Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Па-беларуску наадварот: наш пыл зусім не рамантычны


Міжмоўныя паронімы: беларускі пыл і расейскі пыл

У школе слова пыл (дробныя часьцінкі цьвёрдага рэчыва) прымушаюць запомніць у шэрагу адрозных ад расейскіх граматычным родам: беларускі пыл (мужчынскі род) — расейская „пыль“ (жаночы род), як перапіс — „перепись“ або сабака — „собака“.

Але ж у расейскай ёсьць і „пыл“ — нашаму пылу міжмоўны паронім, падобнае слова зь іншым значэньнем. І з адваротным эмацыйным напаўненьнем — у шэрагу блага/благо і падобных.

Беларускі пыл абыдзённы, ён падымаецца ад ветру ці пад нагамі падарожніка, асядае на падлозе і рэчах у нядбайных гаспадароў, бывае радыяактыўны і алергенны. Толькі кветкавы пылок хутчэй пазытыўны, прынамсі для пчол.

Выраз Аж(но) пыл куры́ць (значыць ‘віецца’, у прошлым часе курэў) -- пра нейкае дзеяньне, якое робяць як мага лепей, ад душы. У такім значэньні беларуская фразэма адпавядае расейскай „дым коромыслом“. Але паходзіць яна ад літаральнага апісаньня хуткай язды на кані і тады мае іншы расейскі адпаведнік:

Доўбня ўраз на кабылу сеў
Ды вярсту праскакаў, ажно пыл курэў.

Пераклад Алены Церашковай, арыгінал Аляксандра Пушкіна:

Сел Балда на кобылку верхом
Да версту проскакал, так что пыль столбом.


Затое расейскі „пыл“ толькі ўзьнёслы. У сучаснай мове суседзяў слова ўжываецца ў пераносным рамантычным значэньні: „любила со всем пылом юности“, дзе пыл азначае жарсьць.

„в пылу сражения“ – у гарачцы бою
„умерить пыл“ – стрымаць запал

Расейскі назоўнік роднасны дзеяслову „пылать“ (бел. палаць), адпаведна перш азначаў ‘полымя, жар’. Адсюль расейская фразэма „с пылу, с жару“ – пра нешта сьвежапрыгатаванае. А вось беларускі пыл з кулінарыяй кепска спалучаецца. У нас іншы выраз: проста зь печы, таксама ў пераносным значэньні пра штосьці гарачае.

То беларускую ацэнку нечай бытавой неахайнасьці „Ну і пыл!“ па-расейску ў пэўнай сытуацыі могуць успрыняць і адваротна. Нават этымалягічна беларускі пыл і расейскі „пыл“, як лічаць сучасныя мовазнаўцы, паходзяць ад розных словаў-продкаў. Першы ад індаэўрапейскага кораня ‘дзьмуць’, а другі – ад словаў з значэньнем ‘гарэць’.

  • 16x9 Image

    Вінцук Вячорка

    Нарадзіўся ў Берасьці ў 1961. Як мовазнаўца вывучаў мову выданьняў Заходняй Беларусі міжваеннага часу, ініцыяваў сучаснае ўпарадкаваньне беларускага клясычнага правапісу, укладаў беларускія праграмы і чытанкі для дашкольных установаў. Актыўны ўдзельнік нацыянальнага руху, пачынаючы з "Майстроўні" і "Талакі" 1980-х. Аўтар і ўкладальнік навукова-папулярных тэкстаў і кніг, у тым ліку пра нацыянальную сымболіку.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG