Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Вінцук Вячорка

субота 15 жнівень 2020

Архіў
жнівень 2020
пан аўт сер чац пят суб няд
27 28 29 30 31 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31 1 2 3 4 5 6
Кадар сюжэту аб сустрэчы А. Лукашэнкі з „актывам“ у Салігорску. „Главный эфир“ БТ, 28.06.2020

Калі верыць кіраўніку дзяржавы, то ў Беларусі ёсьць нейкія „нацмэны“. Яны ўзбуджаюцца, адмарожваюцца, а ўрэшце аддаюць краіну Захаду. Што азначае слова „нацмен“ у лексыконе расейскіх шавіністаў і жаргоне расейскай турмы? Чаму згаданы прамоўца яго ўжывае ў гутарках з расейскімі журналістамі?

Калі верыць кіраўніку дзяржавы, то ў Беларусі ёсьць нейкія „нацмэны“. Яны ўзбуджаюцца, адмарожваюцца, а ўрэшце аддаюць тэрыторыю краіны Захаду. Што азначае слова „нацмен“ у лексыконе расейскіх шавіністаў і жаргоне расейскай турмы? Чаму згаданы прамоўца яго ўжывае ў гутарках з расейскімі журналістамі?

Сьцісла:

  • Вядомы экспэрт у гісторыі абінаваціў нейкіх „нацмэнаў“ у тым, што яны ваявалі за незалежную Беларусь.
  • Але ж правільна казаць не „нацмэны“, а „нацмены“.
  • Гэта расейскае слова, саветызм, які спачатку азначаў прадстаўнікоў нацыянальных меншасьцяў у Расеі і СССР.
  • Пасьля пачатку сталінскай палітыкі прыярытэту расейскай нацыі слова „нацмен“ стала абразьлівай мянушкай нерасейскіх народаў як „азер“ або „чурка.
  • Сынонімы слова „нацмен“ инородец, нерусский, тыя, хто нясе пагрозу імпэрыі. Гэта слова зь лексыкону расейскіх шавіністаў.
  • Згаданы прамоўца рэгулярна называе беларускіх незалежнікаў „нацмэнамиперад расейскай аўдыторыяй, пасылаючы ёй сыгнал: я свой.

У Салігорску перад так званым „актывам“ (выцягнутае зь небыцьця сталінскае слова) выступіў вядомы экспэрт у геапалітыцы і гісторыі. Ён запатрабаваў паказаць мапу вынікаў Рыскага падзелу Беларусі паміж Масквой і Польшчай, калі Беларуская ССР засталася ў складзе шасьці паветаў (уся астатняя ўсходняя частка этнаграфічнай Беларусі адышла да РСФСР). І пракамэнтаваў, кпліва акцэнтуючы беларускія словы:

Это наши нацмэны с 1921 года воевали за „незалежную Беларусь“. За какую? Вот за это — от Борисова туда до „Мазыра“. Все остальное разменяли и отдали Западу, Польше. Что-то там на востоке было, у России.

Ня будзем тут разьбірацца, ці лічыць „незалежнай Беларусьсю“ лапік („клочок“, як выражаецца наш герой), які пакінулі беларусам як буфэрную недадзяржаву маскоўскія бальшавікі, забыўшыся на свае ж шчодрыя абяцанкі савецкай Беларусі ў этнаграфічных межах (дадзеныя ў 1919 годзе ў піку БНР). Тут нашаму прафэсійнаму гісторыку і яго эмацыйнаму гістарычнаму дарадцу відней. Але хто ж такія „нацмэны“, якія „ваявалі“ за такую Беларусь?

Мо гэта нешматлікія рамантычныя нацыянал-камуністы Зьмітро Жылуновіч ды іншыя, якія ваявалі хіба што ў пераносным сэнсе — пераконвалі камуністычнае начальства ў Маскве пакінуць БССР хоць у якім выглядзе? Ці ўсёведны хацеў сказаць пра слуцкіх паўстанцаў, якія змагаліся супраць Саветаў за незалежную БНР? Але тое было ў 1920-м, дый ваявалі яны за іншыя межы.

А чаму нацмэны? Мо аб’ект нашага моўнага аналізу чуе ў слове склад „мэн“ — у расейскім крымінальным жаргоне азначае ‘багатага чалавека’? І ўяўляе сабе ў трывозе нейкіх нацыянальных супэрмэнаў?

Сталінская ярархія народаў

Але расейскае слоўца — з часоў шанаванага ім Сталіна. І вымаўляць яго трэба нацмен, бо гэта абрэвіятура ад выразу „национальное меньшинство“. Так спачатку афіцыйна называлі прадстаўнікоў нерасейскіх народаў у РСФСР і СССР.

Ці нэўтральнае гэтае слова? Яго някепска дасьледавалі расейскія лінгвісты. У 1920-я гады гэта быў звычайны канцылярскі саветызм, прычым па-расейску ён скланяўся своеасабліва — як „солдат“ ці „кадет“: „депутат из нацмен“.

Але ў 2-й палове 1930-х Сталін абвясьціў новую нацыянальна-дзяржаўную дактрыну: „Сярод роўных нацыяў, дзяржаваў і краін у СССР самая савецкая, самая рэвалюцыйная — гэта руская нацыя. Адпаведна ў сталінскай ерархічнай схеме „…узроўнем ніжэй за расейцаў стаялі ўкраінцы, яшчэ ніжэй — беларусы, затым па сыходнай ішлі іншыя народы, якія мелі ўласную дзяржаўнасьць у выглядзе саюзных рэспублік (…) аж да найніжэйшай прыступкі гэтай этнапіраміды, якую займалі экстэрытарыяльныя нацыянальныя мяншыні (…), — піша расейскі гісторык і дадае:

— Характэрна, што савецкае скарачэньне «нацмен» (‘национальное меньшинство’) менавіта з таго часу пачало набываць прыніжальна-грэблівы, а ў прастамоўі часта і лаянкавы сэнс“.

(Геннадий Костырченко. Сталин против „космополитов“. Власть и еврейская интеллигенция в СССР. — Серия „История сталинизма“. — Москва: 2010).


І сапраўды, слова „нацмен“ зьмяніла стылістычныя пазнакі: у даваенным слоўніку Ўшакова яно яшчэ было нэўтральным, у Кузьняцова і Яфрэмавай — ужо гутарковае, а ў найноўшы час месца „нацмена“ сярод прыніжальнай („уничижительной“) лексыкі ды ў слоўніках жаргонаў.

Так, культавы „Словарь тюремно-лагерно-блатного жаргона“ Балдаева, Бялко, Ісупава дае для „нацмен значэньне ‘азиат’, як і ўсе астатнія этнічныя назвы ў „фені“, слова абразьлівае. А паколькі лягерны жаргон даўно выйшаў на прасторы ўсерасейскія, то нічога дзіўнага, што ў слоўніках сынонімаў расейскай мовы адпаведнік для яго — „чучмек“.

Расейскія лексыкографы, якія вывучаюць сацыяльна-нарматыўныя аспэкты значэньня словаў (І. Сьцярнін, Е. Маклакова), ставяць „нацмена ў адзін шэраг з этнафаўлізмамі чурка, азер, кітаёза і пад. А. Скавароднікаў лічыць гэтае слова „шавіністычнай ацэначнай намінацыяй“.

Инородец, нацмен, нерусский…

Жыхар імпэрыі ў чужаку бачыць небясьпеку змовы, піша К. Нагаева ў працы „Языковая репрезентация концепта «чужие» в русской лингвокультуре“. Гэтую ролю спачатку выконвала лексэма „инородец(адпаведніка ў беларускай мове няма, наша традыцыя стаўленьня да этнічнага паходжаньня людзей не зьвязаная з імпэрскімі комплексамі).

А ў савецкі час інфэрнальную функцыю падхапіў — пасьля выхаду з афіцыйнага ўжытку — акурат „нацмен. Слова ўключана ў „Толковый словарь языка Совдепии“ з значэньнем ‘любой нерусский житель Советского Союза’. Сынонім „нацмена ў такім значэньні — „нерусский. І гэта ня проста проціпастаўленьне, а прыніжэньне словам. Слова „нацмен“ у дачыненьні да малых народаў Расеі „прыніжае нацыянальную годнасьць“, — піша ў судовай лінгвістычнай экспэртызе прафэсар Міхаіл Гарбанеўскі, адзін з найбольш аўтарытэтных спэцыялістаў у лінгваканфлікталёгіі ў гэтай краіне.

Каждый нацмен ― сволочь, шпион, диверсант“

У мове сучаснай расейскай літаратуры „нацмен“ спрэс у нэгатыўных кантэкстах:

Бывший начальник НКВД по Ленинградской области Карпов в 1937 году … давал своим подчиненнымтакую установку: „Вы должны запомнить раз и навсегда, что каждый нацменсволочь, шпион, диверсант и контрреволюционер. [Александр Яковлев. Омут памяти. 2001)]

Первый мой выход в качестве презренного нацмена ознаменовался странной сценой… [Юрий Нагибин. Тьма в конце туннеля (1994)]

Нацмен и, по роже видно, тот еще волк. [Г. Г. Демидов. Амок (1972-1980)]

(Прыклады з Корпусу расейскай мовы.)

Нацмэны возбудились

Цытаваны прамоўца ўжывае гэтае слова даўно і рэгулярна.

7 кастрычніка 2011 году, прэс-канфэрэнцыя для расейскіх журналістаў:

Наши нацмэны сейчас тут возбудились в Беларуси ... Что вот Путин сказал, мы потеряем независимость… Наши, я говорю, нацмэны, „пятая колонна“ зашевелилась, и ваша, я смотрю, там пошевеливаться начала.

17 кастрычніка 2014 году, сустрэча з расейскімі журналістамі. Лідэр Радыкальнай партыі Ўкраіны Алег Ляшко

активный в отношении России реакционный политик, страшный нацмэн, вчера он подрался с журналистами российскими ... (…) »Особенно у нас оппозиция, нацмэны наши, националисты, меня пугают: сегодня — Украина, завтра — Беларусь…

17 лістапада 2016 году, прэс-канфэрэнцыя для расейскіх журналістаў:

Когда нацмэны были у власти, они повыкидывали все русское из литературы и повтискивали в программу свои „творы.

14 сьнежня 2018 году, прэс-канфэрэнцыя для расейскіх журналістаў:

Я недавно Владимиру Владимировичу сказал: слушай, мы с тобой скоро Господа будем просить, чтобы там (на ўсходзе Ўкраіны) было НАТО, а не отмороженные нацмэны с ружьем.

Гэта зноў пра ўкраінцаў.

Прамоўца сыстэматычна ўжывае сумнеўнае слова перад расейскай аўдыторыяй. Гэта сыгнал: я свой, і для вас і для мяне тыя „нацмэны“ — чужакі нярускія.

Мова нацыянальнай варожасьці

Расейскае слова „нацмен“ (нават вымаўленае з ангельскім пранонсам) — прыніжальнае і абразьлівае. Слова гэтае зь лексыкону расейскіх шавіністаў. У вышэйпрыведзеных цытатах так названыя беларусы, якія змагаліся за незалежнасьць і нацыянальную самабытнасьць краіны. Прычым як лідэры БНР і нават БССР стогадовай даўніны, так і сучасьнікі. Ярлык „нацмэнаў“ і на ўкраінскіх палітычных дзеячах. Розныя людзі, але аб’ядноўвае іх вернасьць роднай мове — беларускай ці ўкраінскай — і непрыманьне расейскага імпэрыялізму.

Той, хто дае беларусам шавіністычную расейскую мянушку са значэньнем ‘нярускія’, ‘іншародцы’, ‘чужакі’, ён тым самым пазначае ўласную прыналежнасьць да расейскай мэнтальнай прасторы і нутробную варожасьць да беларускай незалежнасьці.

