Лінкі ўнівэрсальнага доступу

«Мы будзем не супольнасьцю траўмаваных інвалідаў, а нармальнымі жывымі людзьмі». Размова з дызайнэрам Ветрам Мэханічным


Фрагмэнт вокладкі кнігі Івана Мележа «Людзі на балоце», якую зрабіў Анатоль Лазар
Фрагмэнт вокладкі кнігі Івана Мележа «Людзі на балоце», якую зрабіў Анатоль Лазар

Мастак, графік, дызайнэр Анатоль Лазар, вядомы пад творчым псэўданімам Wiecier Mechaniczny, стаў пераможцам прэміі Міхала Анемпадыстава — за вокладку кнігі «НЕрасстраляныя».

«Тое, што вы ўбачылі пасьля друку, — гэта ўжо трэці эскіз»

Кніга «НЕрасстраляныя» прысьвечаная 18 беларускім літаратарам, забітым у 1937 годзе. Сярод герояў кнігі Цішка Гартны, Вацлаў Ластоўскі, Міхась Чарот, Мойшэ Кульбак, Міхась Зарэцкі. Некаторыя матэрыялы публікуюцца ўпершыню.

Анатоль Лазар
Анатоль Лазар

— Такія драматычныя, трагічныя лёсы герояў гэтай кнігі. Цяжка было працаваць над праектам? Што натхніла на канчатковы варыянт?

— Са зьместам гэтай кнігі я быў выдатна знаёмы, бо рыхтаваў афармленьне для вёрсткі, шаблёны старонак, падбіраў шрыфты, выяўленчы стыль для старонак. Таксама празь мяне прайшлі ўсе фотаматэрыялы — кніга дакумэнтальная, там вельмі багата старых фотак. Я іх усе разьбіраў, рэтушаваў, даводзіў да належнай якасьці.

Але праца непасрэдна над вокладкай была няпростая. Тое, што вы ўбачылі пасьля друку, — гэта ўжо трэці эскіз. Пасьля першага эскізу мы з укладальнікамі правялі своеасаблівую «мастацкую раду» — і яе адхілілі. Вырашылі, што гэта ня тое, атрымалася занадта трагічна.

Другі эскіз мы таксама адхілілі разам зь Сяргеем Будкіным, аўтарам усяго праекту «НЕрасстраляных» (бо кніга — толькі частка праекту, там ёсьць і відэалекцыі, і яшчэ шмат чаго).

Сяргей падаў такую ідэю: «Давай рабіць так, каб не было нейкага абсалютнага трагізму, каб было зразумела, што мы іх памятаем, гаворым пра іх не таму, што іх расстралялі, а таму, што яны былі жывымі людзьмі, таму, што была іхная творчасьць. Ня сам факт іх сьмерці натхняе нас для гэтага праекту, а менавіта тое, што яны жывыя людзі».

Але разам з тым гэта падзея зусім ня радасная, таму цяжкавата ішла работа. І зьявіўся трэці варыянт, дастаткова рэзкі, графічна амаль што чорна-белы — імёны паэтаў праступаюць на дрэве. Яго мы і абралі. Я, шчыра кажучы, не спадзяваўся на прэмію і на тое, што гэта моцная работа. Але што яе могуць заўважыць, адзначыць — бязь сьціпласьці скажу, што разьлічваў. Мне падаецца, атрымалася ўрэшце тое, што трэба.

«Для мяне чым складаней задача — тым прыемней працаваць»

— У вас было вельмі шмат самых розных праектаў. Былі трагічныя, былі вясёлыя, прышпільныя. Над якімі лягчэй працаваць: над пазытыўнымі, сьмешнымі — ці трагічнымі, як апошні? Якія былі самыя запамінальныя?

— З прафэсійнага пункту гледжаньня прасьцей за ўсё маляваць на тэмы мастацкай літаратуры. Раман, да прыкладу, мае выразны сюжэт, адзіную лінію падзей, пэрсанажаў, атмасфэру — і трэба пераказаць гэтую гісторыю нейкімі выяўленчымі сродкамі. Літаральна — плякат зрабіць для гэтага мастацкага твору.

