Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Валер Барташ

пятніца 6 сьнежань 2019

Архіў
сьнежань 2019
пан аўт сер чац пят суб няд
25 26 27 28 29 30 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31 1 2 3 4 5
Савецкія войскі ў Празе, 1968. Фота: Paul Goldsmith

Негераічныя ўспаміны. Так назваў блог пра свой удзел у савецкім уварваньні ў ЧССР у 1968 годзе старшыня Севастопальскага таварыства беларусаў Валер Барташ. Паўтор публікацыі ад 2013 году.

24 жніўня 1968 году мотастралковы полк, у якім я служыў, перайшоў дзяржаўную мяжу ЧССР з боку Вугоршчыны. Да найменшых падрабязнасьцяў засталося ў памяці ўсё, што папярэднічала гэтаму. Невялікая паляна, акружаная хмызьняком. Шыхтаваньне асабістага складу паротна. У страі стаялі салдаты розных нацыянальнасьцяў, пераважна каўказцы, сярэднеазіяты. Нездарма нашу мотастралковую дывізію называлі «дзікай».

1968: як СССР прыдушыў Праскую вясну
пачакайце

No media source currently available

0:00 0:04:16 0:00


Камандзір зачытаў загад міністра абароны СССР, у якім гаварылася, што ў выпадку нападу дазвалялася адкрываць агонь на паражэньне. Было ціха. Думка ўва ўсіх была адна — гэта сур’ёзна.

Наша рота забясьпечвала рэгуляваньне руху калёны. Рэгулявальнікі са сваімі жэзламі стаялі адкрытыя і неабароненыя, і гэта ўзмацняла пачуцьцё небясьпекі. «Тэрмінова захварэў» салдат-грузін. Моўчкі, без звычайнага галасу, атрымалі патроны і зарадзілі магазыны аўтаматаў. Каманда «Па машынах!». Зараўлі рухавікі бронетранспартэраў.

Старшыня Севастопальскага таварыства беларусаў Валер Барташ у войску, Чэхаславаччына, 1968 год
Старшыня Севастопальскага таварыства беларусаў Валер Барташ у войску, Чэхаславаччына, 1968 год



А 19-й гадзіне полк перайшоў чэхаславацкую мяжу. Бясконцай грукатлівай стальной стужкай, разьбіваючы дарожнае пакрыцьцё, рушылі танкі, самаходныя артылерыйскія ўстаноўкі — 100-мілімэтровыя САУ з латамі на брані, якія засталіся з вайны, зэнітныя комплексы, палявыя кухні, аўтамашыны, гружаныя боепрыпасамі, аўтацыстэрны ды іншае вайсковае майно. У гэты дзень пайшоў чацьвёрты год маёй службы ў арміі — жорсткая расплата за юнацкую легкадумнасьць. Наперадзе былі маршы, блякаваньне частак чэхаславацкай арміі. Насельніцтва выказвала незадаволенасьць, але збройнага супрацьстаяньня не было, і гэта чамусьці выклікала ў мяне раздражненьне.

Адзін з экспанатаў прыватнай экспазыцыі Валера Барташа, прысьвечанай падзеям у ЧССР 1968 году.
Адзін з экспанатаў прыватнай экспазыцыі Валера Барташа, прысьвечанай падзеям у ЧССР 1968 году.

Дывізія засталася ў Чэхаславаччыне, а мы, «дэмбелі», у халодных чэхаславацкіх вагонах рушылі дадому. Памятаецца фраза сяржанта-масквіча: «Шкада, па жывых цэлях ня пастралялі».

Памежная станцыя Чоп, прыгажун Львоў — свой, але ня родны. 30 сьнежня, раньняя раніца, Сэвастопаль, вітаю, мора! Марскі патруль чатырма парамі вачэй упёрся ў мае салдацкія пагоны. Са словамі «Прывітаньне, салабоны!» аддаў гонар. Фізіяноміі матросаў выцягнуліся: якое хамства, ды яшчэ ад салдата. Але мічман — старшы патруля аказаўся здагадлівым хлопцам і паблажліва махнуў рукой. Вось і дом. Якой радасьцю засьвяціўся твар маці, стрыманыя бацькавы абдымкі — сын вярнуўся!

Прайшло 45 гадоў. Часам я ўключаю інтэрнэт і гляджу хроніку «Чэхаславаччына-1968». Гляджу з сумам, як чалавек узгадвае маладыя гады, калі, здавалася, усё жыцьцё наперадзе. На экране бачу салдат у гімнасьцёрках, натоўпы людзей, мільгаюць твары палітыкаў… Я быў там, дзякую лёсу, што мяне не атруцілі вадой ці півам, не забілі на варце і, самае галоўнае, што не давялося мне страляць па жывых цэлях на паражэньне. Я забыўся імёны камандзіраў і салдат, я не пэрсаніфікую на сябе віну за акупацыю Чэхаславаччыны, усьведамляючы, што выконваў абавязак салдата. Але ёсьць імя чалавека, якое не пакідае мяне, і я адчуваю, што вінаваты ў ягонай гібелі. Ян Палах, амаль мой аднагодак. У думках я датыкаюся рукою да каменя на Вацлаўскай плошчы ў Празе, дзе ён палыхнуў паходняю Свабоды, і кажу «Прабач, Яне!»


Валер Барташ, старшыня Севастопальскага таварыства беларусаў імя Максіма Багдановіча «Пагоня», 2013

Валер Барташ, старшыня Севастопальскага таварыства беларусаў імя Максіма Багдановіча «Пагоня», з жонкай Валянцінай падчас акцыі ў падтрымку палітвязьня Зьмітра Дашкевіча ў Севастопалі.
Валер Барташ, старшыня Севастопальскага таварыства беларусаў імя Максіма Багдановіча «Пагоня», з жонкай Валянцінай падчас акцыі ў падтрымку палітвязьня Зьмітра Дашкевіча ў Севастопалі.



Апэрацыя «Дунай» — увод войскаў Варшаўскай дамовы (акрамя Румыніі) у Чэхаславаччыну, які пачаўся 21 жніўня 1968 года і паклаў канец рэформам Праскай вясны. Найбуйнейшы кантынгент войскаў выдзеліў СССР. Аб’яднанай групоўкай (да 500 тыс. чалавек і 5 тыс. танкаў і БТР) камандаваў генэрал арміі Іван Паўлоўскі.

Мая Бацькаўшчына

Валер Барташ

Сёлета адзначаецца 25 гадоў Згуртаваньня беларусаў сьвету «Бацькаўшчына». Адзначыць разам юбілей запрашае сябра арганізацыі зь Севастопаля Валер Барташ.

Немудрагелістыя ўспаміны

Частка 1. Вяртаньне на Бацькаўшчыну

Сям’я пераехала зь Беларусі ў Севастопаль у лютым 1948 году. Жылі мы на беразе мора, недалёка ад сьцен старажытнага Хэрсанэса на тэрыторыі зэнітнай батарэі, камандзірам якой быў бацька. Засынаў і прачынаўся я пад вуркатаньне хваляў і страявыя песьні салдат. Часам гарматы батарэі аглушальна стралялі, і шыбы ў вокнах бразгаталі.

Зь дзіцячых гадоў увабраў гісторыю Севастопаля — марской крэпасьці рускай славы, і стаў севастопальцам, але рускім ня стаў. Бацька і мама лічылі сябе беларусамі, дый графа «нацыянальнасьць» у дакумэнтах не давала забыцца пра сваё паходжаньне.. Што гістарычны герб беларусаў — «Пагоня», даведаўся ў 1960 годзе ў Менску, дзе я быў праездам зь Вільні. Ён прамільгнуў нейкія сэкунды на тэлевізійным экране ў перадачы пра беларускіх нацыяналістаў. Было мне 15 гадоў. Герб застаўся ў памяці, часам я задуменна маляваў Рыцара на кані з занесеным мячом і шчытом, упрыгожаным шасьціканцовым крыжам.

Прызнаюся, Беларусь ня вабіла, а самі беларусы, зь якімі кантактаваў, здаваліся мне людзьмі прыземленымі, якіх цікавіць толькі каўбаса, памідоры і мора. Жыў, працаваў, служыў, вучыўся на поўдні: Крым, Нікалаеў, Малдова, Адэса. Падарожжы па Крыме, археалягічныя экспэдыцыі, праца матросам, вучоба ў Адэскім унівэрсытэце, схільнасьць успрымаць жыцьцё з гумарам зрабілі мяне гэткім левантыйцам. Студэнты-аднакурсьнікі юрфаку жартам называлі французам. Зачытваўся кнігамі Канстанціна Паўстоўскага, Эрнэста Хэмінгуэя, Ісаака Бабеля... Зь беларускіх пісьменьнікаў чытаў толькі Васіля Быкава.

Распад Савецкага Саюзу, утварэньне дзяржавы Рэспубліка Беларусь ускалыхнула. Пра гэта і ня марыў, а толькі задумваўся. Беларускай мове чытаньня навучыўся па газэце «Лiтаратура і мастацтва». Кожны новы нумар прачытваў у імгненьне. Невялікая, сьціпла аформленая газэта адкрыла мне невядомую дагэтуль Беларусь.

Выпісаў часопісы «Спадчына» і «Нёман». Слухаў перадачы Радыё Свабода. Максім Багдановіч быў адкрыцьцём, а яго «Пагоню» ўспрыняў як зварот паэта асабіста да мяне. Міжволі вывучыў верш на памяць, і яго радкі сталі для мяне малітвай, гімнам і заклікам. З горыччу думаў — чаму раней ня ведаў, не чытаў, бо сьпіць жа паэт вечным сном зусім блізка — у Ялце. У газэце «ЛіМ» прачытаў інтэрвію з Ганнай Сурмач пра дзейнасьць «Бацькаўшчыны», падрыхтоўку зьезду. У тэксьце прачытвалася запрашэньне. Лічыў сябе сузіральнікам і таму не паехаў.

Першы зьезд Згуртаваньня беларусаў сьвету «Бацькаўшчына», урачысты, маляўніча аформлены, з прадстаўнікамі духоўнай эліты беларусаў краіны і замежжа стаў запалам, які дазволіў грамадзкай арганізацыі да сёньня адстойваць незалежнасьць Беларусі, нацыянальную культуру. Зьезд спрыяў разьвіцьцю беларускага нацыянальнага руху за мяжой. Але мінулае не адпускала — наступіў змрочны, трывожны, а для некаторых і крывавы час пакут.

Калі ў залі Вярхоўнага Савету дэманстратыўна зьбілі дэпутатаў-патрыётаў, быў учынены зьдзек зь бел-чырвона-белага сьцяга, сарваная «Пагоня», я зразумеў — да ўлады прыйшоў Хам, у палітыцы хітры напарстачнік, які цярпіць на прыпадкі інтэграцыі. Здавалася, Лукашэнка за пасаду ў маскоўскім Крамлі гатовы быў аддаць Беларусь як уласны гарод. Урачыстасьці беларускага Адраджэньня скончыліся — прыйшоў мой час.

У ліпені 1997 году прыехаў у Мінск на 2-гі зьезд Згуртаваньня беларусаў сьвету «Бацькаўшчына». 33 гады ня быў у Беларусі. Прымчаўся ў Літаратурны музэй Максіма Багдановіча, пазнаёміўся з дырэктарам Алесем Бяляцкім.

У залі тэатра, дзе праходзіў зьезд, суседняе крэсла займаў падобны да Дон Кіхота паэт Сяргей Панізьнік. У перапынку падышоў да пісьменьніка Васіля Быкава. Убачыў людзей, якіх ведаў толькі па газэтных публікацыях. Запомніліся беларуская татарка Разалія Аляксандровіч, падобны да адэсіта Адам Мальдзіс. Прыцягнула ўвагу эфэктная журналістка з дыктафонам, як высьветлілася, паэтка Іна Снарская з Украіны. З трыбуны нязвыкла гучала толькі беларуская гаворка — выступалі дэлегаты, якія перажывалі за будучыню Беларусі, а вакол будынку тэатру, дзе праходзіў зьезд, стаялі міліцыянты з сабакам. Атмасфэра была напружаная. Зьезд адкрыта прадэманстраваў непрыманьне ўлады Лукашэнкі.

Быў на наступных зьездах. Памятаю як замірала заля, калі да трыбуны накіроўваўся айцец Надсан зь Вялікай Брытаніі — гаворка яго зачароўвала Пазнаёміўся з мастаком Алесем Марачкіным і яго сям’ёй. Карціна пэндзля мастака «Я не самотны», на якой намаляваны Максім Багдановіч у Ялце, уручалася ў Літаратурным музэі паэта. Сяргей Панізьнік напісаў верш «Севастопаль», глыбокі па сэнсе, без знарочыстага патасу, мэлядычны. Радзім Гарэцкі, Юры Хадыка, Алег Трусаў, Янка Запруднік, Вінцук Вячорка, Павал Севярынец, Зьміцер Дашкевіч..., маладафронтаўцы — такія розныя, але ўсе ў адным высакародным патрыятычным імкненьні бачыць сваю краіну квітнеючай, нацыянальнай, дэмакратычнай эўрапейскай дзяржавай. Калі б я ведаў, што ёсьць такія беларусы, што ёсьць такая Беларусь — прыяжджаў бы кожны год! Адно толькі сузіраньне гэтых людзей, нядоўгае сумоўе зь імі заклікала да дзеяньня. У Севастопаль вяртаўся літаральна акумуляваны энэргетыкай беларускага патрыятызму, зь бел-чырвона-белымі сьцягамі і кнігамі.

Калі б я ведаў, што ёсьць такія беларусы, што ёсьць такая Беларусь — прыяжджаў бы кожны год!

Нельга забыць першую калектыўную паездку на старыя Ялцінскія могілкі ў жніўні 1997 году. Па-салдацку просты тады помнік на магіле паэта з зоркай і эпітафіяй на беларускай мове. Схілілі бел-чырвона-белы сьцяг. Прагучалі словы: «Ты прабач, ты прымi cвайго сына...».

Даруй, Максім!.. У лістападзе гэты сьцяг, герб «Пагоня» ўпрыгожылі залю Дзелавога і культурнага цэнтру Севастопаля, і аўтар артыкула, хвалюючыся, нягледзячы на адвакацкія навыкі рыторыкі, прачытаў верш-сымбаль. Так быў адкрыты сход і абвешчана публічна, з удзелам радыё і тэлебачаньня, утварэньне першага ў гісторыі гораду Севастопаля беларускага таварыства — часткі «Бацькаўшчыны».

25-годзьдзе Згуртаваньня беларусаў сьвету «Бацькаўшчына» — сьведчаньне вернасьці беларускай нацыянальнай ідэі. Ідэя гэтая жывая, нягледзячы на бізантыйскія інтрыгі і рэпрэсіі лукашэнкаўскай чэлядзі. Запомніліся словы Ганны Сурмач, сказаныя зімой пры сустрэчы незадоўга да яе эміграцыі ў пустым, змрочным офісе «Бацькаўшчыны»: «Усё роўна праб’ецца (беларускасьць), як трава праз асфальт праб’ецца».

На жаль, адышлі ў вечнасьць, але засталіся ў памяці браты Грыцкевічы, Рыгор Барадулін і ня толькі яны. Назаўжды застанецца пуцяводнай зоркай першы кіраўнік таварыства пісьменьнік Васіль Быкаў.

У кіраўніцтве адбылася зьмена пакаленьняў, надалей творча адстойваецца беларускасьць — гонар і годнасьць беларускай нацыі.

У год 25-годзьдзя Згуртаваньня беларусаў сьвету «Бацькаўшчына» і 95-годзьдзя Збройнага беларускага чыну вітаю ўсіх сяброў Малой і Вялікай Рады Згуртаваньня, усіх, хто «не забыў, ня адрокся, не прадаў», не дазваляе сваімі актыўнымі дзеяньнямі аддаць Беларусь у «палон»!

Вечная памяць героям, якія загінулі, і праведнікам беларускасьці, якія пайшлі ў нябёсы! Гонар і Слава тым, хто сёньня на Бацькаўшчыне працягвае іх справу! Жыве Беларусь! Пагоні не разьбіць, не спыніць, не стрымаць! Праўда пераможа!

Валер Барташ

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG