Лінкі ўнівэрсальнага доступу

«Дабаўце кожнаму зь „неверагодных“ яшчэ пару гадоў турмы». У Беларусі завяршаецца транзыт у таталітарызм


Энвэр Ходжа, Аляксандар Лукашэнгка, Ёсіф Сталін. Каляж
Энвэр Ходжа, Аляксандар Лукашэнгка, Ёсіф Сталін. Каляж

2023 год у Беларусі пачынаецца з гучных палітычных судовых працэсаў (у тым ліку завочных), новых масавых затрыманьняў і арыштаў, росту колькасьці палітвязьняў. Змрок рэпрэсій згушчаецца, і нішто не паказвае на хуткае сьвітаньне.

Зь цяжкасьцю верыцца ў тое, што ўсяго некалькі гадоў таму — у 2019-м і на пачатку 2020-га — многія беларусы чакалі будучага абяцанага Лукашэнкам транзыту ўлады і разьлічвалі на хуткую лібэралізацыю.

Сёньня, на пачатку 2023-га, беларускія грамадзяне становяцца сьведкамі і ўдзельнікамі транзыту зусім іншага кшталту: той рэжым, які больш як два дзесяцігодзьдзі існаваў у форме параўнальна лагоднага аўтарытарызму, канчаткова ператвараецца ў паўнавартасны таталітарны рэжым сталінскага тыпу.

У адзін з апошніх дзён адышоўшага году, 29 сьнежня, рупар афіцыйнай прапаганды «СБ. Беларусь сегодня», камэнтуючы падзеньне ўкраінскай ракеты ў полі ля палескай вёскі ў Янаўскім раёне, прапанавала свой «асымэтрычны адказ» Захаду:

«...Кожны наступны — кожнаму зь неверагодных! — прысуджаны турэмны тэрмін павінен быць абцяжараны дабаўкай пары гадоў проста за раніцу 29 сьнежня 2022 года над палескай вёскай Гарбаха».

Аргумэнтацыя наступная:

«Ні ў кога ж няма сумневу, што менавіта беглыя нашы, пратэстуны і змагары нашы набліжалі гэту хвіліну? Што зараз яны радуюцца, неразумныя манкурты? Што менавіта іхныя ўсёедныя раты выкарыстоўваліся і будуць выкарыстоўвацца для правакацый...»

Падобныя заклікі са старонак «СБ. Беларусь сегодня» на працягу апошніх двух з паловай гадоў успрымаюцца карным апаратам у Беларусі амаль як дырэктыва. Мала сумневаў, што менавіта такім і будзе іхны «асымэтрычны адказ». І ня толькі на ўкраінскую ракету, якая выпадкова заляцела на беларускую тэрыторыю. Практычна — на любы сур’ёзны выклік, зь якім сутыкаецца рэжым.

Чым адпомсьціць Захаду за ўвядзеньне эканамічных санкцый? Разгромам грамадзянскай супольнасьці. Каго абвінаваціць ва ўсё больш яўным заняпадзе гаспадаркі, у інфляцыі і зьніжэньні рэальных заробкаў? «Беглых» і іхных лідэраў. Як прадэманстраваць Маскве сваю поўную падпарадкаванасьць і адданасьць? Суворымі прысудамі палітвязьням — асабліва тым, якія пратэставалі супраць вайны альбо спрабавалі спыніць расейскія вайсковыя эшалёны. А іншых адказаў на выклікі часу ў рэжыму і няма.

Сілавікі на вуліцах Менска, 1 лістапада 2020
Сілавікі на вуліцах Менска, 1 лістапада 2020

І калі Лукашэнка ў сваёй навагоднім звароце абавязвае суграмадзянаў «найперш паважаць і цаніць працу людзей у пагонах» — то ён гэтым акрэсьлівае галоўны вэктар, у якім будзе рухацца Беларусь у бліжэйшы час. І вэктар гэты — вынішчэньне тых ворагаў, якія пакуль яшчэ зь нейкіх прычынаў ня трапілі пад каток рэпрэсій.

Аляксандар Лукашэнка прымае ўдзел пасяджэньні Найвышэйшага Эўразійскага савету ў Бішкеку. 9 сьнежня 2022
Аляксандар Лукашэнка прымае ўдзел пасяджэньні Найвышэйшага Эўразійскага савету ў Бішкеку. 9 сьнежня 2022

Падманны бляск перабудовы і галоснасьці

Гэта вельмі сур’ёзнае выпрабаваньне для грамадзтва. Цяперашнія пакаленьні ў сваім жыцьці ні з чым падобным не сутыкаліся. Вязьняў сталінскіх лягераў сёньня амаль не засталося. Між тым тысячам і тысячам беларусаў наканавана перажыць паўтарэньне таго досьведу. Досьведу траўматычнага і балючага, а часам і трагічнага.

Мне ўспамінаецца другая палова 80-х гадоў, калі ў савецкім грамадзтве была зроблена другая (пасьля Хрушчова) спроба пераасэнсаваць і зрабіць высновы з гісторыі сталінскіх рэпрэсій. Санкцыянаваная Масквой плынь «галоснасьці», здавалася, назаўсёды прарвала ўсе таталітарныя шлюзы. Тысячы публікацый, фільмаў, дакумэнтальных сьведчаньняў. Адкрыцьцё Курапатаў і соцень падобных мясьцін у іншых рэгіёнах...

Помнік ахвярам ГУЛАГу ў Пецярбурзе, 2016
Помнік ахвярам ГУЛАГу ў Пецярбурзе, 2016

А мне дагэтуль помніцца размова з адным дзядзькам са слуцкай вёскі, якога я зь вялікай цяжкасьцю, праз РАУС і сельсавет, адшукаў, каб узяць у яго інтэрвію для «ЛіМа». Дзядзька быў цікавы тым, што адсядзеў 15 гадоў у розных лягерах у Сыбіры і на Далёкім Усходзе, яго тройчы выпускалі і тройчы потым зноў саджалі — спачатку як кулака, потым як польскага шпіёна, апошні раз — за антысавецкую агітацыю і прапаганду. Дзядзька ўмудрыўся выжыць і вярнуцца ў канцы 50-х гадоў у родную вёску. Без сумневу, памятаў і ведаў процьму ўсяго цікавага.

Але інтэрвію зь ім у мяне не атрымалася. Ён катэгарычна адмаўляўся што-небудзь расказваць. Як ні спрабаваў я яго пераконваць, спасылаючыся на публікацыі «Огонька» і «ЛіМа». Памятаю, мяне тады гэта надзвычай уразіла. Здавалася, грамадзтва ўспрымала тады сталінскія рэпрэсіі як далёкую гісторыю, як змрочную старонку са школьнага падручніка — нешта накшталт прыгоннага права ці Крымскай вайны. І тут гэты дзядзька зь недаверлівым позіркам і сваёй сказанай на разьвітаньне дзіўнай фразай: «Вы што, не разумееце, што ўсё тое можа вярнуцца?»

Паўтарэньне чагосьці падобнага выглядала тады немагчымым і неверагодным. Салжаніцын вяртаўся з эміграцыі; Сахараў выступаў з трыбуны Зьезду народных дэпутатаў; «Салавецкі камень» памяці ахвяраў ГУЛАГа зьявіўся на Лубянцы, ля галоўнага будынка КДБ. Вярхоўны Савет СССР у сваёй дэклярацыі ад 19 лістапада 1989 года ўрачыста абвясьціў:

«Памяць з асаблівай горыччу вяртае нас у трагічныя гады сталінскіх рэпрэсій. Беззаконьне і самавольства не абышлі бокам ніводную рэспубліку, ніводзін народ. Дапушчаныя ў мінулым масавыя арышты, лягернае пакутніцтва, абяздоленыя жанчыны, старыя і дзеці ў перасяленцкіх зонах працягваюць заклікаць да нашага сумленьня, зьневажаюць маральнае пачуцьцё. Пра гэта забыць нельга... Вярхоўны Савет СССР гарантуе, што зьневажаньне правоў чалавека і нормаў гуманнасьці на дзяржаўным узроўні больш ніколі не паўторыцца ў нашай краіне».

Шэсьце на Курапаты і мітынг на «Дзяды», 2019 год
Шэсьце на Курапаты і мітынг на «Дзяды», 2019 год

Хто цяпер памятае пра тыя гарантыі і тую дэклярацыю?

Цяперашнія пакаленьні беларусаў пасьля 2020 года неўпрыкмет апынуліся на новым вітку гістарычнай сьпіралі — акурат у тых умовах, у якіх даводзілася існаваць бабулям і дзядулям у гады сталіншчыны.

Краіна стабільных рэпрэсій і гвалту

Сёньня, праз два з паловай гады пасьля падзеяў 2020 года, ужо мала хто цешыць сябе надзеяй на тое, што палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі могуць быць хутка згорнутыя. Колькасьць палітвязьняў у краіне стабільна і няўхільна расьце, судовыя выракі ў палітычных справах становяцца ўсё больш жорсткімі. Рэжым яўна ўвайшоў у смак: кіраваць, маніпуляваць запалоханым грамадзтвам зручна і проста. Можна чакаць, што ў выбарчыя кампаніі 2024 году ўлада разьлічвае ўвайсьці ва ўмовах, калі ў яе ня будзе ня тое што канкурэнтаў — нават слова крытыкі ці незадаволенасьці прамовіць ня будзе каму.

Што суцяшае і пакідае сякую-такую надзею: адданых прыхільнікаў новага таталітарнага ладу ў Беларусі ня так шмат. Усё ж у сталінскім СССР пад палітычныя рэпрэсіі было падведзена ідэйнае абгрунтаваньне: паводле Сталіна, зрынутыя клясы па меры будаўніцтва сацыялізму павінны ўзмацняць супраціў. Каб апярэдзіць клясавых ворагаў — іх трэба зьнішчыць. Вінаваты канкрэтны «вораг народу» ці не — пытаньне другараднае. Калі не вінаваты сёньня, дык будзе вінаваты заўтра. А таму любы гвалт (у тым ліку прэвэнтыўны) лічыўся цалкам апраўданым.

Зьбітыя ўдзельнікі пратэстаў 2020 году
Зьбітыя ўдзельнікі пратэстаў 2020 году

У сёньняшняй Беларусі пры перасьледзе западозраных у неляяльнасьці ці іншадумстве дзейнічае падобны ж прынцып. З адной істотнай розьніцай. У сталінскім СССР усё гэта прыкрывалася высокай ідэйнай мэтай — будаўніцтвам бясклясавага грамадзтва, зямнога раю для людзей працы, вызваленьнем пралетарыяў ва ўсім сьвеце. А чым растлумачыць сёньняшняму беларускаму грамадзтву неабходнасьць цяперашніх палітычных рэпрэсій? Бо нельга дапусьціць, каб было, як на Захадзе, дзе людзі самі выбіраюць сабе ўладу? Бо інакш «беглыя» зрынуць пажыцьцёвую дыктатуру 70-гадовага пэнсіянэра, які давёў краіну да стану, у якім чалавек палохаецца ўласнага ценю?

Найбольш засмучае тое, што пад гэты каток трапілі і ў бліжэйшы час яшчэ могуць трапіць тысячы і тысячы беларусаў, не гатовых да такога гвалту і такіх выпрабаваньняў. Многія сярод хуткай плыні падзеяў 2020 года не адразу здолелі зарыентавацца: пераход ад параўнальна мяккага аўтарытарызму да жорсткай дыктатуры сталінскага тыпу ў Беларусі адбыўся імкліва, літаральна за некалькіх месяцаў. І сёньня цяжка сабе ўявіць, як застрашанае, паралізаванае грамадзтва самастойна можа неяк паўплываць на сытуацыю. Уся надзея на тое, што нешта кардынальна зьменіцца за паўднёвай ці ўсходняй межамі Беларусі, што Лукашэнка ў выніку пераменаў у Расеі страціць падтрымку Крамля. Але і ў такім разе — ці існуе гарантыя, што хуткія зьмены ў Беларусі непазьбежныя?

Узброеныя сілавікі разганяюць марш пратэсту. 2020
Узброеныя сілавікі разганяюць марш пратэсту. 2020

Звычайна лічыцца, што доўга ўсядзець «на штыках» немагчыма. Вобраз прыгожы і красамоўны, але гістарычнымі прыкладамі ён часта не пацьвярджаецца. Жорсткая сталінская дыктатура ў СССР трымалася на гвалце спэцслужбаў да апошняга ўздыху тырана. Але гэта вялізная імпэрыя, якая палохала сьвет сваёй вайсковай магутнасьцю. А ці здольная на доўгажыхарства маленькая сталінская дыктатура — ізаляваная ад суседзяў, слабая эканамічна, бяз вонкавай падтрымкі? Такі прыклад таксама ёсьць — гэта камуністычная дыктатура ў Альбаніі, якая праіснавала пасьля Другой сусьветнай вайны больш як сорак гадоў.

«Пры Энвэру быў парадак!»

Альбанскі дыктатар Энвэр Ходжа быў пасьлядоўным сталіністам, і ўсе сталінскія практыкі захопу і ўтрыманьня ўлады амаль зь люстэркавай дакладнасьцю перанёс у сваю маленькую балканскую краіну. Здавалася, пасьля сьмерці Сталіна, калі хрушчоўская адліга ахапіла сабой усю камуністычную Ўсходнюю Эўропу, Альбанія таксама асуджана была распачаць лібэралізацыю.

Энвэр Ходжа
Энвэр Ходжа

Але сталініст Ходжа сказаў: не! І ізаляваў сваю маленькую сталінісцкую дыктатуру ад усяго сьвету. Суседзі — Грэцыя і Югаславія — лічыліся зацятымі ворагамі. Савецкі Саюз і амаль усе іншыя былыя сацыялістычныя саюзьнікі — здраднікамі вялікай справы Сталіна. Адносіны падтрымліваліся толькі з мааісцкім Кітаем і румынскім дыктатарам Чаўшэску (у канцы 70-х Альбанія пасварылася і з Кітаем, які на той час ужо распачынаў рэформы. Былыя сябры былі абвешчаны «бандай апартуністаў і наймітаў Захаду»).

...У 70-80-я гады, шукаючы праз шум і трэск глушылак хвалю Радыё Свабода ці «Голасу Амэрыкі», часта можна было выпадкова натрапіць на расейскамоўнае «Радио Тирана». Гэта было забаўнае гістарычнае падарожжа ў краіну будаўнікоў камунізму сталінскага кшталту. У перадачах можна было пачуць, што пільныя спэцслужбы («Сігурымі») выкрылі яшчэ адну банду хрушчоўцаў ці цітаўцаў (альбанскі аналяг трацкістаў); што на чарговай будоўлі камунізму перадавікі вытворчасьці атрымліваюць за свае працоўныя дасягненьні дадатковую міску рысу ці новыя штаны; што ў краіне адкрыты новы помнік Сталіну...

Тысячы альбанцаў скідаюць статую Энвэра Ходжы. 1991
Тысячы альбанцаў скідаюць статую Энвэра Ходжы. 1991

Многія людзі ў камуністычнай Альбаніі рэальна галадалі. Альбанцам з 1968 году забаронена было мець у прыватнай уласнасьці аўтамабіль, лецішча, слухаць рок-музыку, насіць джынсы... А дыктатура трымалася. Бо ўсе чатыры дзесяцігодзьдзі непадзельнай улады Ходжы ў краіне не спыняліся палітычныя рэпрэсіі: выкрывалі то рэвізіяністаў, то апартуністаў, то здраднікаў у кіраўніцтве арміі, то цітаўцаў у партапараце...

Нават у апошні пэрыяд свайго цараваньня, ужо быўшы цяжка хворым, дыктатар не здымаў рукі з гільятыны. 17 сьнежня 1981 году пры цьмяных абставінах нечакана загінуў Мэгмэт Шэгу, які лічыўся другой фігурай у альбанскім камуністычным кіраўніцтве і прэтэндэнтам на галоўную пасаду ў выпадку адхіленьня Ходжы. Шэгу быў абвешчаны здраднікам і змоўшчыкам.

Энвэр Ходжа ціха памёр у шпітальным ложку 11 красавіка 1985 году ва ўзросьце 76 гадоў. У СССР на той час ужо распачыналася гарбачоўская перабудова. Усходняя Эўропа прачыналася ад летаргічнага сну і рыхтавала свае «аксамітныя рэвалюцыі». А Альбанія яшчэ доўгіх пяць гадоў не магла ачомацца ад змрочных дзесяцігодзьдзяў дыктатуры. У 1986 годзе там яшчэ абвяшчалі жалобу з нагоды сьмерці сталінскага наркама Молатава, а ў 1988-м адкрывалі помнікі і музэі з нагоды 80-годзьдзя памерлага дыктатара Ходжы.

Прэм’ер-міністар Альбаніі Эдзі Рама (справа) выступае падчас прэс-канфэрэнцыі на саміце Эўразьвяз — Заходнія Бальканы ў Тыране, 6 снежня 2022
Прэм’ер-міністар Альбаніі Эдзі Рама (справа) выступае падчас прэс-канфэрэнцыі на саміце Эўразьвяз — Заходнія Бальканы ў Тыране, 6 снежня 2022

...На пачатку ХХІ стагодзьдзя Альбанія ўсё ж перастала быць чорнай плямай на мапе Эўропы, гэткай бальканскай анамаліяй. У 2009 годзе яна ўступіла ў NATO, з 2014-га — афіцыйны кандыдат на сяброўства ў Эўразьвязе.

Спакваля зьніклі з альбанскіх гарадоў і вёсак помнікі дыктатару, закрылі ягоныя музэі, належным чынам — як крывавага тырана і злачынца — ацанілі ролю ў нацыянальнай гісторыі. І нават магілу «вялікага прадаўжальніка справы Сталіна» перанесьлі з алеі Герояў у цэнтры Тыраны на ўскраінныя грамадзкія могілкі. Але на ўсё гэта спатрэбілася некалькі дзясяткаў гадоў. І нават сёньня, калі жахі дыктатуры засталіся далёка ззаду, ад альбанцаў пажылога веку, схільных скардзіцца на сёньняшнія праблемы, не-не ды і пачуеш: «Ходжы на вас няма. Вось пры Энвэру быў парадак!».

Думкі, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Калі вы ў Беларусі, любы камэнтар можа быць падставай для перасьледу з боку ўладаў

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Ірына Слаўнікава Марына Золатава Андрэй Кузьнечык
XS
SM
MD
LG