Нашмат цяжэй працаваць са зборнікамі вершаў, калі там няма адзінай сюжэтнай гісторыі, няма пэрсанажаў, адзінай атмасфэры, геаграфіі. Дакумэнтальная кніга кшталту «НЕрасстраляных» — таксама няпростая праца.

Тут ня трэба расстрэлы маляваць, ня трэба маляваць сьмерць — трэба нешта іншае шукаць. І гэтыя пошукі, безумоўна, больш складаныя.

Ну, а што да праектаў, якія прайшлі празь мяне — з прафэсійнага, творчага пункту гледжаньня мяне прываблівае рабіць тое, што ўжо рабілася ня раз іншымі мастакамі, на іншых мовах, дзе ёсьць іншы бэкграўнд.

Да прыкладу, я аздабляў беларускае выданьне кнігі «Палёт над гняздом зязюлі» Кена Кізі ў перакладзе Аляксея Знаткевіча. Столькі вокладак самымі рознымі мастакамі і дызайнэрамі сьвету было намалявана! Але для мяне гэта быў выклік — зрабіць нешта новае і ня горшае для беларускамоўнага выданьня гэтай кнігі.

Вокладка кнігі Кена Кізі «Палёт над гняздом зязюлі»
Вокладка кнігі Кена Кізі «Палёт над гняздом зязюлі»

Вельмі цікава працаваць з хрэстаматыйнымі творамі. Я працаваў над кнігамі Івана Мележа «Людзі на балоце», Васіля Быкава «Знак бяды». Здаецца, гэта ня новыя творы. А зрабіць іх зусім па-новаму, каб выглядала сучасна, прывабна, каб прыцягнуць новую аўдыторыю — таксама вельмі цікавая задача. Для мяне чым складанейшая задача — тым прыемней працаваць.

Вокладка кнігі Васіля Быкава «Знак бяды»
Вокладка кнігі Васіля Быкава «Знак бяды»

«„Тузін гітоў“ — цалкам валянтэрскі праект, які не прыносіў даходу. Усё трымалася на ідэях і на людзях»

— Спадар Анатоль, у вас такі прыгожы псэўданім: «Вецер Мэханічны». Што гэта азначае? Што навеяла, які вецер надзьмуў?

— Нічога не навеяла. Была патрэба мець нейкі псэўданім. Гэта атрымалася выпадкова. І гэта праўда было вельмі даўно: гадоў 20 таму. Прыйшло ў галаву, спадабалася па рытміцы.

— У вас былі вельмі розныя праекты: дызайнэрская студыя «Адліга», вельмі гучны «Тузін гітоў», якому днямі споўнілася 19 гадоў і які грымеў некалі на ўсю Беларусь, быў вельмі заўважны. Чыя гэта была ідэя, як вы туды трапілі?

— Гэта праект Сяргея Будкіна. Больш за 20 гадоў таму мы дарваліся да інтэрнэту і правяралі: а што ж там можна зрабіць? Тады Сяргей заўважыў маё нешта невялічкае, зьвязаўся і сказаў, што ў яго ёсьць ідэя зрабіць гіт-парад. Ён думаў, што ў мяне ўжо былі праграмісцкія кампэтэнцыі, а я тады ня вельмі прасунуты быў. Меў толькі базавыя кампэтэнцыі.

Але мне быў цікавы гэты праект менавіта як як мэнэджмэнт-праект. І я кажу тады: давай рабіць ня проста гіт-парад, а створым музычны партал з навінамі, з архівам кампазыцый, песень. Атрымалася досыць хутка рэалізаваць праект, ён хутка рос і праз 7 гадоў стаў самым буйным музычным праектам у інтэрнэце. З уласнымі навінамі, прэміямі, раздачай «сланоў», «цукерачак». Выпускалі дыскі, якія сталі самымі прадаванымі сярод беларускіх дыскаў.

