Прэзыдэнт ЗША Дональд Трамп заявіў, што кіраўніцтва Ірану зьвярнулася да Вашынгтону па перамовы ў сувязі з пагрозамі вайсковых дзеяньняў у адказ на жорсткі разгон Тэгеранам масавых антыўрадавых пратэстаў, піша Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода.
«Кіраўніцтва Ірану патэлефанавала», — сказаў Трамп журналістам на борце самалёта Air Force One 11 студзеня. Ён дадаў, што «сустрэча арганізоўваецца... Яны хочуць весьці перамовы».
Аднак, дадаў ён без канкрэтызацыі, «магчыма, нам давядзецца дзейнічаць перад сустрэчай».
Пакуль незразумела, якую тэму Іран прапануе для перамоў. Раней дзьве краіны вялі ўскоснае абмеркаваньне спрэчнай ядзернай праграмы Тэгерана.
Злучаныя Штаты і іншыя заходнія краіны асудзілі рэпрэсіі ўрада супраць пратэстоўцаў і раней увялі санкцыі супраць Тэгерана за тое, што, па іх словах, зьяўляецца спробай распрацаваць ядзерную зброю (гэта Іран адмаўляў).
11 студзеня Трамп заявіў, што ён і амэрыканскія вайскоўцы вывучаюць варыянты падтрымкі пратэстоўцаў у Іране на тле непацьверджаных паведамленьняў аб тым, што за апошнія 15 дзён у выніку разгону антыўрадавых дэманстрацый было забіта больш за 500 чалавек.
«Вайскоўцы разглядаюць гэтае пытаньне, і мы разглядаем некалькі вельмі моцных варыянтаў», — сказаў Трамп журналістам. Ён дадаў, што падтрымлівае сувязь з лідэрамі іранскай апазыцыі, але таксама не ўдакладніў дэталяў.
Тэгеран не адразу пракамэнтаваў заявы Трампа.
Трамп атрымае варыянты 13 студзеня
Камэнтары Трампа прагучалі пасьля таго, як амэрыканскія СМІ паведамілі, што лідэра ЗША праінфармавалі аб варыянтах рэагаваньня на жорсткія меры сіл бясьпекі суапрць пратэстоўцаў у Іране.
Яго заўвагі, падобна, пацьвярджаюць паведамленьні Axios, The New York Times і The Wall Street Journal, сярод іншых, у якіх гаварылася, што ён разглядае некалькі варыянтаў падтрымкі пратэстаў у Іране. Паводле The Wall Street Journal, канкрэтныя варыянты прадставяць прэзыдэнту 13 студзеня.
Магчымыя наступныя крокі могуць уключаць вайсковыя ўдары, разгортваньне сакрэтнай кібэрзброі супраць іранскіх вайскоўцаў і ўвядзеньне дадатковых санкцый супраць ураду Ірана, адзначаецца ў публікацыі The Wall Street Journal. Гэтыя падзеі адбыліся пасьля таго, як праваабарончыя групы і ўрадавыя СМІ паведамілі пра пратэсты, арышты і гвалт у дзясятках гарадоў Ірана 11 студзеня, прычым дэманстрацыі ўступілі ў трэці тыдзень пад узмацненьнем ціску з боку сіл бясьпекі.
Патэнцыял гвалту, імаверна, павялічыўся пасьля таго, як урад заклікаў сваіх прыхільнікаў прыняць удзел у агульнанацыянальных мітынгах 12 студзеня, каб асудзіць тое, што ён назваў «тэрарыстычнымі дзеяньнямі Злучаных Штатаў і Ізраіля».
Інфармацыйнае агенцтва ў правах чалавека (HRANA) — арганізацыя іранскіх актывістаў, якая базуецца ў ЗША, — 11 студзеня паведаміла, што за апошнія 15 дзён падчас пратэстаў загінула 544 чалавекі.
HRANA паведаміла, што прынамсі 10 061 чалавек арыштаваныя, а дэманстрацыі адбыліся ў 585 месцах у 186 гарадах і мястэчках ва ўсіх 31 правінцыях.
Лічбы не маглі праверыць у незалежных крыніцах, бо інфармацыю цяжка атрымаць на тле амаль поўнага адключэньня Інтэрнэту ў краіне. Тэлефонныя паслугі таксама былі абмежаваныя.
Праваабарончыя групы сьцьвярджаюць, што адключэньне камунікацыій і інтэрнэту ў Іране зьяўляецца часткай намаганьняў, каб замаскіраваць гвалт сіл бясьпекі супраць пратэстоўцаў.
11 студзеня Трамп заявіў, што плянуе пагаварыць з мільярдэрам Ілонам Маскам аб аднаўленьні інтэрнэту ў Іране. SpaceX Маска забяспечвае спадарожнікавы інтэрнэт-сэрвіс Starlink, які раней выкарыстоўваўся ў зонах канфліктаў, у тым ліку ва Ўкраіне.
На мінулым тыдні Трамп выступіў з шэрагам строгіх папярэджаньняў: ён заявіў, што Злучаныя Штаты «вельмі ўважліва сочаць за сытуацыяй», і настойваў на тым, каб улады ўстрымаліся ад забойстваў пратэстоўцаў.
«Іран мае вялікія праблемы. Мне здаецца, што людзі захопліваюць пэўныя гарады, якія яшчэ некалькі тыдняў таму ніхто не лічыў магчымымі», — заявіў Трамп на сустрэчы ў Белым доме 9 студзеня.
Заявы Трампа падтрымаў былы іранскага кронпрынц і апазыцыйны дзеяч Рэза Пэхлеві.
«Прэзыдэнт Трамп, як лідэр свабоднага сьвету, уважліва назіраў за вашай неапісальнай адвагай і заявіў, што гатовы вам дапамагчы. [...] Сьвет сёньня падтрымлівае вашу нацыянальную рэвалюцыю і захапляецца вашай мужнасьцю», — сказаў Пэхлеві ў відэазвароце, апублікаваным 11 студзеня.
ААН і Эўразьвяз асудзілі рэпрэсіі пратэстоўцаў
ААН, Эўразьвяз і заходнія ўрады таксама выказалі сваю падтрымку іранскаму пратэставаму руху.
Кіраўнік ААН Антонію Гутэрыш 11 студзеня заявіў, што ён «шакаваны» паведамленьнямі аб гвалце супраць пратэстоўцаў і заклікаў урад да стрыманасьці, а таксама «ўстрымацца ад непатрэбнага або непрапарцыйнага прымяненьня сілы».
Кіраўнік замежнай палітыкі Эўразьвязу Кая Калас заявіла, што гатовая прапанаваць новыя санкцыі супраць Тэгерана ў адказ на рэпрэсіі супраць пратэстоўцаў.
«ЭЗ ужо ўвёў шырокія санкцыі супраць Ірана — супраць тых, хто адказны за парушэньні правоў чалавека, за дзейнасьць па распаўсюджваньні ядзернай зброі і падтрымку Тэгеранам вайны Расеі ва Ўкраіне», — сказала Калас у інтэрвію нямецкай газэце Die Welt.
«Сцэны вайны» ў Тэгеране
Мужчына, які быў сьведкам разгону пратэстаў ва ўсходнім Тэгеране, паведаміў у інтэрвію Іранскай службы Радыё Свабода, што рэпрэсіі супраць дэманстрацый рэзка ўзмацніліся і ахарактарызаваў сытуацыю ў горадзе як «сцэны вайны».
Мужчына, які папрасіў не называць яго імя зь меркаваньняў бясьпекі, сказаў, што ў апошнія ночы па ўсёй іранскай сталіцы чуваць бесьперапынны гук стрэлаў з пнэўматычнай зброі, а над раёнамі пастаянна лётаюць бесьпілётнікі, каб кантраляваць вуліцы і завулкі.
Выкліканыя ростам цэн, высокай інфляцыяй і падзеньнем нацыянальнай валюты, пратэсты самай сур’ёзнай праблемай для Ісламскай рэспублікі за апошнія гады.
Прэзыдэнт Ірана Масуд Пэзэшкіян абвінаваціў у «беспарадках» зьвязаных з замежнымі краінамі «тэрарыстаў». Паводле яго, ЗША і Ізраіль імкнуцца «пасеяць хаос і беспарадак» у краіне.
«Калі ў людзей ёсьць праблемы, наш абавязак вырашыць іх, але больш важны абавязак — не дазволіць групе бунтаўшчыкоў прыйсьці і парушыць парадак у грамадзтве», — сказаў ён у тэлевізійным выступе 11 студзеня.
У публікацыі выкарыстана інфармацыя Axios, The New York Times і The Wall Street Journal.
Што варта ведаць пра Іран, цяперашні іранскі рэжым і яго стасункі з рэжымам у Беларусі
Іран (афіцыйная назва — Ісламская Рэспубліка Іран) мае тэрыторыю 1648 тыс. км². Гэта амаль у 8 разоў больш за тэрыторыю Беларусі (207,6 тыс. км²). Насельніцтва Ірану каля 81 мільёна чалавек (у Беларусі цяпер афіцыйна крыху болей за 9 мільёнаў).
Каля 85% насельніцтва Ірану — мусульмане-шыіты. Амаль 10% — мусульмане-суніты, каля 4% — хрысьціяне і каля 2% іншых рэлігійных меншасьцяў.
На поўначы краіна мяжуе з Азэрбайджанам, Армэніяй і Туркмэністанам; на захадзе — з Іракам і Турэччынай; на ўсходзе — з Афганістанам і Пакістанам.
У 1979 годзе ў Іране адбылася рэвалюцыя, якая зрынула шаха Рэзу Пэхлеві. Іран быў абвешчаны Ісламскай рэспублікай. Паводле новай тэакратычнай Канстытуцыі, лідэр рэвалюцыі аятала Хамэйні зрабіўся Найвышэйшым кіраўніком (Рахбарам), прамысловасьць нацыяналізавалі, ува ўсіх сфэрах вырасла роля ісламу і абмежаваныя «заходнія ўплывы».
Іран мае абраны насельніцтвам парлямэнт (Мэджліс), але ўсе законапраекты мае ўхваляць Рада вартавых канстытуцыі. У ёй 6 з 12 чальцоў прызначае Найвышэйшы кіраўнік, а яшчэ 6 — Мэджліс на прапанову Вярхоўнага суду.
Таксама ў Іране рэгулярна адбываюцца выбары прэзыдэнта краіны. Цяперашні прэзыдэнт Масуд Пэзэшкіян быў абраны ў ліпені 2024 году. Аднак асноўную ўладу мае не прэзыдэнт, а Найвышэйшы кіраўнік. Ён вызначае агульную палітыку краіны, ён жа галоўны вайскавод узброеных сілаў Ірану і кіраўнік вайсковай выведкі. Найвышэйшы кіраўнік прызначае людзей на ключавыя пасады ў дзяржаве: старшыняў судоў, кіраўніка паліцыі і вайскаводаў усіх родаў войскаў.
Найвышэйшага кіраўніка абірае Рада экспэртаў (у ёй больш за 80 ісламскіх багасловаў) і тэарэтычна яна ж можа ў кожны момант памяняць першую асобу ў дзяржаве. На практыцы пасьля сьмерці аяталы Хамэйні ў 1989 годзе гэтую пасаду нязьменна займае Алі Хамэнэі, які да таго быў прэзыдэнтам Ірану.
Стасункі зь Беларусьсю
Улады Беларусі і Ірану летась адзначалі, што за 2024 год аб’ём гандлю паміж дзьвюма краінамі вырас на чвэрць. Але не называліся канкрэтныя лічбы, якія б паказалі абʼём такога гандлю. З ранейшых паведамленьняў можна зрабіць выснову, што абʼём гандлю за 2023 год быў каля 140 мільёнаў даляраў.
У сакавіку 2023 году ў Тэгеране Аляксандар Лукашэнка правёў перамовы з тагачасным іранскім прэзыдэнтам Ібрагімам Раісі. У жніўні 2025 году іранскі прэзыдэнт Масуд Пэзэшкіян наведаў Беларусь. Міністар турызму Ірану Рэза Салехі Аміры тады паведаміў, што на перамовах Пэзэшкіяна з Аляксандрам Лукашэнкам бакі канчаткова дамовіліся ўзаемна скасаваць візы і адкрыць беспасярэднія авіярэйсы паміж Тэгеранам і Менскам.
15 сьнежня 2025 году міністры замежных справаў Беларусі і Ірану Максім Рыжанкоў і Абас Аракчы падпісалі ў выніку сустрэчы ў Менску шэраг дакумэнтаў, у тым ліку дэклярацыю аб супрацьдзеяньні санкцыям.
Найбольш актыўная супраца паміж кіраўніцтвам Беларусі і Ірану ідзе ў вайсковай сфэры.
- У ліпені 2023 году міністар абароны Беларусі Віктар Хрэнін быў з афіцыйным візытам у Іране, дзе сустрэўся зь міністрам абароны Ірану Мугамадам Ашт’яні. Тады міністры падпісалі Мэмарандум аб узаемаразуменьні ў вайсковай супрацы.
- У лютым 2024 году Менск наведаў намесьнік міністра абароны і падтрымкі Ўзброеных сіл Ірану Саід Галяндары, які адказвае за міжнародныя адносіны, а ў канцы красавіка — намесьнік міністра абароны і падтрымкі Ўзброеных сілаў Мэхдзі Джафары.
- 27 красавіка 2024 году міністар абароны Беларусі Віктар Хрэнін на сустрэчы з іранскім калегам Мугамадам Ашт’яні заявіў пра гатоўнасьць Беларусі «разьвіваць і ўмацоўваць» супрацу з Тэгеранам ва ўмовах міжнародных санкцыяў, а Ашт’яні падкрэсьліў «высокі патэнцыял» дзьвюх краін «у вайсковым і абаронным сэктарах», адзначыўшы «гатоўнасьць Тэгерану да шчыльнейшай супрацы зь Менскам».
- У пачатку траўня 2024 году стала вядома, што беларускія вайскоўцы прынялі ўдзел у камандна-штабных вучэньнях «Пояс бясьпекі 2024» у Тэгеране.
- 16 траўня 2024 году ў Міністэрстве абароны Беларусі ўпершыню з моманту завязаньня беларуска-іранскіх дыпляматычных адносінаў (у 1993 годзе) быў акрэдытаваны вайсковы аташэ пры амбасадзе Ірану ў Расеі і Беларусі (з сумяшчэньнем) — капітан першага рангу Рэза Хусраві Мугадам.
- 31 ліпеня 2024 году дэлегацыя Міністэрства абароны і падтрымкі Ўзброеных сілаў Ірану наведала Менск і абмеркавала зь беларускімі калегамі «пэрспэктывы супрацы ў сфэры інжынэрнага забесьпячэньня».
- У жніўні 2024 году камандуючы Вайскова-паветранымі сіламі і войскамі СПА Беларусі генэрал-маёр Андрэй Лук’яновіч у складзе беларускай дэлегацыі наведаў Іран і правёў перамовы з галоўным вайскаводам арміі Ірану генэрал-маёрам Абдулрагімам Мусаві і камандзерам ВПС Ірану брыгадным генэралам Хамідам Вахэдзі.
- У сакавіку 2025 году Менск наведаў міністар абароны Ірану Азіз Насірзадэ. Тады ён і міністар абароны Беларусі Віктар Хрэнін падпісалі выніковы пратакол візыту, а на перамовах заявілі аб зацікаўленасьці ў інтэнсыфікацыі супрацы.
- У сьнежні 2025 году падчас візыту ў Менск дэлегацыі іранскага Генэральнага штабу Беларусь і Іран падпісалі плян двухбаковай вайсковай супрацы на 2026 год і маюць намер правесьці сумесныя вайсковыя вучэньні.