У сучаснай Расеі некаторыя лічаць словы „нацмен“ і „нацбол“ антонімамі: „нацбол“, маўляў, бароніць расейскую „большасьць“ ад пагрозаў, якія нясуць ёй „нацмены“. Што ж, ёсьць „нацбол“ на варце і ў Беларусі.

Думкі, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Міліцыянт складае пратакол на актывістку Ніну Багінскую, 2016 год, ілюстрацыйнае фота

Пра месца ідэяў і каштоўнасьцяў у Беларусі апошняга і бліжэйшага часу. Не пра асобы і не пра „выбары“.

Пра месца ідэяў і каштоўнасьцяў у Беларусі апошняга і бліжэйшага часу. Не пра асобы і не пра „выбары“.

Сьцісла:

  • У канцы 1980-х стыхійны пратэст супраць эканамічнай няздатнасьці савецкай імпэрыі ўзьняўся да патрабаваньня незалежнасьці Беларусі, чаму спрыяла арганізаваная сіла — БНФ.
  • Пасьля 1994 году ўлада стратэгічна вынішчала поле беларускіх каштоўнасьцяў, а іх носьбітаў маргіналізавала.
  • Цяперашняя статусная апазыцыя ў цяжкім структурным і асабовым крызісе.
  • Стратэгія дэпалітызацыі руху за беларускую ідэнтычнасьць не прывяла да зьмены ўладнай лініі на захаваньне Беларусі ў постсавецкім полі. Аднак улада ўзяла на ўзбраеньне слова „незалежнасьць“, спрабуючы пераняць каштоўнасны арыентыр.
  • Узьнік вакуўм, які запаўняюць іншыя пасылы — „абеларускія“. Тэма беларускасьці, незалежнасьць як вызначальная каштоўнасьць, цывілізацыйны выбар адсутныя ў парадку дня тых, хто пэрсаніфікуе альтэрнатыву сёньня.
  • Грамадзкая думка прывучаецца да таго, што мець Расею за плячыма — нармальна. Можа стацца, што ўлада і тыя, хто пэрсаніфікуе грамадзкі пратэст, ня будуць геапалітычнымі апанэнтамі.

Энэргія пратэсту можа быць вельмі плённай, калі прыводзіць да ўспрыманьня інакшай сыстэмы каштоўнасьцяў. Так было ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х.

Калі развальвалася савецкая імпэрыя, тыя, хто прагнуў свабоды ад камунізму, рабіліся і прыхільнікамі незалежнасьці ды нацыянальнага адраджэньня або прынамсі добра да апошняга ставіліся. Моцны, як на датуляшнюю беларускую савецкую рэальнасьць, добра бачны і чутны грамадзка-палітычны рух — Беларускі Народны Фронт — фармуляваў неразрыўнасьць каштоўнасьцяў свабоды, незалежнасьці Беларусі, нацыянальна-моўнага адраджэньня і заходняга цывілізацыйнага выбару.

Гэта было ўвасабленьне грамадзкага запыту на інакшыя каштоўнасьці. Запыту часам цьмянага, але ў тым і сэнс каштоўнаснай альтэрнатывы — яна прапануе цэласны сьветапогляд і бачаньне будучыні, праясьняе цьмянасьць.

Два дзесяцігодзьдзі вытоптваньня

Але за дзесяцігодзьдзі адбылася істотная зьмена.

Па-першае, улада стратэгічна вынішчала поле беларускіх нацыянальных каштоўнасьцяў, перасьледавала і маргіналізавала іх носьбітаў, выпустошвала іх зьмест.

Па-другое (пераважна ў выніку першага, але таксама і як наступства суб’ектыўных памылак і аблудаў), статусная палітычная апазыцыя, у тым ліку што дакляруе нацыянальна-дэмакратычныя каштоўнасьці, апынулася ў цяжкім арганізацыйным і асабовым крызісе.

Загучалі галасы: тэмаў беларускае мовы, культурнай тоеснасьці, а таксама сапраўднай незалежнасьці і заходняга геапалітычнага выбару людзі ня хочуць і баяцца, бо ўсё гэта асацыюецца з палітычнай „апазыцыяй“. Як (вымушаны?) адказ на фальшывую дылему зьявілася стратэгія дэпалітызацыі беларускай ідэнтычнасьці, а нават спробы ўкараніць ува ўладу людзей, якія б зьмякчалі жорсткую русыфікацыйную лінію.

Але інстытуцыянальная русыфікацыя працягваецца як і раней, нягледзячы на дэкарацыі і дэклярацыі. Беларусь застаецца ў падкантрольнай Расеі эканамічнай, палітычнай, моўнай, мэнтальна-культурнай, інфармацыйнай, вайсковай прасторы.

Аднак, нягледзячы на дзяржаўную лінію, розныя групы грамадзтва, што важна — новыя пакаленьні ўспрымаюць каштоўнасьці беларускай ідэнтычнасьці, гістарычнай памяці, мовы — як чыньнікаў незалежнасьці.

Забраць сьцяг

І ўва ўладным дыскурсе зьявілася слова „незалежнасьць“ (яго ў гэтай улады ад пачатку не было — нагадваю тым, хто забыў, і кажу тым, хто замалады, каб памятаць). Падкрэсьлю —слова. Для цяперашняй улады падмена зьместу ключавых паняцьцяў — важная частка самаабгрунтаваньня. „Выбары“, „падзел уладаў“, „свабода“, „раўнапраўе“ (у тым ліку моваў) і г. д. Дадаць да гэтага сьпісу ў двукосьсях яшчэ адно слова — „незалежнасьць“ — пытаньне тэхнічнае. І нават дазволіць сабе і сваім прапагандыстам вэрбальныя выпады супраць усходняга суседа — таксама тэхніка, тактыка.

Забраць у апанэнтаў сьцяг, які сымбалізуе еднасьць беларушчыны, незалежнасьці і свабоды, — гэта робіцца зусім не для таго, каб яго ўзьняць. Поле незалежніцкіх каштоўнасьцяў добраахвотна аддаецца тым, хто іх рэальна ня толькі не падзяляе, а нясе адказнасьць за іх вынішчэньне.

Хто скарыстае энэргію

У выніку ў альтэрнатыўным палітычным полі ўзьнік ідэйна-каштоўнасны вакуўм. І яго прадказальна запоўнілі іншыя пасылы — ня гэтулькі антыбеларускія, колькі „абеларускія“. Г. зн. Беларусі як незалежнага суб’екту і беларусаў як народу з моўна-культурна-гістарычнай ідэнтычнасьцю ў тым дыскурсе няма. Прагрэс і дабрабыт — але для каго, для якога народу, хто суб’ект зьменаў? Тэма беларускасьці, незалежнасьць як ключавая (а ня проста бясспрэчная) каштоўнасьць, цывілізацыйны выбар беларусаў проста адсутныя ў парадку дня тых, хто пэрсаніфікуе альтэрнатыву сёньня.

Незадавальненьне, абурэньне ўладай будзе нарастаць. Але Беларусь упершыню ў найноўшай гісторыі сутыкаецца з сытуацыяй, калі масавую энэргію пратэсту могуць скарыстаць, каналізаваць, арганізацыйна аформіць групы, сілы і сцэнары, якія ня маюць незалежнасьці Беларусі і беларускай ідэнтычнасьці як адназначна сфармуляваных прыярытэтных каштоўнасьцяў.

Цяпер грамадзкая думка прывучаецца да таго, што быць прарасейскім, мець Расею за плячыма, — нармальна. У бліжэйшыя месяцы Беларусь можа сутыкнуцца з зусім новай сытуацыяй, калі ўлада, з аднаго боку, і тыя, хто пэрсаніфікуе грамадзкі супраць яе пратэст, з другога, ня будуць геапалітычнымі апанэнтамі. Ці зробяць нацыянальна-дэмакратычныя сілы і групы ўплыву высновы з сытуацыі, ці адкажуць на новы выклік?

Думкі, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG