Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Вінцук Вячорка

субота 25 травень 2019

Архіў
2019
студзень люты сакавік красавік травень чэрвень ліпень жнівень верасень кастрычнік лістапад сьнежань
Сумарная колькасьць актыўных носьбітаў беларускае мовы паводле перапісу 2009 году

Аляксандар Лукашэнка заявіў, што слова «хуткасны» не зразумелае палове беларускага народу, і загадаў памяняць беларускія дарожныя надпісы на «нармальныя» расейскія. Але абсалютная бальшыня жыхароў Беларусі беларускую мову прынамсі разумее. А слова «хуткі» — адно зь любімых у рэклямістаў.

Ёсьць такі дзяржаўны дакумэнт — вынікі перапісу 2009 году. Паводле Закону аб перапісе насельніцтва, ягоныя зьвесткі служаць асновай для праграмаў сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця дзяржавы.

У анкеце 2009 году, акрамя пытаньняў пра родную мову (мова, засвоеная першай у раньнім дзяцінстве) і мову, на якой рэспандэнт звычайна размаўляе дома, было і пытаньне №12:

Іншая(-ыя) мова(ы), якой(-імі) Вы свабодна валодаеце.

Яно дазваляе прыблізна ацаніць сумарную колькасьць людзей, якія актыўна валодаюць беларускай мовай. Лічым.
Сярод 9 503 807 жыхароў Беларусі ў 2009 годзе беларускую палічылі роднаю моваю 5 058 334 чалавекі.

А тых, хто назваў яе другой мовай, якою вольна валодае, 1 281 720 чалавек.

Першых і другіх разам 6 340 054, або 66,71%. Г. зн. пераважная бальшыня беларусаў актыўна валодае беларускаю моваю.

А пасіўна (г. зн. на ўзроўні разуменьня)?

Сярод дарослага насельніцтва ў 2012 годзе 99,6% былі пісьменнымі, 90% мелі вышэйшую, сярэднюю ці базавую адукацыю. Г. зн. 90% вывучалі беларускую мову (ці прынамсі беларускую літаратуру — маю на ўвазе так званых «вызваленых ад беларускае мовы» дзяцей вайскоўцаў у 1970-я гады) як школьны прадмет і здавалі па ёй экзамэны.

Значыць, ня менш як 90% нашых дарослых грамадзянаў валодаюць беларускай мовай прынамсі пасіўна. І сьмею заявіць, што выраз «хутка-смачна» ведае ня менш беларусаў, а нават гасьцей нашай краіны.

А яшчэ ёсьць гастранамічная сетка «​Хутка-зручна»​, таксі «​Хутка будзе»​, банкаўскія праграма «​Хутка на картку»​ і «​Хуткі грош»​... Слова «​хуткі»​ ня проста агульнавядомае ў Беларусі, але і прывабнае для кліентаў, інакш яго б не выбіралі ў якасьці брэнду.

Слова «хуткасны»​ празрыстае, утворана ад «хуткасьць»​ і сваёй будовай дакладна адпавядае расейскаму «скоростной»​ (ад «скорость»​). У гарадах Беларусі ёсьць хуткасныя маршруты аўтобусаў, таму слова «хуткасны»​ бачым у візуальнай інфармацыі і на сайтах дзяржаўных прадпрыемстваў транспарту.

Але той, хто не карыстаецца грамадзкім харчаваньнем і грамадзкім транспартам ужо больш як два дзесяцігодзьдзі, хто жыве па-за беларускім народам, яго інтарэсамі і каштоўнасьцямі, гэтага ўсяго проста ня ведае. А хто патрабуе замяніць беларускія словы на нашых вуліцах і дарогах «нормальными»​, засьведчвае да мовы гэтага народу сваю глыбокую непавагу.

Крыжовая гара. Літва, Шаўляйскі раён

Зусім недалёка, у Літве, і зусім нядаўна, у 1980-я, людзі ставілі крыжы, а ўлады тыя крыжы ламалі і людзей кідалі ў вязьніцы. Але гэты тэкст найперш пра Курапаты.

Крыжовая Гара недалёка ад літоўскіх Шаўляў (Šiauliai, самы ўсход Жамойці) — помнік унікальны. Старасьвецкае гарадзішча Юргайчай даўно апусьцела, але калі на даўнейшай замкавай гары таемна пахавалі закатаваных удзельнікаў антыімпэрскага паўстаньня 1863–1864 гадоў, людзі пачалі ставіць крыжы ў іх памяць. Крыжоў ставілі штораз больш — і памяці блізкіх, і дзеля збаўленьня душы, і як знак „неляяльнай“ веры.

Без дазволу Мураўёва-Вешальніка

Незаконна ставілі, а як жа ж. Расейскія ўлады з 1845 году не дазвалялі ставіць крыжы нідзе, акрамя могілак і дзядзінцаў пры храмах. У 1864 годзе Мураўёў-Вешальнік аднавіў забарону. Праз гэта крыжоў на гары толькі большала. Іх ужо стаўлялі і ў памяць памерлых у Сібіру ссыльных. Ізноў жа незаконна, ня бралі дазволу ў Мураўёва.

Чужая ўлада — спачатку царская, а з 1950-х гадоў і савецкая (калі дайшлі рукі, здушыўшы партызанскі супраціў) — зьнішчала ідэалягічна няправільныя і незаконныя крыжы. Камуністы былі больш тэхнічна ўзброеныя: яны часткова зрылі гару і плянавалі затапіць яе або прынамсі ператварыць у выспу, перакрыўшы рэчку побач.

Антысанітарныя крыжы спаліць

12 сакавіка 1961 году спэцыяльнай пастановай бюро ЦК КПЛ забараніла „самавольную ўстаноўку помнікаў ці іншых пабудоваў“ на гары і прылеглай да яе тэрыторыі — каб не дапусьціць, як пісалі прапагандысты, „духоўнай спэкуляцыі цемрашалаў“ і „распаўсюджаньня антысанітарыі“. Улада патрабавала „ўпарадкаваць“ замчышча, г. зн. „ачысьціць яго ад наяўных там крыжоў“, а каб супакоіць грамадзкую думку, на „ачышчанай“ гары паставіць афіцыйны мэмарыяльны камень з надпісам „1861–1864“.

5 красавіка 1961 году камуністычная ўлада, нагнаўшы з бліжэйшага калгасу бульдозэраў і трактараў, рукамі прывезеных вязьняў і вайскоўцаў пачала вырываць крыжы. Гару ачапілі міліцыяй. Вывернутыя драўляныя крыжы рэзалі і палілі, мэталёвыя везьлі на мэталалом, каменныя і цэмэнтавыя разьбівалі і тапілі. Разам іх было 2179 (вялі ўлік!), а яшчэ мноства малых крыжоў, мэдальёнаў і вотаў. Гару зааралі.

За крыжы саджалі. Так, у 1981 годзе на тры гады лягераў быў засуджаны Мячыславас Юравічус за крыжовую хаду на Гару. Аднак людзі патаемна ставілі крыжы надалей. Крыжалом быў яшчэ пяць разоў, апошні раз у 1985 годзе.

Усе крыжы — законныя. Але ў свабоднай краіне

Як толькі Літва вырвалася з лапаў савецкай імпэрыі, Крыжовая гара аднавілася як адна з галоўных нацыянальных сьвятыняў. Яе ў 1993 годзе наведаў папа Ян Павал ІІ. Сёньня там крыжоў — вялікіх і малых — пад 200 тысячаў. Ёсьць і капліцы, і драўляныя каплічкі на слупах, і скульптуры сьв. Марыі. Акрамя каталіцкіх (іх большасьць), ёсьць і знакі іншых хрысьціянскіх канфэсіяў, напрыклад, украінскія праваслаўныя, Армянскай царквы, і юдэйскія.

Гэта адначасова і мэмарыял памяці змаганьняў за свабоду краіны і веры, і месца малітвы, і памятка дахрысьціянскае культуры, і помнік археалёгіі.

Крыжовая гара як комплексны помнік уваходзіць у нацыянальны рэестар культурных каштоўнасьцяў пад кодам 23879. Акрамя таго, яна занесеная і ў эксклюзіўны Сьпіс аб’ектаў гісторыі, археалёгіі і культуры дзяржаўнага значэньня (такіх толькі 17).

З чаго складаецца помнік? Згодна з актам Рады ацэнкі нерухомай культурнай спадчыны пры Міністэрстве культуры Літвы ад 19 чэрвеня 2012 году, неад’емная частка комплексу Крыжовай гары, якая вызначае яго каштоўнасьць, — гэта зямля і элемэнты яе паверхні (узгорак і частка падножжаў), застаўленыя крыжамі.

Г. зн. усе крыжы ды іншыя мэмарыяльныя элемэнты разам прызнаюцца часткаю помніку культуры і ахоўваюцца дзяржавай. Ніхто не патрабуе ад людзей, якія паставілі крыжы, нейкага іх „узаконеньня“, яны ўзаконеныя самім фактам усталяваньня ў гэтым месцы.

Пры гэтым як асобныя культурныя каштоўнасьці ў рэгістар дадаткова ўпісаныя 57 найбольш эстэтычна і гістарычна значных крыжоў, капліцаў і скульптураў.

Ахоўныя зоны культурнай каштоўнасьці Крыжовая гара. @Kultūros paveldo centras
Ахоўныя зоны культурнай каштоўнасьці Крыжовая гара. @Kultūros paveldo centras

Плошча культурнай каштоўнасьці 6,38 га (тоўстая чырвоная лінія на схеме), прычым яе павялічылі; пачаткова яна складала 4,5 га. А падзона так званай візуальнай аховы помніка складае 210 га (тонкі чырвоны пункцір на схеме). Сэнс у тым, каб вакол не было недарэчных пабудоваў, каб крыжы на гары былі відаць здалёк, каб, набліжаючыся да яе, людзі прасякаліся адпаведным настроем.

Фармальна ўласьнік крыжовай гары — дзяржава, уладальнік — раённае самакіраваньне, апякун — Царква, наглядчык — мясцовае староства. Плюс мноства валянтэраў. Але галоўныя валадары гары — тысячы людзей, якія ставяць крыжы.

Забараняць нельга, бо разбурыцца сакральнасьць

Крыжовая гара ў цэнтры грамадзкай увагі, нацыянальныя мэдыя рэгулярна абмяркоўваюць яе праблемы. Месца ж асаблівае і таму люднае. Гэта пытаньні парадкаваньня тэрыторыі, абыходжаньня з струхлелымі крыжамі, парковак, неўпарадкаванага гандлю памяткамі. Ёсьць і турботы, зьвязаныя з усталяваньнем новых крыжоў і знакаў — то няма куды, то новыя людзі не зусім разумеюць спэцыфіку мясьціны.

Раённая ўлада рэгулярна абнаўляе „Правілы наведваньня, стаўляньня крыжоў і догляду Крыжовай гары — замчышча Юргайчай-Домантай“. Цытую апошнюю вэрсію 2013 году:

„14. У мэтах захаваньня аўтэнтычнасьці Крыжовай гары, традыцыяў стаўляньня крыжоў і агульнага эстэтычнага выгляду наведнікі Крыжовай гары маюць права ставіць драўляныя крыжы, слупы з разьблёнай выявай сьвятога, прыдарожныя драўляныя слупы з арнамэнтальнай стрэшкай вышынёй да 3 метраў, не ствараючы небясьпекі для ўжо наяўных пабудоваў і ня прымяншаючы сакральнасьці, не зьнішчаючы раней пабудаваных аб’ектаў“.

І людзі з усяе Літвы і шырокага сьвету надалей ставяць крыжы, ня бегаючы па дазвол, і сакральнасьць мясьціны толькі ўзрастае. Калі ж хочуць паставіць вышэйшы крыж або знак, не апісаны ў цытаваным пункце, зьвяртаюцца ў староства ці ў мясцовы аддзел аховы культурнай спадчыны. Наколькі ведаю, людзям не адмаўляюць, толькі падказваюць. Бо нельга, як кажа гісторык праф. Паўлюс Субачус, перашкаджаць натуральнаму разьвіцьцю комплексу: абмежаваньні разбураць яго сакральную ўнікальнасьць. (Шчыра кажучы, бываюць і парушальнікі, але дагэтуль нікога не пакаралі, толькі ўшчуваюць.)

Так у людзей.

Заканадаўства ў сфэры аховы гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Літвы і Беларусі даволі падобнае. А вось рэалізацыя заканадаўства — напрыклад, вызначэньне статусу і складу помніка, яго межаў і зонаў аховы — у немалой ступені залежыць ад сумленнасьці і каштоўнасных прыярытэтаў тых, хто законы трактуе і выконвае.

Вось жа калі нехта кажа пра „незаконна“ пастаўленыя курапацкія крыжы — пасылайма яго ў Літву, на Крыжовую гару. Для прасьвятленьня душы.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG