Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Анатоль Гатоўчыц

чацьвер 21 люты 2019

Архіў
2019
студзень люты сакавік красавік травень чэрвень ліпень жнівень верасень кастрычнік лістапад сьнежань
люты 2019
пан аўт сер чац пят суб няд
28 29 30 31 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 1 2 3

21 лютага ў мяне падвойнае сьвята — Міжнародны дзень роднай мовы і асабісты дзень народзін. Карані маіх продкаў — ліцьвінскія, са старажытнай Літвы, землі якой ляжаць на захад ад Стоўпцаў — ад Слоніма па-над Шчарай да Палачанаў, што блізу Маладэчна.

У маім Ляхавіцкім раёне да сёньня захаваліся паселішчы з характэрнымі тапонімамі: Літва, Вялікая Лотва, Малая Лотва. Размаўлялі ў нашай сямʼі заўсёды па-беларуску, хоць бацька добра ведаў і польскую. Пад настрой мог і вершык, і байку па-польску распавесьці дзецям. Але перадусім была свая мова.

Запомніўся самы страшны праклён плеткарам і нядобразычліўцам, які бытаваў у нашай мясцовасьці: «Каб табе мову заняло!». Бо чалавек бяз мовы — нямко. Словам, інвалід. Гэта на ўзроўні адной асобы. А калі цэлая нацыя сваю мову губляе або пазбаўляецца яе?

Галоўны русыфікатар — чыноўнік

Вельмі ўразіў мяне выпадак, калі ў Салігорску ідэоляг тамтэйшага «Беларуськалію» запытала кіраўніцу адміністрацыі прэзыдэнта Натальлю Качанаву пра беларускі кантэнт на зрусыфікаваных дзяржаўных тэлеканалах. Газэта «Калійшчык Салігорска» паведаміла, што ў краіне пастаўленая задача «аб наяўнасьці ня менш як 30% кантэнту на беларускай мове».

І што ж тут усчалося! Прэсавая сакратарка Аляксандра Лукашэнкі Натальля Эйсмант кінулася зьняпраўджваць паведамленьне: журналісты наблыталі. За ёй і былы прэс-сакратар Лукашэнкі, а цяпер першы намесьнік міністра інфармацыі Павал Лёгкі даводзіў грамадзтву, што журналіст памыліўся і выклаў словы Качанавай неадпаведным чынам:

«Гэта была не цытата, а пераказ. Кіраўніца заявіла пра тое, што 30% кантэнту на тэлеканалах павінна быць айчыннай, беларускай вытворчасьці».

Магчыма, што журналіст у пераказе сапраўды памыліўся, як ня выключана і тое, што кіраўніца адміністрацыі менавіта так і сказала, як ён напісаў.

Натальля Эйсмант, напэўна, перажывае за Івана Эйсманта: ну ня можа Белтэлерадыёкампанія пад кіраўніцтвам мужа даць 30 адсоткаў перадач па-беларуску. Такую ўжо безгалосую (у сэнсе беларускай мовы) каманду сабралі-скалацілі на Макаёнка, 9?

Не зразумела, аднак, навошта Паўлу Лёгкаму падмяняць праблему адсутнасьці беларускай мовы на тэлебачаньні патрабаваньнем кантэнту дзеля дзяржаўнай рэгістрацыі СМІ.

Агульнавядома, што за апошнюю чвэрць стагодзьдзя беларускую мову мэтадычна выціскалі з эфіру нацыянальнага тэлевяшчаньня, гэтаксама як і з сыстэмы агульнаадукацыйнага навучаньня.

Ня ведаюць самі і не даюць ведаць іншым

Добра памятаю дзень, калі ў 1994 годзе толькі што абраны прэзыдэнт Беларусі Аляксандар Лукашэнка на сэсіі Гомельскага аблсавету заявіў, што «па-беларуску нельга выказаць нічога вялікага. Беларуская мова — бедная мова. У сьвеце існуюць толькі дзьве вялікія мовы — расейская і ангельская».

Потым быў сумнапамятны рэфэрэндум 1995 году. Фармальна расейскай мове быў нададзены роўны статус зь беларускай. А фактычна чыноўнікі ўспрынялі гэта як дазвол на поўнае выцісканьне беларускай мовы з грамадзкага ўжытку. Мовы яны ня ведаюць і ня вучаць самі — і да такіх жа паводзін падахвочваюць сваіх падначаленых. Не, яны, канечне, любяць называцца «мэрамі», «губэрнатарамі» беларускіх гарадоў і рэгіёнаў, але беларускага слова зь іх і абцугамі ня выцягнеш.

Драбнейшыя начальнікі калі й ведаюць беларускую мову, то ўсё адно імкнуцца трымаць нос па ветры. З гэтай прычыны і лічаць беларускія перадачы на тэлебачаньні па крупінках, нібы макавыя бобкі. Трыццаці адсоткаў перадач на тэлебачаньні на беларускай мове яны палохаюцца. Хоць мусілі б першымі біць у званы, бачачы, што заканатворцы ў законе «Аб СМІ» ніяк не вызначаюць прысутнасьць беларускай мовы ў дзяржаўных мэдыях. І, як вынік, беларускае слова зьнікла ня толькі з экранаў тэлевізараў, але і са старонак газэт. Засталіся па-беларуску за невялікім выняткам толькі назвы: «Жыцьцё Палесься» (Мазыр), «Гомельская праўда» (Гомель), «Чырвоны Кастрычнік» (Акцябрскі). Дзяржаўная абласная газэта ў Магілёве нават лягатып зьмяніла на расейскамоўны, заціснуўшы драбнютка напісаную ранейшую назву «Магілёўская праўда» паміж велічэзным шрыфтам, набраным па-расейску.

Так абярнулася згубная ініцыятыва надаць расейскай мове роўны статус зь беларускай. Дык ня толькі ж у СМІ!

Беларускамоўных школьнікаў у Гомлі — меней за 1 працэнт

На Гомельшчыне ў 1994–1995 навучальным годзе 76,5 адсотка першаклясьнікаў засвойвалі веды па-беларуску. Адразу пасьля рэфэрэндуму, у наступным навучальным годзе, іх колькасьць зьменшылася амаль у 3 разы — да 26 адсоткаў. Цяпер навучальны працэс на беларускай мове арганізаваны толькі для 11 адсоткаў хлопчыкаў і дзяўчатак школьнага ўзросту.

У самім Гомлі, другім па велічыні горадзе Беларусі, на пачатку 21 стагодзьдзя па-беларуску навучаліся ўсяго 0,6 адсотка першаклясьнікаў. Прыкладна такая ж сытуацыя і цяпер. Толькі ў гімназіі № 36 існуюць тры пачатковыя беларускамоўныя клясы, дзе вучацца па-беларуску 63 школьнікі.

Беларусу нават праз суд нельга забясьпечыць права свайго дзіцяці вучыцца на беларускай мове па месцы жыхарства. Пра гэта, у прыватнасьці, сьведчыць гісторыя жыхара Гомля Сяргея Макрэнкі, які патрабаваў беларускамоўнага навучаньня для дачкі-першаклясьніцы ў гарадзкой сярэдняй школе № 5. Дырэкцыя і аддзел адукацыі адміністрацыі Чыгуначнага раёну адмовілася гэта зрабіць на той падставе, што ў мікрараёне нібыта не было болей бацькоў, ахвотных аддаваць сваіх дзяцей у беларускамоўную клясу, а для адной дзяўчынкі ці нават двух-трох дзяцей ствараць такую клясу, маўляў, немэтазгодна і стратна. І суд стаў на бок школьнай адміністрацыі.

І што ў такім разе застаецца Сяргею Макрэнку і ягоным аднадумцам?

Дзьве афіцыйныя мовы ў Беларусі супраць чатырох у Швайцарыі

Часам можна пачуць разважаньні асобных аналітыкаў, філёзафаў, палітолягаў пра тое, што нічога надзвычайнага і асаблівага ў моўнай сытуацыі ў Беларусі няма. Вось жа жыве Аўстрыя зь нямецкай мовай, Бэльгія — з трыма афіцыйнымі мовамі. У Швайцарыі іх ажно чатыры, а яна таксама і заможная, і незалежная.

Прыклад краін, дзе ўсё ўтрэслася і стабілізавалася стагодзьдзі таму і якія жывуць сярод такіх жа міралюбівых і заможных суседзяў, для Беларусі — ня ўзор. Для нашай краіны мова — адзін з галоўных вартавых незалежнасьці. Як трапна заўважыў гісторык і пісьменьнік Уладзімер Арлоў, «наша мова і гістарычная памяць бароняць межы дзяржавы мацней за любую армію». Ня будзе мовы і нацыянальнай самасьвядомасьці — чым яшчэ абаронімся ад ператварэньня сваёй радзімы ў паўночна-заходнюю ўскраіну суседняй імпэрыі?

А становішча з мовай — катастрафічнае. У нас ужо сёньня ў адказ на вітаньне і згадку: «Нешта мне ваш твар знаёмы» можаш пачуць: «Сам ты тварь».

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

21 лютага ў сьвеце адзначаецца Міжнародны дзень роднай мовы. Ён быў абвешчаны UNESCO на прапанову Банглядэш і падтрыманы адмысловай рэзалюцыяй Генэральнай Асамблеі ААН дзеля захаваньня разнастайнасьці моваў.

Дата сьвята прымеркаваная да дня памяці пяцёх студэнтаў — іх расстраляла паліцыя 21 лютага 1952 году падчас акцыі за наданьне бэнгальскай мове статусу дзяржаўнай у тагачасным Пакістане, усходняя частка якога пазьней стала незалежнай дзяржавай Банглядэш.

У сьвеце цяпер больш за шэсьць тысяч моваў. Палова зь іх пад пагрозай зьнікненьня. У тым ліку — і беларуская мова.

Міхаіл Шруб з маці. Вёска Хільчыцы

Кіраўніцтва Беларусі, як птушка ў сілé, б’ецца над рэфармаваннем айчыннага аграпрамысловага комплексу. У высокія кабінэты едуць з дакладамі «губэрнатары», разважаюць пра нераўнамернасьць пасьпяваньня збажыны ў паўднёвых і паўночных раёнах. Прыкідваюць, як кукурузай перакрыюць увосень недаўраджай жыта ды ячменю.

У Польшчы, Нямеччыне, Францыі ды Гішпаніі, якія сёлета таксама пацярпелі ад капрызаў надвор’я, наўрад ці дадумаюцца да жытне-кукурузнай ракіроўкі. А у нас, бач, датумкалі. Беларускім вяскоўцам варта толькі паднапружыцца, сабраць усё да зярнятка, каб, калі што якое, і паляку зь немцам свой бохан прапанаваць.

Як тое напружаньне ў жылах і цягліцах адаб’ецца на фінсавым стане саміх аратых ды жнеяў, пакуль невядома.

Сукупная запазычанасьць калгасаў і саўгасаў наблізілася да пагрозьлівай для аграэканомікі сумы — паўмільярда рублёў.

На ліпеньскай нарадзе ў Аляксандара Лукашэнкі, прысьвечанай «аздараўленьню» сельгасгаспадарак, прыводзіліся досыць невясёлыя факты. Пасьля шматлікіх «вакцынацый» звыш паловы калгасаў і саўгасаў, якія цяпер называюцца СВК, КСУПамі і нават ААТ, усё яшчэ гібеюць без «фінансавых іньекцый». Сукупная іх запазычанасьць наблізілася да пагрозьлівай для аграэканомікі сумы — паўмільярда рублёў. Даўгі гэтыя для чарговага «аздараўленьня» неаздароўленых ад ранейшых распараджэньняў гаспадарак у новым праекце ўказу прапануецца падоўжыць на тры-пяць і нават восем галоў.

Падахвоціць крызісных кіраўнікоў да выцягваньня з пазык збанкрутаваных калгасаў і саўгасаў маюць праз продаж ім «чвэрці плюс 1 акцыя». Натуральна, па льготнай цане.

Такі намер нагадвае асьцярожны паварот у кірунку фармаваньня ў вёсцы новага ўласьніка. Праўда, толькі на «адну чвэрць».

Як тураўскі фэрмэр стварыў з адсталага калгасу пасьпяховую гаспадарку на эўрапейскі ўзор

Прапанаваны варыянт, аднак, новым назваць можна хіба толькі ўмоўна. Яго даўно апрабаваў тураўскі фэрмэр Міхаіл Шруб. І не на «адну чвэрць», а напоўніцу.

Акурат паўтара дзесяцігодзьдзя таму жыхары вёскі Хільчыцы Жыткавіцкага раёну ўзбунтаваліся cупраць свайго збанкрутаванага калгасу «Шлях да камунізму» і ўсе гуртам перайшлі да свайго земляка, мясцовага фэрмэра Міхаіла Шруба. Спатрэбілася ажно пяць агульных сходаў вяскоўцаў, каб калгасу зь яго мільённымі пазыкамі дазволілі далучыцца да фэрмэра. Супраціўляліся гэтаму найперш мясцовыя чыноўнікі ды спэцыялісты Міністэрства сельскай гаспадаркі, у шэрагу якіх быў і вядомы цяпер эканаміст-хакеіст Сямён Шапіра.

Фэрмэр, да якога сышлі ўсім калгасам
пачакайце

No media source currently available

0:00 0:04:39 0:00
Наўпроставы лінк

Міхаілу Рыгоравічу Шрубу ў нейкім сэнсе пашэнціла. Праз гады ён дазнаўся, што аналітычную запіску зь ягоным мэтадам рэфармаваньня сельгасвытворчасьці паклалі вышэйшай дзяржаўнай асобе ня ў тэчку «адмоўны досьвед», як меркавалася, а ў станоўчыя прыклады.

Наведваючы ўлетку 2010 году сялянскую гаспадарку Шруба, Аляксандар Лукашэнка заявіў пра магчымае разьвіцьцё прыватнай ініцыятывы. І гэтае разьвіцьцё мела ажыцьцяўляцца праз стварэньне «прыватных холдынгаў». Выказвалася нават прапанова фэрмэру ўзяць на балянс яшчэ некалькі гаспадарак і стаць на чале такога аграхолдынгу. На тым усё і скончылася.

З аднаго боку, дзяржава зацікаўленая пазбавіцца ад стратных калгасаў, а з другога, ніяк ня хоча мірыцца з тым, што дзяржаўныя землі пяройдуць пад поўны кантроль прыватніка. Нават не ва ўласнасьць, а проста пад кантроль.

Міхаілу Шрубу, нягледзячы на публічную прапанову Аляксандра Лукашэнкі, спатрэбілася цэлых сем гадоў, каб атрымаць на разьвіцьцё сваёй сялянскай гаспадаркі дадатковых тысячу гектараў зямлі. І далі яе чыноўнікі на левабярэжжы Прыпяці — за 70 кілямэтраў ад Хільчыц, цэнтру сялянскай гаспадаркі прыватніка.

«Дзякуй, вядома, і за гэта, — кажа Шруб. — Хоць я не разумею, навошта так караць і людзей, і краіну? Транспартныя ж расходы перамелюць усе працоўныя здабыткі».

Выкупіўшы калгас за ягоныя даўгі, Міхаіл Рыгоравіч не згарнуў гаспадарку ў валізку і ня вывез у цёплы Кіпр.

Выкупіўшы колісь калгас за ягоныя даўгі, Міхаіл Рыгоравіч не згарнуў гаспадарку ў валізку і ня вывез у цёплы Кіпр. Стварыў у роднай вёсцы высокаэфэктыўную вытворчасьць на эўрапейскі ўзор — тэхналёгіі, машыны, абсталяваньне. Яны, дарэчы, у сялянскай гаспадарцы з Галяндыі, Францыі, Нямеччыны, Даніі, Чэхіі, Італіі.

Перш чым узводзіць сьвінакомплекс, Шруб аб’ехаў ці не палову Эўропы, вывучаючы тамтэйшы досьвед. Пабудаваў і сучасны цэх перапрацоўкі мяса. Комплекс працуе ўжо амаль дзесяць гадоў, дае 1,3 тысячы тон сьвініны, а Шруб быў на ім за гэты час лічаныя разы. Няма патрэбы, бо ўсе парамэтры і паказьнікі кіраўнік сялянскай гаспадаркі можа ў любы час паглядзець у сваім мабільным тэлефоне.

Колішні калгас «Шлях да камунізму» ва ўпартых «бітвах за ўраджай» здабываў за сэзон 600 тон збожжа і 30 тон бульбы. Гаспадарка Шруба вырошчвае зараз 15 тысяч тон гародніны, каля 80 адсоткаў якой прадае на экспарт. У гаспадарцы 3 тысячы галоў буйной рагатай жывёлы, у тым ліку чатыры сотні кароў. Тут дояць 800 тон малака за месяц, у той час як колішні калгас не атрымліваў столькі за цэлы год.

У Жыткавіцкім раёне ўсе КСУПы і СПК атрымалі летась разам крыху больш за 18 тысяч рублёў прыбытку, а гаспадарка Шруба — 2 мільёны.

Альбо такі факт. У Жыткавіцкім раёне ўсе КСУПы і СПК атрымалі летась разам крыху больш за 18 тысяч рублёў прыбытку, а гаспадарка Шруба — 2 мільёны. Сярэдні заробак у фэрмэрскай гаспадарцы, дзе працуе 158 чалавек, дасягнуў тысячы рублёў, хоць многія атрымліваюць нашмат больш.

Не пакінуў фэрмэр без увагі і вясковых пэнсіянэраў, інвалідаў, работнікаў сацыяльнай сфэры сваёй малой радзімы. Падлічана: за апошнія дванаццаць гадоў сялянская гаспадарка Шруба аказала ім паслуг і дапамог на мільён даляраў. Ніхто гэтага рабіць фэрмэра не абавязваў, не падштурхоўваў. Такую ношу ў дачыненьні землякоў Шруб узяў на сябе добраахвотна, бо адказвае за былы калгас і яго работнікаў не «на чвэрць», а цалкам.

Разьвіваецца прыватная сялянская гаспадарка і ў іншых кірунках. Мае сваю гандлёвую сетку, кавярню «Будзьма», аграсядзібу «Тураўскія легенды». Гандаль, экалягічны й гістарычны турызм наладжваюць дачка і сын Міхаіла Шруба — яны, адвучыўшыся ў Менску ў БДУ, вярнуліся ў Тураў, каб дапамагаць бацьку.

Прыклад Міхаіла Шруба паказвае, як праз прыватную ініцыятыву можна ствараць у вёсцы эфэктыўную вытворчасьць, адраджаць малую радзіму не на словах, а на справе.

Безь зямлі і волі

Экспэрт у галіне АПК Аляксандар Ярашук на старонках газэты «Беларусы і рынак» выказаўся пра чарговае «фінансавае аздараўленьне» сельгасгаспадарак. На яго думку, асноўная прычына іх крытычнага стану «хаваецца ў тым, што ў Беларусі не прызнаецца права прыватнай уласнасьці ў сельскай гаспадарцы, уключаючы права прыватнай уласнасьці на зямлю». Непасьлядоўныя і палавіністыя рашэньні ня выратуюць сытуацыю, лічыць Ярашук. Як дадуць кіраўнікам СВК 25 адсоткаў акцый, так і забраць могуць.

Асноўная прычына крытычнага стану АПК «хаваецца ў тым, што ў Беларусі не прызнаецца права прыватнай уласнасьці ў сельскай гаспадарцы».

Апроч таго, улады наўмысна маніпулююць грамадзкай сьвядомасьцю, сьцьвярджаючы, што толькі калгасы ды саўгасы могуць уяўляць сабою «буйную сельскагаспадарчую вытворчасьць», хоць досьвед рэфармаваньня дзяржаўных гаспадарак у ГДР і Польшчы гэта абвяргае. Буйнымі таварнымі гаспадаркамі там акурат сталі прыватныя сельгаспрадпрыемствы. Зрэшты, не заўважаць беларускую сялянскую гаспадарку Міхаіла Шруба таксама не выпадае.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG