Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Сяргей Шупа

субота 15 жнівень 2020

Архіў
жнівень 2020
пан аўт сер чац пят суб няд
27 28 29 30 31 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31 1 2 3 4 5 6
Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году

Чытач нашай фэйсбучнай суполкі «Толькі пра мову» пытаецца: Чаму б не выкарыстоўваць трансьлітарацыю саманазвы суседняй дзяржавы на ейнай мове — «Летува», каб ня блыталася? Адказваем.

Чытач нашай фэйсбучнай суполкі «Толькі пра мову» задаўся такім пытаньнем:

А як тутэйшы гісторыка-лінгвістычна-палітычна абазнаны люд ставіцца да таго, што краіну — нашую суседку з паўночнага-захаду, на Радыё Свабодзе (нават!!!) называюць скарочанай назвай нашай некалі існаваўшай агульнай дзяржавы, якая даўно знікла? Чаму б не выкарыстоўваць транслітарацыю ейнае саманазвы на ейнае мове — «Летува»? Каб не блыталася.

Адказваем за Радыё Свабода.

Што такое Літва

Літва — наша старажытнае слова: Литъва і балцкае Lietuva — дакладныя этымалягічныя адпаведнікі. То бо мы тую назву спрадвеку маем па-свойму. Словы Літва, літвін, літоўскі ў старабеларускай мове ад пачатку азначалі балцкае аб’яднаньне плямёнаў, яго прадстаўнікоў ды іхную мову, а потым, у эпоху ВКЛ, займелі некалькі значэньняў — і названае, і якое стасавалася агульнай дзяржаўнай прыналежнасьці людзей ды іхных моваў, у тым ліку беларускай, і якое апісвала адпаведны рэгіён ВКЛ.

З пачаткам мадэрнага беларускага нацыянальнага руху ў XIX ст. гэтымі словамі зноў пачалі называць перадусім суседні балцкі народ і яго мову. У Каліноўскага («Ліст з-пад шыбеніцы»), а пазьней пасьлядоўна ў Каруся Каганца бачым слова «літоўцы»; у мове «Нашай Нівы», ува ўсім спэктры беларускага грамадзкага і палітычнага жыцьця пачатку ХХ стагодзьдзя, у БНРаўскай дзяржаўнай палітыцы і г.д. так ужываюць увесь набор словаў. Яны зафіксаваныя ў тагачасных нарматыўных слоўніках, падручніках, даведніках.

З дыскусіяў вакол тэрмінаў Літва і Летува, «Наша Ніва», Вільня, 1992
З дыскусіяў вакол тэрмінаў Літва і Летува, «Наша Ніва», Вільня, 1992

Усе беларускія дзеячы, ня менш сьвядомыя за нас цяперашніх, спакойна давалі сабе рады зразумець, пра каторую Літву ідзецца — этнічную ці гістарычную. Ім гэтая аманімія не перашкаджала весьці адраджэнскую, асьветніцкую і дзяржаватворчую працу. Мовазнаўцы, якія зьберагалі міжваенную клясычную традыцыю, не сумняваліся, што Літвою завецца і суседняя дзяржава, гл. напр. Ангельска-беларускі слоўнік Валянтыны Пашкевіч (2005 г.).

А назва «Летува» непрымальная ня толькі таму, што мы ўжо маем гістарычную, утвораную паводле фанэтычных законаў назву. Яна пярэчыць прыродзе беларускай мовы, бо ад яе немагчыма карэктна ўтварыць неабходныя словы — прыметнік, назвы прадстаўнікоў народу мужчынскага і жаночага роду. У выдуманых словах-калеках накшталт «летувіскі» канчаткі сьмела робяць суфіксамі. Адэпты ўвядзеньня слова «Летува» і падобных у беларускую мову ставяць у іх націск па-рознаму, пацьвярджаючы, што гэта імправізацыя, некампэтэнтная зь лінгвістычнага гледзішча.

Галоўнае — гістарычная адукацыя

Дый з нацыятворчага гледзішча — таксама збыткоўная імправізацыя. Для сучасных беларусаў Літва — назва сёньняшняй суседняй краіны. І корань праблемы ў правалах нашай гістарычнай адукацыі. Кожны беларус мусіў бы ведаць, што Літва — гэта і яго старадаўняя краіна. Калі такое з маленства ўкласьці ў галовы — ніхто ня будзе блытаць Літву-1 і Літву-2.

Прыклад таго, што ўсе ўсё разумеюць, — Польшча. Для (многіх) палякаў Літва («наша») — нешта значна больш роднае і бліжэйшае, чым (на жаль!) для беларусаў. Кожны паляк працытуе «Litwo, Ojczyzno moja!..», ведаючы, што гэта ягонае. І ніводнаму паляку яшчэ ня стрэльнула ў галаву пераймяноўваць сёньняшнюю Літву — каб нейкія гопнікі ня блыталі яе зь Літвой Міцкевіча.

Тут ідзецца пра сьпеласьць нацыі. Палякі — сьпелая нацыя, ім назва сёньняшняй Літвы нічым не замінае. А ў некаторых беларусаў яшчэ застаецца комплекс непаўнавартасьці, ім здаецца, што назва сёньняшняй Літвы страшна замінае росту самасьвядомасьці беларусаў, у іх «крадуць» сваю, гістарычную Літву... Дык пара ўжо ад гэтых дзіцячых комплексаў вызваляцца.

Галоўнае ў навязваньні грамадзтву словаў-монстрыкаў накшталт «Лету́ва» нават ня іх беспадстаўнасьць і неэстэтычнасьць, а тое, што ўсё адно трэба будзе тлумачыць, што была наша, гістарычная Літва. (Праўда, падазраем, што «летувісты» лічаць інакш: маўляў, досыць толькі зьмяніць назву — і ўсё разьвяжацца само сабой. Але ж гэта аблуда.)

Пазбавіцца комплексу

Дык вось, гістарычнай адукацыяй давядзецца займацца ў кожным разе. І калі ўдасца навучыць людзей — што такое наша гістарычная Літва і як яна нам дарагая — нашто тады наагул будуць тыя лінгвістычныя выбрыкі зь «Лету́вай» і «летувíсамі»? І хто сказаў, што навучыць масы новай назьве будзе лягчэй, чым растлумачыць, што Літва — гэта найперш наша гісторыя (прычым супольная зь сёньняшнімі літоўцамі — ад гэтага ніхто не памрэ)? Комплекс зьнікне — і непатрэбныя будуць такія сумнеўныя «лекі». А праблемы з гістарычнымі назвамі маюць і ўкраінцы (Русь), і грэкі (Македонія), ёсьць іншыя прыклады блуканьня назваў, як тая самая Альбанія ці Брытанія.

Саміх «летувíсаў» гэтыя тэрміны ў беларускай мове нямала напружваюць. На пачатку 1990-х адбылася спрэчка паміж віленскімі беларускімі і літоўскімі інтэлектуаламі, пасьля якой і пастаноўлена было перастаць ужываць такія словы ў беларускіх выданьнях. Усякая канфрантацыя паміж беларусамі і літоўцамі (а гэтыя тэрміны яе ствараюць) — на руку вядома каму.

Карацей, адчуйма сябе прадстаўнікамі сьпелай эўрапейскай нацыі, сьвядомай сваёй гісторыі, пазбаўленай дзіцячых комплексаў.

Сяргей Шупа і Вінцук Вячорка ў двары разьбяра Апалінара Пупко зь ягонымі творамі ў руках. Івенец, лета 1983 году
Сяргей Шупа і Вінцук Вячорка ў двары разьбяра Апалінара Пупко зь ягонымі творамі ў руках. Івенец, лета 1983 году

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Інструктар-літаратар армейскага агітатраду 1-й танкавай арміі ст. л-т Сяргей Шупа, лясы пад Дрэздэнам, лета 1984

8 чэрвеня спаўняецца 70 гадоў з дня выхаду ў сьвет раману Джорджа Оруэла «1984». Перакладчык Сяргей Шупа расказвае пра нялёгкую гісторыю публікацыі славутага раману па-беларуску.

Першы раз пра Оруэла я пачуў даволі позна — быў, можа, які 1981 ці 1982 год, і пра яго кнігу «1984» захоплена расказваў мне мой студэнцкі сябар з ангельскай групы, Шура А., які меў «гаварашчую» мянушку «Шура-дысыдэнт». Ад таго часу я пачаў сям-там у савецкім друку натыкацца на згадкі пра кнігу і аўтара ў надзвычай крытычным тоне.

Не, усё ж гэта было яшчэ пазьней, бо калі б я ведаў пра раман у часы побыту ў Францыі (1981-1982), я б калі не купіў (бо ўсё роўна празь мяжу не правезьці), то прынамсі б прачытаў яго. І я быў ужо ў Майстроўні (вясна 1983), бо пасьля Шуравых апавяданьняў па сьвежых сьлядах запрапанаваў яму прыйсьці да нас на сходку і расказаць пра Вялікага Брата і яго сяброў.

Сходка была ў большай аўдыторыі Палацу Белсаўпрофу. Здаецца, была яна з дзьвюх частак і ў першай выступаў ці ня Адам Глобус. А пасьля Шура, які проста разабраў па пунктах 10 рысаў таталітарных рэжымаў зь ілюстрацыямі з Оруэла. Пазнаючы ў кожным пункце роднае, савецкае, слухачы насьцярожваліся, а лідэры — Вінцук Вячорка і Сяргей Дубавец — відавочна пахмурнелі, а пасьля падышлі да мяне і сказалі: «Каго ты прывёў! Нас жа пасьля такога к чорту адсюль выганяць!» Бо і праўда, на адкрытых сходках Майстроўні тэмы і размовы былі пераважна вэгэтарыянскія. (Памятаю толькі адзін момант, калі школьнік Сярожка Харэўскі расказваў пра эканоміку і ўжыў тэрмін «у краінах сапраўднай дэмакратыі», у мяне трошкі вочы палезьлі на лоб.)

З такімі літаратурнымі інфармацыямі я ў жніўні 1983 адбыў на месца вайсковай службы ў в/ч 15335 — Армейскі агітацыйны атрад пры палітаддзеле 1-й Гвардзейскай танкавай арміі ў горадзе-героі Дрэздэне. Мой калега Вова З. трапіў служыць у сталіцу ГСВГ Вюнсдорф, дзе пачытваў заходненямецкія газэты. Пачаўся той самы 1984 год, і Вова пачаў мне дасылаць выцінкі з тых газэтаў з публікацыяй з працягам Оруэлавага раману — Süddeutsche Zeitung i Frankfurter Allgemeine Zeitung — прычым гэта былі два розныя нямецкія пераклады.

Ня доўга думаючы, за няйменьнем тэксту арыгіналу, я і пачаў тыя ўрыўкі перакладаць... З таго, што надасылаў мне Вова, набралася каля 80% тэксту, я іх усе акуратна пераклаў і склаў у шуфляду да лепшых часоў.

Вярнуўшыся ў 1985-м з войска, я выпадкова праз знаёмых маіх знаёмых натрапіў на францускі пераклад «1984» — і хуценька даперакладаў усе лякуны. Поўны тэкст перакладу быў гатовы і зноў лёг у шуфляду.

Недзе ў 1986-7 гадох, калі ўсё навокал заварушылася, я запрапанаваў вялікі фрагмэнт перакладу для публікацыі нейкага зборніку «Тутэйшых». Памятаю размову з Дубаўцом на гэтую тэму ў кулюарах Першага вальнага сойму ў Палачанцы (сьнежань 1987). Але ўрэшце гэтая задума нічым ня скончылася.

Тэма публікацыі набыла новую вастрыню, калі ў верасьні 1988-га «Новый мир» анансаваў, што надрукуе «1984» у наступным, 1989 годзе. Я тут жа пабег па рэдакцыях часопісаў, выбар быў невялікі — «Полымя» і «Маладосьць». Можам жа надрукаваць Оруэла не пазьней за Маскву, адначасна! Тады гэта было страшна істотна.

У «Маладосьці» галоўны рэдактар Уладзімер Дамашэвіч наўпрост спытаўся ў мяне: «А гэты твой... як ты кажаш? Оруэл? — ён за нас ці не за нас?» На гэтым размова скончылася. У «Полымі» Генадзь Пашкоў сказаў адназначна: «Не. Ведаеш, студзеньскі нумар будзе юбілейны, гэта ж як-ніяк 70-годзьдзе БССР. Там ужо ўсё занятае, ёсьць Васіль Быкаў, і іншыя вядомыя і заслужаныя аўтары. А ёсьць пераклады — будзе раман Грэма Грына! Мы ж ня можам рызыкаваць і друкаваць нейкіх невядомых аўтараў. А Грэм Грын — гэта ж сусьветна вядомы празаік!»

Паведамленьне ў бюлетэні «Кантроль» № 2 (Таварыства маладых літаратараў «Тутэйшыя»), 1989
Паведамленьне ў бюлетэні «Кантроль» № 2 (Таварыства маладых літаратараў «Тутэйшыя»), 1989

Я тады працаваў рэдактарам у «Мастацкай літаратуры». Пахадзіў па калідорах, шукаючы хто б мог націснуць на «Полымя» і растлумачыць ім, пра што і пра каго тут гаворка, але ніхто мне нічым дапамагчы ня мог. Рыгор Іванавіч, які быў «фхож» у літаратурныя кабінэты і мог бы зь некім пагаварыць — якраз быў недзе ў адпачынку.

З апошняй надзеяй я затэлефанаваў Быкаву — бо ж ягоныя творы плянаваліся ў той першы нумар, ён мог бы ўвайсьці ў сытуацыю... Быкаў стомлена і адсутна выслухаў і сказаў: «Ведаеце, а хто я такі. Мяне ніхто слухаць ня будзе». Я на ўсялякі выпадак перапытаўся — ці чытаў ён Оруэла. «Ну чытаў. Выбачайце, нічым не магу дапамагчы...» і паклаў слухаўку.

[...]

Прыйшоў студзень 1989. Выйшаў першы нумар «Нового мира». Бяз Оруэла! Мы маглі быць першымі ў СССР, хто легальна апублікаваў «1984»...

Я зайшоў у «ЛіМ» і паплакаўся аб маім горы Анатолю Ільлічу Вярцінскаму. Ён адразу сказаў — «Дык давай хутчэй! Зараз жа надрукуем!» Публікацыя ўрыўку выйшла на цэлым развароце ў лютым — у тую суботу мы ехалі ў Вільню на Другі вальны сойм і чыталі газэту ў цягніку. За што я Анатолю Ільлічу бязьмежна ўдзячны. (Пасьля той пераклад страшна ганіў Анатоль Клышка — і, магчыма, сёньня я зь ім шмат у чым быў бы згодны.)

Працяг гісторыі быў такі. Летам 1989 у Менск упершыню прыехаў Данчык і прывёз мне перададзены Юркам Кіпелем арыгінал (зь Юркам мы сустрэліся перад тым на Купальлі ў Белавежы). Я спакойна адрэдагаваў пераклад «1984» (прызнаюся, найлепшы з усіх трох тэкстаў, зь якіх я перакладаў, быў нямецкі!), пераклаў «Animal Farm».

Загадчык аддзелу замежнай літаратуры «Мастацкай літаратуры» Барыс Сачанка бязь лішніх размоваў паставіў «1984» і «Фэрму» ў тэмплян, і кніга пасьпяхова выйшла ў 1992 годзе ў сэрыі «Бібліятэка замежнай прозы».

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG