Мадэратар Maldzis Фэсту Рыгор Астапеня адрэкамэндаваў Сьвятлану Алексіевіч так: «Гэта той чалавек, якога ня трэба прадстаўляць нашай сёньняшняй аўдыторыі». І прапанаваў ёй спачатку расказаць пра кнігу, якую яна піша пра беларускі 2020 год.
«Зараз мы ўсе так раскіданыя па сьвеце і сапраўды радыя адно аднаму. Мы становімся нацыяй, якая не павінна ўпадаць у роспач, а павінна радавацца таму, што можа нешта сабраць з усяго сьвету, каб потым прывезьці на радзіму. Думаю, ня ўсе з нас вернуцца, — сумна пра гэта казаць. Але гэта рэдкі выпадак, калі мы адукоўваемся, даведваемся, як уладкаваны сьвет. І гэта асаблівасьць нашага жыцьця, якая павінна не даваць нам упадаць у роспач», — кажа Сьвятлана Алексіевіч.
Яна прызналася, што мела неасьцярожнасьць пасьля сваёй 30- гадовай працы над кнігай «Час сэканд-хэнд» сказаць пра «канец чырвонага чалавека».
— Цяпер я павінна прызнаць, што гэтага ня здарылася. Чырвоны чалавек сядзіць у Крамлі, чырвоны чалавек страляе па Ўкраіне. З аднаго боку, мы жывем сярод ідэяў, якія паміраюць, але, зь іншага боку, гэтыя ідэі небясьпечныя, яны яшчэ жывуць.
Трэба паглядзець, што з гэтым чырвоным чалавекам адбываецца, як ён сыходзіць з гісторыі. Вы, напэўна, памятаеце, як у 1990-я мы спадзяваліся, што падзеньне камунізму абышлося малой крывёю.
Пішучы новую кнігу, я сустракаюся зь людзьмі 2020 году, з тымі, для каго 2020-ы стаў годам пераацэнкі, абуджэньня, а таксама прадумваньня, што з намі адбылося. Я сустракаюся зь людзьмі, якія хадзілі на маршы. І я хацела, каб было пераасэнсаваньне — навошта гэта з намі адбылося. Многія мусілі зьехаць і жыць у новай краіне, пачынаць жыцьцё з нуля. Эміграцыя — гэта цяжка, людзям даводзіцца купляць відэльцы-лыжкі, паліто і нават новага ката заводзіць, бо свой застаўся ў бабулі.
Як казала адна з маіх гераіняў, «я прачынаюся з думкай пра тое, дзе мая радзіма, і засынаю з такой жа думкай. А ў выходны іду да дроту на мяжы і гадзінамі гляджу на родныя лясы, палі…» Хтосьці з большай лёгкасьцю, здольнасьцю можа пачаць новае жыцьцё.
Але гэта складаны досьвед, — кажа Сьвятлана Алексіевіч, якая сама ўжо больш за 5 гадоў вымушана жыць у эміграцыі.
«Мяне называюць „пісьменьнікам катастроф“, з чым я абсалютна ня згодная»
Як сама пісьменьніца ацэньвае, што адбылося ў 2020-м — гэта была перамога ці параза? — запытаўся у нобэлеўскай ляўрэаткі мадэратар Рыгор Астапеня.
«Я ня думаю, што гэта была параза. Я гэта адчуваю як шлях, цяжкі шлях. Але ня трэба баяцца яго. Калі мне кажуць, што пасьля 2020 году жыцьцё пастаўлена на паўзу, я не пагаджаюся. Тое, што адбываецца сёньня, зараз, — гэта таксама жыцьцё. Проста трэба вучыцца ў людзей, што навокал — у Польшчы, Нямеччыне, Францыі і г. д. Усе мы назапашваем гэты новы досьвед.
Мне было складана пісаць „Час сэканд-хэнд“, бо ня так часта руйнаваліся імпэрыі. Я ня памятаю кніг, дзе гэта было апісана і каб быў апісаны досьвед людзей, якія так былі раскіданыя па сьвеце… Як не хапае гэтых словаў для новай кнігі!» — прызнаецца пісьменьніца.
Рыгор Астапеня кажа, што ў 14 гадоў прачытаў «Чарнобыльскую малітву», крыху пазьней — усе астатнія кнігі Алексіевіч. І пераканаўся, што значная частка беларускіх кніг, у тым ліку і яе, і Васіля Быкава — пра боль, смутак, пакуты. І калі гадоў сем таму пачуў, што яна піша кнігу пра каханьне, быў зьдзіўлены: «Каханьне ня наша, нам трэба штосьці страшнейшае. Каханьне нас не вызначае. Ці сапраўды нас вызначаюць катастрофы і ці можа быць нейкая кніга з шчасьлівым канцом?» — запытаўся ён.
— Я ня ведаю нічога больш страшнага, чым каханьне (заля гучна засьмяялася і доўга пляскала). Каханьне страшнейшае за вайну, страшнейшае за Чарнобыль. Бо ты зьнікаеш увесь, адбываецца крушэньне цябе ўсяго. Я ня ўпэўненая, што я напішу кнігу пра каханьне. Бо цяжка дамагчыся ад чалавека, каб ён расказаў пра каханьне да канца. Асабліва ад мужчын. Жанчыны больш знаходзяць для гэтага словаў. Гэта як хваля ў моры: прыходзіць такая моцная, прыгожая — і зьнікае.
Мяне называюць пісьменьнікам катастроф, з чым я абсалютна ня згодная. Хоць вы маеце рацыю: наша гісторыя — гэта гісторыя катастроф. Бо нацыя ўвесь час падзеленая. З аднаго боку, спакуса свабоды, зь іншага — спакуса несвабоды.
Чаму я займаюцся гэтай тэмай? Мне падабаецца чалавек у катастрофе. Падабаецца чалавек каля сьмерці. Мой герой увесь час танчыць каля сьмерці («У вайны не жаночы твар», «Цынкавыя хлопчыкі», «Чарнобыльская малітва», «Час сэканд-хэнд»).
Таму ў маіх кнігах чалавек добра гаворыць, бо ён каля сьмерці, ён нібыта падымаецца на дыбачкі, ён у поўнай ступені паказвае, на што здольны.
У нас было 30 гадоў свабоды — дакладней, несвабоды. Калі мы маглі стаць іншай краінай і калі мінулае даганяла нас і ўвесь час зьвязвала нас па руках і нагах. А ў нас не хапіла сіл распутаць ногі.
«Каб даведацца праўду, я сама паехала ў Афганістан»
Акторка Купалаўскага тэатру Крысьціна Дробыш таксама прачытала ўсе творы Алексіевіч, бо начытвала аўдыёкнігі. Яна ўспамінала, як наткнулася на аскепкі інфармацыі пра спэктакль «Цынкавыя хлопчыкі» ў Купалаўскім на пачатку 1990-х. Была толькі публікацыя пра суд у «Вячэрнім Мінску» — з пазовам зьвярнуліся мацяркі тых самых «Цынкавых хлопчыкаў». Крысьціна Дробыш папрасіла ўзгадаць тую старонку гісторыі.
— Кніга «Цынкавыя хлопчыкі» прапаноўвала зусім іншы варыянт таго, што мы робім у Афганістане, у Афрыцы. Каб даведацца праўду, я сама паехала ў Афганістан: адна рэч — пісаць пра вайну на адлегласьці, іншая — бачыць, як было папраўдзе. Выявілася, людзі так лёгка забіваюць і паміраюць!
Рэжысэр Валеры Раеўскі зрабіў спэктакль, і нядрэнны, мы былі аднадумцы. Але ў гэты час быў суд над кнігай. Тады былі вельмі моцныя «Саюзы вэтэранаў-афганцаў», вэтэранаў вайны…
Каля будынку суду зьбіраліся людзі і крычалі тым жанчынам: «Вы другі раз здраджваеце сваім дзецям».
У аднаго «афганца» я запыталася: «Навошта ты пайшоў на тую вайну?» — «А мне паабяцалі лядоўню…», — адказвае ён. Нічога ў краіне не было. Улада гэтым карысталася і купляла людзей. Але некаторых ня трэба купляць, яны самі едуць ваяваць. Я размаўляла з адным такім: «Навошта ты едзеш ваяваць ва Ўкраіну?» — «Не люблю хахлоў», — адказвае.
Ёсьць людзі аднаго часу і людзі іншага часу. Выступала неяк я перад айцішнікамі — 500 чалавек будучыні ў залі. І ёсьць людзі іншага часу.
Была адна жанчына, якая так ненавідзела тых, хто выходзіць на маршы! Яна выцягнула выварку і выліла з балькону на людзей. Так было і ў рэвалюцыю, і ў вайну.
Ня ведаю, як вы, але я запомніла 2020 год прыгожым. Памятаю, як дзяўчына не дала сябе прынізіць і сама пайшла з АМАПаўцам да аўтазаку. Памятаю, як дзяўчаты дарылі кветкі АМАПаўцам. Ніхто не паліў шыны, не было дыму, ніхто ня браў пошту і тэлеграф. Мы прапанавалі іншы варыянт супраціву — варыянт годнасьці.
«Памятаю, мяне выклікаў цэнзар: „Ты што, Рэмарка начыталася?“»
Напярэдадні выступу пісьменьніцы на Інтэлектуальным фэстывалі беларускай культуры «Maldzis Фэст — 2026» зьявілася навіна, што кнігу Сьвятланы Алексіевіч «Сто цытатаў на Свабодзе» у Беларусі прызналі «экстрэмісцкім матэрыялам». У Сьвятланы запыталіся, як яна ставіццца да такой ацэнкі дзяржаваю неляяльных творцаў і як увогуле ставіццца да цэнзуры.
— Гады два таму зьявілася інфармацыя, што мае кнігі правяраюць на «экстрэмізм». А потым замаўчалі: можа, знайшоўся нейкі разумны чалавек, які сказаў, што мы будзем сьмешна выглядаць ува ўсім сьвеце. Зараз знайшлі іншы спосаб — мае выступленьні на Радыё Свабода прызналі «экстрэмісцкімі».
Да цэнзуры я стаўлюся дрэнна. Кнігу «Ў вайны не жаночы твар» тры гады не друкавалі. Памятаю, мяне выклікаў цэнзар: «Ты што, Рэмарка начыталася?» Абвінавачваў у «натуралізьме». Сёньня ўсё прасьцей, бо дыктатура заўсёды прасьцейшая.
Што яны хочуць? Яны хочуць ўлады над намі, над нашым розумам, над нашым духам. Змагаюцца з кнігамі. Чамусьці ў нас у Беларусі няма «інаагентаў», як ў Расеі. Думаю, хутка зьявяцца. Гэта форма барацьбы з будучыняй. Сёньня яны прарваліся наперад. Кожнаму трэба выбраць свой шлях. Я выбіраю бок сьвятла — гэта бок будучыні.
Як выжываць у буру? Ісьці наперад? Або застацца і перачакаць? Чаго не хапае «людзям сьвятла», каб павысіць свае шанцы і выбрацца жывымі, узьняцца на вяршыню?
— Жыць прымітыўна прасьцей. У большасьці людзей няма сілаў, няма бабуляў-бацькоў, якія сказалі б, што трэба выбіраць бок сьвятла. А жыцьцё — гэта выбар.
У мяне бацька быў камуністам. Але дзіўным камуністам. Ён лічыў, што сама ідэя была клясная, але яе сапсавалі. Яго сябры былі добрыя людзі (я ніколі не карыстаюся словам «савок», бо не магу назваць «саўком» свайго тату). Калі я прыехала з Афганістану і стала апавядаць, што я там бачыла, — ён сядзеў і плакаў. Гэта ня быў просты чалавек. Ідэя камунізму ўпала — хоць яе падтрымлівалі і добрыя людзі… І з 20 мільёнаў камуністаў хто стаў на яго абарону? Адзінкі.
Ты хочаш годнага жыцьця, ты ня хочаш быць рабом. Я неяк спрачалася зь Віктарам Бабарыкам, які казаў, што «рускія — рабы, а беларусы — не». У нас проста больш эўрапейскага назапашана. Вось Уладзімер Арлоў піша, што ў нас было Магдэбурскае права. Але Маскоўскае княства пастаянна нападала і забівала беларускіх мужчын. Была катастрофа, трагедыя для Беларусі. Магчыма, таму, будучы «пад суседам», які не дае нам быць самімі сабой, у нас дагэтуль шмат праблемаў. І ў 2020-м Пуцін сказаў, што «мы Аляксандра Рыгоравіча не пакінем сам-насам, мы яму дапаможам».
Але досьвед 2020 году застаўся ў нас. Людзі ў Беларусі маўчаць, але яны думаюць, як і мы. Яны не змаглі зьехаць з розных прычын. «Наш дух не зьмяніўся, мы думаем пра тое самае. Але пакуль мы ня можам гаварыць», — прызнаўся мне адзін чалавек зь Беларусі.
«Нянавісьць нікога ня выратавала»
Ці трэба ставіць пытаньне пра нацыянальнае прымірэньне, ці трэба пачаць размаўляць зь людзьмі ў Беларусі, якія, магчыма, ненавідзяць тых, хто пратэставаў у 2020-м? Ці мае пісьменьніца нейкі рэцэпт нацыянальнага прымірэньня?
— Гэтыя словы я пачула, калі прамаўляў у судзе Алесь Бяляцкі. Я проста ўздрыгнула ад ягонага апошняга слова, калі чытала, бо гэта былі і мае думкі. Ён сказаў, што «мы невялікая нацыя, зь вялікімі стратамі. І мы павінны быць разам, не павінны падзяляцца». Цяпер Алесь больш жорстка прамаўляе, а тады так сказаў.
Магчыма, гэта ня вельмі дакладнае слова — прымірэньне. Трэба, каб мы пачалі размаўляць адно з адным, пакуль ня ведаю, у якой форме. Але я згодная з гэтай думкай. Мы не павінны ісьці на прымірэньне. Мы павінны прапанаваць варыянт дыялёгу. Мы павінны размаўляць з тымі бацькамі, якія нас чакаюць, з тымі дзецьмі, якія там засталіся. Яны чакаюць і яны хочуць з намі гаварыць. Я думаю, што занадта пацярпела Беларусь. Было шмат крыві і стратаў, было і ў вайну, і, як мне казала адна жанчына пра «архіпэляг Гулаг»: «Такі быў хапун, усіх мужчын пахапалі». Пра тое, як габрэяў зьнішчалі, мне людзі апавядалі. З габрэямі была іншая краіна. І цяпер зьехалі вельмі моцныя, цікавыя людзі. І, магчыма, тут яны не раскрыюцца, як маглі б раскрыцца там.
Я хачу патлумачыць у новай кнізе пра тое, хто мы такія. Мы бяздомныя, але ня тыя, хто капаецца ў сьметніцах… Хто мы, што мы — трэба тлумачыць. Мы ўсе хацелі зрабіць нашай краіне лепш, мы на баку дабра і перамен. Я таксама за размову. За сумленную размову. Ня думаю, што Лукашэнка захоча з намі гаварыць. Але нянавісьць нікога ня выратавала. Выратавала каханьне.
Форум