Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Рушыць у дарогу — ня „рушить всё вокруг“. Па-беларуску наадварот!


МІжмоўныя паронімы: беларускае „рушыць“ і расейскае „рушить“

Часам падобныя словы ў беларускай і расейскай мовах азначаюць зусім адваротнае (як „блага“ vs „благо“ ці „запамятаць“ vs „запамятовать“). Не трапляйма ў моўныя пасткі! Працягваем цыкль „Па-беларуску зусім наадварот!“

рушыць у добры шлях <—> рушить стену

Корань агульнаславянскі. Ці то рушыць утворана ад рух, ці наадварот — этымолягі спрачаюцца, але ўглядаюць тут старажытны індаэўрапейскі корань зь першаснымі значэньнямі 'рыць, ірваць'. А пазьней значэньні ў розных мовах разышліся.

У беларускай слова пазытыўнае.

Да таго ж маем цэлы камплект роднасных: і рух, і рухацца, і зрушыць (напр. зь месца), і вырушыць (у дарогу)… Яны пераважна пазытыўныя. (Бальшыня, але не абсалютна ўсе: ёсьць і рухнуць, і прыставачныя ўтварэньні розныя: парушыць правілы.)


Рух — станоўчае слова. Гэта ня толькі перамяшчэньне, але і рост, і разьвіцьцё, і грамадзкае памкненьне да лепшага.​ Рухáвы — так з сымпатыяй скажам пра жвавага, дынамічнага чалавека.

Крокам руш! — каманда, зь якой пачынаецца шлях войска (трэба спадзявацца, да перамогі).

Сяржук Сокалаў-Воюш. „Шыхт, зважай! Крокам руш!“ (З альбому „Песьні касінераў“)

У асноўным значэньні ‘пачаць рух’ і яшчэ ў многіх — ‘чапаць’, ‘мяняць’ — слова рушыць/рушыцца было вельмі патрэбным яшчэ ў старабеларускай мове:

„Прыехаў пан Крэер, капітан яго каралеўскай міласьці, з унівэрсалам да п. енарала, абы ўраз з войскам рушыў да краёў сваіх“. (1699)

„[Вулькан] меў жану — Вэнус-багіню, каторую калі застаў на ложы з Марсам-богам, зьвязаў яго ланцугом, аж ся ня мог рушыць з ложы“. („А царствах, краінах і розных землях“, к. XVI — пач. XVII ст.)

„Літва і татары рушыліся да Менска, да Навагарада і да Вільні, набраўшыся туташняга краю лупу [= вайсковай здабычы]“. (Баркалабаўскі летапіс, к. XVI — пач. XVII ст.)

Ня руш бабіных груш!

Знакамітыя старабеларускія вялікакняскія гарантыі — „старыны ня рушыці, навіны ня ўводзіці“ — фармулявалі і словамі „старыны ня рухаці“. То бо тут рушыць азначае не ‘разбураць’, а наагул ‘чапаць, мяняць’ — зрушваць. Як у выразе Ня руш бабіных груш! — не чапай чужога.

У расейскай наадварот:

слова рушить і вытворныя (разрушать) найперш зьвязаныя з паняцьцем разбурэньня, нішчэньня, нечага адмоўнага: „рушатся надежды“.

У расейскіх дыялектах было і слова рух ‘общая тревога, беспокойство, набат, сполох’ (Даль).

Так, асноўныя значэньні супольнага кораню ў дзьвюх мовах разышліся ў розныя бакі. Вось і рэвалюцыя па-расейску апісваецца гэтым нэгатыўным коранем: „Весь мир насилья мы разрушим“ — расейскі пераклад камуністычнага гімну.

Але мы рушымся на Марс!

Ёсьць гэтае слова ў псыхадэлічна-змрочна-сатырычнай песьні „На Марс!“ нябожчыка Аляксандра Кулінковіча:

Патрапiла ў добрае месца
Нашае шалёнае сэрца
Неба нам шлях абяцае
Манiць, мы пакуль што трываем
Але… Мы…
Але… Мы…
Рушымся на Марс!

У інтэрвію „Тузіну гітоў“ Кулінковіч прызнаўся, што сьвядома зьвёў два словы з розных моваў і ўвёў „наватвор — дзеяслоў «рушымся»“:

„Доўга ня мог падабраць неабходнае слова ў прыпеве і вырашыў скарыстаць новае. Мне яно здалося дужа зараджаным энэргетычна — выходзіць сумесь двух словаў і двух сэнсаў — «рухаемся» ў сэнсе беларускага «рушым» ды «обрушаем» у сэнсе расейскага «рушим», няхай мне даруюць гэта знаўцы абедзьвюх моваў“, — казаў Кулінковіч.

Але музы́ка шчыра памыляўся: слова было, ён яго хіба што інтуітыўна ўзнавіў.

  • 16x9 Image

    Вінцук Вячорка

    Нарадзіўся ў Берасьці ў 1961. Як мовазнаўца вывучаў мову выданьняў Заходняй Беларусі міжваеннага часу, ініцыяваў сучаснае ўпарадкаваньне беларускага клясычнага правапісу, укладаў беларускія праграмы і чытанкі для дашкольных установаў. Актыўны ўдзельнік нацыянальнага руху, пачынаючы з "Майстроўні" і "Талакі" 1980-х. Аўтар і ўкладальнік навукова-папулярных тэкстаў і кніг, у тым ліку пра нацыянальную сымболіку.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG