інш.; у супольным карыстаньні авіяпалігон.

Статус расейскай мовы — афіцыйная.

Таджыкістан. Расейская вайсковая база; комплекс кантролю касьмічнай прасторы.

Статус расейскай мовы — „мова міжнацыянальных зносінаў“.

* * *

Такім чынам, дзе расейскі салдат — там і расейская мова. І наадварот. У іншых дзяржавах на постсавецкай прасторы няма ані расейскага войска (зразумела, акрамя акупаваных Расеяй іхных тэрыторыяў), ані афіцыйнага статусу расейскай мовы (у тым ліку на гэты момант і ў Малдове).

Толькі Армэнія крыху выпадала з заканамернасьці. Але фактычна падкантрольны ёй Нагорны Карабах заканамернасьць пацьвердзіў.

Для паўнаты карціны зірнем на моўную палітыку на тэрыторыях суседзяў, фактычна акупаваных Расеяй. Яна прадказальная.

Прыднястроўе (непрызнанае ўтварэньне ў частцы Малдовы). Апэратыўная група Заходняй вайсковай акругі Расеі: два мотастралковыя батальёны, батальён аховы. Да 1700 чал.

Статус расейскай мовы — афіцыйная (фармальна нароўні з малдаўскай і ўкраінскай, фактычна паноўная).

Паўднёвая Асэтыя (непрызнанае ўтварэньне на тэрыторыі Грузіі). Гвардзейская вайсковая база Паўднёвай вайсковай акругі Расеі. Да 3000 чал.

Статус расейскай мовы — дзяржаўная.

Абхазія (непрызнанае ўтварэньне на тэрыторыі Грузіі). 7-я аб’яднаная база расейскіх Узброеных сілаў, да 4000 чал.

Статус расейскай мовы — афіцыйная („поруч з абхаскай прызнаецца моваю дзяржаўных і іншых установаў“).

„ДНР“ і „ЛНР“ (марыянэткавыя ўтварэньні на тэрыторыі Ўкраіны). Расея адмаўляе вайсковую прысутнасьць, але доказаў адваротнага дастаткова.

Расейская мова — „адзіная дзяржаўная“.

Крым (анэксаваная Расеяй тэрыторыя Ўкраіны). Расейскіх вайсковых аб’ектаў і жывой сілы мноства.

Статус расейскай мовы — дзяржаўная ў РФ, дзяржаўная ў Крыме (фармальна разам з украінскай і крымскататарскай), „мова міжнацыянальных зносінаў“.

Што ж да рашэньня адміністрацыі Нагорнага Карабаху, то дэмакратычны палітык, былы в. а. прэзыдэнта Азэрбайджану Іса Гамбар пракамэнтаваў яго магчымыя палітычныя наступствы:

„...А заўтра так званы карабахскі ўрад можа вынесьці рашэньне аб падвойным грамадзянстве — як армянскім, так і расейскім. Расея ж заявіць, што нясе адказнасьць за абарону ўласных грамадзян“.

Характэрная цытата з прапагандысцкага тэксту, якім абгрунтоўваецца ўвядзеньне дзяржаўнага статусу расейскай мовы на яшчэ адной зь земляў, дзе ніколі расейцы ў больш-менш прыкметнай колькасьці не жылі: „...В первую очередь, русский язык это тот язык, на котором говорили наши спасители солдаты Российской Армии“.

З Масквы пасьлядоўна ідзе ціск на постсавецкія дзяржавы, каб прымусіць іх абвясьціць расейскую мову дзяржаўнай або прынамсі зафіксаваць яе статус іншым чынам. У 2016 годзе пасол для асаблівых даручэньняў МЗС Расеі Элеанора Мітрафанава агучыла і рэгулярна паўтарае мэту расейскага замежнапалітычнага ведамства — дамагацца, каб расейская мова набывала статус другой дзяржаўнай у краінах былога СССР.

Ня буду тут дасьледаваць у кожным канкрэтным выпадку, што было перш — расейская вайсковая прысутнасьць ці фіксацыя статусу расейскае мовы. Зазначу толькі, што тэза папячыцеля Віленскай навучальнай акругі, выканаўцы мураўёўскай русыфікацыйнай палітыкі Івана Карнілава Русское образование сильнее русского штыка нікуды не падзелася, а творча разьвіваецца наступнікамі. Расейская мова і расейскі штых ідуць поруч.

Думкі, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Ірына Слаўнікава Марына Золатава Ягор Марціновіч

Самае папулярнае

XS
SM
MD
LG