Анатоль Лазар
Анатоль Лазар

Штосьці вырасла ў супольныя грамадзка значныя праекты, канцэрты, «перазагрузкі». Адзін з праектаў быў з удзелам сьпевакоў, якія маюць беларускія карані (Алена Сьвірыдава, да прыкладу). Іншы праект быў з замежнымі артыстамі, якія сьпявалі па-беларуску: «Воплі Відаплясава», «Здоб шы здуб», «Смысловые галюцинации». Тады, напэўна, быў росквіт «Тузіна». Гэта быў цалкам валянтэрскі праект, які не прыносіў даходу. Усё трымалася на ідэях і на людзях.

«Я спрабаваў растлумачыць сілавікам, што такое сатыра, але нічога не атрымалася»

— У адрозьненьне ад многіх калег, якія вымушаныя былі даўно зьехаць зь Беларусі, вы трымаліся да апошняга — зьехалі зусім нядаўна. Хоць першы «званочак» быў яшчэ ў студзені 2021 году, калі «наехалі» на кнігавыдаўцоў — вас затрымлівала фінансавая міліцыя. Што стала апошнім званочкам — арышт на 15 сутак у верасьні 2022-га? Дарэчы, што вам тады інкрымінавалі?

— І першы раз, і другі раз — канечне, усё было з маёй творчасьцю зьвязана, з праектамі, малюнкамі, футболкамі, якія некалі выпускалі. Не хачу расказваць пра першае затрыманьне, засталіся людзі ў Беларусі, так ці інакш зьвязаныя са мной ці з агульнымі праектамі.

А другі раз у верасьні 2022 году мне «прышылі» хуліганку. Мяне зь вёскі, дзе я жыў, даставілі ў Менскае РУУС, каб я там «пахуліганіў». Быў асуджаны па адміністрацыўцы на 15 сутак.

Але сілавікі цікавіліся ня толькі тым, што я сёньня, учора маляваў, але і тым, што я 10 гадоў таму маляваў! «А што ты меў пад гэтым на ўвазе? А што ты думаў? А што хацеў сказаць?» Я быў у шоку. Я ў прынцыпе не люблю абмяркоўваць сваю творчасьць і вось такія пытаньні: «А што ты меў на ўвазе?».

Тое, што я меў на ўвазе, я намаляваў і паказаў. А вы самі вырашайце, што аўтар хацеў выказаць. На жаль, а можа, на шчасьце, у мяне няма нейкіх падставаў для крымінальных спраў. Я не перакрываў праспэкты, не перашкаджаў руху. Усё круціцца толькі вакол таго, што я намаляваў, вакол маёй творчасьці.

Дызайн Анатоля Лазара
Дызайн Анатоля Лазара

— Уяўляеце, як вы адукавалі сілавікоў, якія вамі займаліся? Колькі ўсяго ім давялося дасьледаваць з вашай творчасьці!

— Не адукаваў. Я спрабаваў растлумачыць сілавікам, што такое сатыра, але нічога не атрымалася, толькі раззлаваў іх. Я, у прынцыпе, дасьведчаны мэнэджар, кіраваў фірмамі, праектамі і магу сябе настроіць на адэкватную для суразмоўцы манеру размовы. Напэўна, трэба трымацца прасьцей у дадзенай сытуацыі, не чытаць ім лекцыі, не ўспрымаць іх няграматнымі, трэба падстройвацца. Я і ўмею падстройвацца. Але, блін, калі я ім кажу, што гэта сатыра...

Ну як патлумачыць? Вось у мяне на футболцы малюнак: зомбі па Менску гулялі. Ну паўсюль жа гулялі: па Нью-Ёрку, па Аўстраліі гулялі, ёсьць процьма фільмаў, мастацкіх праектаў. А ў Беларусі нічога не было. Мне хацелася, каб яны і ў нас былі. Гэта ж сатыра! А яны не разумеюць! На жаль, вось так.

Але апошнім затрыманьнем яны прымусілі мяне яшчэ больш баяцца. Гэта зусім няправільна, калі ты не жывеш, не працуеш, не ствараеш, а знаходзісься ў стане вострага трывожнага чаканьня. І я выехаў да сяброў, каб трохі перавесьці дух, а потым будзе відаць, што далей.

«За кратамі высачэнная канцэнтрацыя вельмі клясных, цудоўных людзей»

— Раскажыце пра апошнюю адседку ў верасьні. Кажуць, што на Акрэсьціна кожны другі, калі ня кожны першы, — палітычны.

— Так, палітычных вельмі многа. Я не магу статыстыку прывесьці, але вельмі многа. Ёсьць чыста палітычныя камэры з рэжымам павышанай жорсткасьці. Есьць камэры 50 на 50. Але сярод палітычных — усе «хуліганы», адміністратыўкі не выклікаюць ніякага даверу.

Мне няма з чым параўноўваць, але тое, што я чуў — на Акрэсьціна нічога не зьмянілася: людзі ў перанаселеных камэрах, без матрасаў, без пасьцельнай бялізны. Можа, нават стала горш: няма ніякіх перадач, няма зубных шчотак, не заўсёды ёсьць туалетная папера. То бок абсалютная ізаляцыя.

Але гэта ня страшна. Там столькі харошых людзей, там такая падтрымка! Я б сказаў, што гэта нават рамантычна. Усе прыгоды за межамі гэтага месца адбываюцца — у ГУБАЗіКу, у РУУСе. А на Акрэсьціна шмат цікавых людзей, новых знаёмстваў. Гэта ня цяжка, больш перажываеш за сваіх блізкіх, якія не заўсёды могуць цябе знайсьці, даведацца, дзе ты, спрабуюць перадачы ўсунуць, а ім там дураць галовы: прыходзьце заўтра, хоць яны ведаюць, што заўтра таксама ня прымуць. Вось гэта балюча. А там, за кратамі, усё «чотка». Высачэнная канцэнтрацыя вельмі клясных, цудоўных людзей.

— Ну ладна сілавікі, ГУБАЗіК, ахоўнікі на Акрэсьціна. Але вось судзьдзя, які адправіў вас на суткі, — ён жа разумеў, што вы не хуліганілі насамрэч? І вашы сукамэрнікі не хуліганілі. На вашу думку, яны разумеюць, што робяць? Як яны з гэтым будуць жыць?

— Яны ўсё выдатна разумеюць. Пару год таму такога самавольства яшчэ не было. Нават некаму ўдавалася разваліць справу, калі былі нейкія відавочныя фальсыфікацыі ў пратаколе! Цяпер гэтага няма. Ніякай розьніцы няма, пагадзіўся ты і падпісаў пратакол ці пярэчыш і адмаўляесься падпісваць. Гэта ніяк не ўплывае на рашэньне судзьдзі.

Вы думаеце, яны будуць перажываць? Ды ня будуць яны перажываць! Калі скажуць: «Давайце вернемся да нейкага поля законнага» — яны вернуцца. А калі ім кажуць, што «зараз не да законаў», яны так і робяць — не па закону. Ім нармальна. Гэта сыстэма! Людзі ў гэтай сыстэме.

«Пачаў заўважаць, як мала засталося сяброў, якіх я магу паклікаць у госьці»

— Вы адносна нядаўна пакінулі Беларусь. Кажуць, што многія людзі ў дэпрэсіі, у іх няма настрою, усе заціхарыліся, сядзяць па сваіх хатах, баяцца пост напісаць, што там атмасфэра страху. Вось гэта адчуваецца?

— Адчуваецца. Кожны здатны нечым накруціць сябе. Я сацыяльна даволі закрыты чалавек, апошнія гады дэ-факта правёў у вёсцы, і колькасьць кантактаў людзкіх і сацыяльных у мяне невялікая. Два разы на тыдзень паход у краму, і ўсё. Тым больш што і дом у мяне там на водшыбе. Днямі можна ня бачыць нікога.

Але я пачаў заўважаць, як мала засталося сяброў, якіх я магу паклікаць у госьці. А ў мяне там так клясна, і паначаваць, і вогнішча папаліць! І гэта для мяне вельмі балюча.

Я адну працу зрабіў: ноч, прыпынак Малінаўка, на прыпынку сядзіць самотны астранаўт з заплечнікам і торбачкай, дзе батон і кефір. А на прыпынку шыльда: «Да Варшавы столькі, да Батумі столькі, да сонца столькі». Такая трагічная сытуацыя. Ня толькі страх. А адсутнасьць сяброў. Яны нібыта ёсьць, зь імі можна закантачыць праз мэсэнджар, але яны ня могуць да мяне прыехаць, калі я захачу іх паклікаць. А пасьля затрыманьня апасеньні былі вялікія.

«Дрэвы ж няхутка растуць, яны пачакаюць. Не мяне, дык дзяцей, унукаў»

— Мяркуючы па пастах у фэйсбуку, вы любіце прыроду, у вас ёсьць лецішча ці нават «аптэкарскі» сад. Цяжка было зьяжджаць маральна, пакінуць усё гэта?

— Я сам чалавек вясковы,18 год у вёсцы пражыў, тады былі вельмі цяжкія часы, вялікая гаспадарка, некалькі кароў, конь. Я прывык працаваць, зь зямлёй вазіцца, у мяне заўсёды быў сантымэнт да вясковага жыцьця. Калі ты сам кантралюеш вось гэтую прастору, калі ад цябе ў вялікай ступені залежыць: пасадзіў, вырасьціў, выкапаў, зьеў.

Я заўсёды марыў, што калісьці на пэнсіі вярнуся і буду дажываць на вёсцы. Не памідорчыкі вырошчваць і спаборнічаць з суседзямі, у каго тыя памідоры лепшыя вырастуць. У мяне там вялікі сад, і перад самым ад’ездам я пасадзіў там яшчэ 7 дрэў. Я ўжо і вакол пачаў засаджваць — у мяне там парк. Але ўсё гэта было ўрыўкамі.

А гады тры таму ў мяне істотна пагоршылася здароўе, была тэрміновая апэрацыя, дактары казалі, што мог бы і не пасьпець. І я тады задумаўся: ці варта штосьці адкладаць на потым? І вось гэта было такім рашучым штуршком — перабрацца ў вёску ўжо трывала.

Жыцьцё ў вёсцы мне падабаецца, я лячыў сябе там. У горад вылазіў вельмі-вельмі рэдка. Мне падабаецца зямля, падабаецца прастора, падабаецца свабода — у пляне вясковая свабода. А пасьля — ковід, палітычныя падзеі, і нагодаў вяртацца зь вёскі я ня бачыў. Але штуршком стала здароўе, якое істотна пагоршала: што я да сваёй мары — вазіцца з садам — магу і не дажыць. У вёсцы ўдалося наладзіць працу. Думаў, што буду на вёсцы даўжэй, але мушу тут крыху палячыць нэрвы і пакатацца па сябрах.

Я ня буду прагназаваць, калі я ў сваім садзіку пагуляю. Але ж дрэвы няхутка растуць. Сябры сьмяяліся, што я засадзіў усё грэцкімі арэхамі. Яблыкі ж цяжка захоўваць, пасьля іх вывозіць тачкамі, думаць, куды прыстроіць. Сябры пытаюцца: калі ўжо прыяжджаць на ўраджай тых арэхаў? Я кажу, што праз год 20 ужо можна будзе прыяжджаць.

Я такім рамкамі мераю: раблю штосьці сёньня, а вынік будзе праз год 15–20. Дрэвы ж няхутка растуць, яны пачакаюць. Не мяне, дык дзяцей, унукаў.

«Празь нейкі час мы будзем не супольнасьцю траўмаваных інвалідаў, а нармальнымі жывымі людзьмі, здольнымі працаваць»

— А якія пляны на бліжэйшую будучыню? Што зьбіраецеся рабіць у Польшчы?

— Вялікая перавага маёй працы — працаваць я магу дзе заўгодна: у вёсцы, у горадзе, па гэты бок мяжы ці па той, розьніцы няма. Натуральна, могуць рвацца нейкія гаспадарчыя сувязі, зьвязаныя з рахункамі і гэтак далей. Але гэта ўсё вырашальна. А сама творчасьць, па сутнасьці, — яна нікуды не падзенецца. Была б толькі магчымасьць гэтым займацца. Маральная магчымасьць засяродзіцца на гэтым і жаданьне. Тым больш, што ў Варшаве я сустрэўся з сваім даўнім партнэрам па «Адлізе» і мы нават за кавай абмяркоўвалі: «А давай мы тут „Адлігу“ рэанімуем? Некалі ж была такая слаўная студыя дызайну». Таксама варыянт. Таму плянаў многа. І ўсё гэта зьвязана з тым, чым я прывык займацца і люблю рабіць. Дызайн, культурніцкія праекты, графіка.

Я зараз разумею, наколькі вялікая дыстанцыя нармальнага культурнага жыцьця ў той жа Варшаве, у Польшчы і ў Беларусі — мы адвыклі за некалькі год ад канцэртаў, ад масавых мерапрыемстваў.

Днямі я быў на «Бардаўскай восені» ў Беластоку, там слухаў музычны праект «Купалаўцаў» — вершы пад музыку. Я ўжо гады тры на падобных мерапрыемствах ня быў. Гэта пры тым, што калі быў «Тузін гітоў», штотыдзень канцэрты былі, і я ва ўсё гэта акунаўся. А апошнія два-тры гады — так ціхенька жыў у сваёй вёсцы! Аказваецца, колькі мы губляем!

Ня трэба губляць час свайго жыцьця на вось гэтае чаканьне, трэба жыць напоўніцу штодня.

Разумею, што будуць праблемы, і гэта не турпуцёўка. Але трэба засяроджвацца не на цяжкім і дрэнным, а на магчымасьцях і на тым добрым, што яны могуць даць. Ня трэба чакаць, што праз год, праз два добра будзе жыць. Трэба добра жыць ужо сёньня. Галаву настройваць сваю. Трэба быць пазытыўным і кожнаму дню радавацца. Калі кветку нюхаеш ці каву п’еш на праспэкце — трэба радавацца гэтаму. Жыць клясна. Менш сябе накручвай! Працуй, рабі штосьці, што ўмееш рабіць, што ты любіш. Жыві штодня.

І ад гэтага будзе самая вялікая карысьць: мы будзем празь нейкі час не супольнасьцю траўмаваных інвалідаў, а нармальнымі жывымі людзьмі, здольнымі працаваць, ствараць, запальваць іншых. Я настройваюся на такое. Канечне, гэта няпроста, але стараюся.

Анатоль Лазар нарадзіўся ў вёсцы Станькава. Працаваў стругальшчыкам на заводзе ў Дзяржынску. У 1994 годзе пераехаў у Менск, вучыўся ў «наргасе». Зрабіў кар’еру ад прадаўца газэт у электрычках да начальніка аддзелу маркетынгу буйной міжнароднай кампаніі і кіраўніка фірмы. Атрымаў адукацыю ў Брытанскім каралеўскім чартэрным інстытуце маркетынгу, працаваў у Кіеве і Маскве.

Сузаснавальнік і выдавец музычнага інтэрнэт-парталу «Тузін Гітоў». Быў кіраўніком студыі рэклямы і дызайну «Адліга».

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Калі вы ў Беларусі, любы камэнтар можа быць падставай для перасьледу з боку ўладаў

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Ірына Слаўнікава Марына Золатава Андрэй Кузьнечык
XS
SM
MD
LG