Сьцісла
- Прэзыдэнт ЗША Дональд Трамп заявіў, што Іран зьвярнуўся да яго з просьбай аб перамовах пасьля ягоных пагрозаў ваеннымі дзеяньнямі ЗША.
- Трамп і амэрыканскія вайскоўцы разглядаюць некалькі вельмі «моцных варыянтаў» у дачыненьні да Ірану пасьля папярэджаньня ягоным уладарам наконт забойстваў пратэстоўцаў.
- Праваабарончыя арганізацыі паведамілі, што тысячы ўдзельнікаў пратэстаў арыштаваныя. Сотні акцыяў працягваюцца ў розных месцах, нягледзячы на прысутнасьць шматлікіх сілаў бясьпекі.
Прэзыдэнт ЗША Дональд Трамп заявіў, што кіраўніцтва Ірану заклікала да перамоваў з Вашынгтонам перад абліччам ягоных пагрозаў ваеннымі дзеяньнямі ў адказ на жорсткі разгон Тэгеранам масавых антыўрадавых пратэстаў, піша Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода.
«Кіраўнікі Ірану тэлефанавалі», — сказаў Трамп журналістам на борце самалёта Air Force One 11 студзеня і дадаў, што «сустрэча арганізоўваецца... Яны хочуць весьці перамовы».
Аднак, дадаў ён без канкрэтызацыі, «магчыма, нам давядзецца дзейнічаць перад сустрэчай».
Пакуль незразумела, перамоваў на якую тэму хацеў бы Іран. Раней дзьве краіны вялі перамовы праз пасярэднікаў аб спрэчнай ядзернай праграме Тэгерану.
Злучаныя Штаты і іншыя заходнія краіны асудзілі рэпрэсіі ўраду Ірану супраць пратэстоўцаў і раней увялі санкцыі супраць Тэгерану, паводле іхнага азначэньня, за спробу распрацаваць ядзерную зброю (што Іран адмаўляе).
11 студзеня Трамп заявіў, што ён і амэрыканскія вайскоўцы вывучаюць варыянты падтрымкі пратэстоўцаў у Іране пры непацьверджаных паведамленьнях аб тым, што за апошнія 15 дзён у выніку разгону антыўрадавых дэманстрацыяў былі забітыя больш за 500 чалавек.
«Вайскоўцы разглядаюць гэтае пытаньне, і мы разглядаем некалькі вельмі моцных варыянтаў», — сказаў Трамп журналістам. Ён дадаў, што падтрымлівае сувязь зь лідэрамі іранскай апазыцыі, таксама не ўдакладніўшы дэталяў.
Тэгеран не адразу пракамэнтаваў заявы Трампа.
Трамп атрымае варыянты 13 студзеня
Камэнтары Трампа прагучалі пасьля паведамленьняў амэрыканскіх мэдыя пра тое, што лідэра ЗША паінфармавалі аб варыянтах адказу на жорсткасьць здушэньня пратэстаў у Іране сіламі бясьпекі.
Яго заўвагі, падобна, пацьвярджаюць паведамленьні Axios, The New York Times і The Wall Street Journal і іншых пра тое, што ён разглядае некалькі варыянтаў падтрымкі пратэстаў у Іране. Паводле The Wall Street Journal, канкрэтныя варыянты пададуць прэзыдэнту 13 студзеня.
Магчымыя наступныя крокі могуць уключаць вайсковыя ўдары, разгортваньне сакрэтнай кібэрзброі супраць іранскіх вайскоўцаў і дадатковыя санкцыі супраць ураду Ірану, адзначаецца ў публікацыі The Wall Street Journal.
Гэтыя падзеі адбыліся пасьля таго, як праваабарончыя групы і ўрадавыя СМІ паведамілі аб пратэстах, арыштах і гвалце ў дзясятках гарадоў Ірану 11 студзеня, прычым трэці тыдзень дэманстрацыяў пачынаецца пры ўзмацненьні ціску сілаў бясьпекі.
Патэнцыял гвалту, выглядае, вырас пасьля таго, як урад заклікаў сваіх прыхільнікаў прыняць удзел у агульнанацыянальных мітынгах 12 студзеня, каб асудзіць тое, што ён назваў «тэрарыстычнымі акцыямі Злучаных Штатаў і Ізраілю».
Your browser doesn’t support HTML5
Scores Of Bodies Outside Morgue In Tehran Amid Deadly Iran Protests
Агенцтва навінаў аб правах чалавека (HRANA), арганізацыя іранскіх актывістаў, якая базуецца ў ЗША, 11 студзеня паведаміла, што за апошнія 15 дзён у пратэстах загінулі 544 чалавекі.
HRANA паведаміла, што прынамсі 10 061 чалавек арыштаваны, а дэманстрацыі адбыліся ў 585 месцах у 186 гарадах і мястэчках ува ўсіх правінцыях краіны (іх 31).
Лічбы немагчыма праверыць у незалежных крыніцах, бо пры амаль поўным адключэньні інтэрнэту ў краіне інфармацыю цяжка атрымаць. Тэлефонныя паслугі таксама абмежаваныя.
Праваабарончыя групы сьцьвярджаюць, што адключэньне камунікацыяў і інтэрнэту ў Іране — частка захадаў для прыхаваньня гвалту дзяржавы пры здушэньні пратэстаў.
11 студзеня Трамп заявіў, што плянуе пагаварыць зь мільярдэрам Іланам Маскам аб аднаўленьні інтэрнэту ў Іране. SpaceX Маска забяспечвае спадарожнікавы інтэрнэт-сэрвіс Starlink, які раней ужывалі ў зонах канфліктаў, у тым ліку ва Ўкраіне.
Your browser doesn’t support HTML5
'Hundreds Of Gunshots': Witness Tells RFE/RL Of Iran Protest Violence
На мінулым тыдні Трамп выступіў з шэрагам строгіх папярэджаньняў: ён заявіў, што Злучаныя Штаты «вельмі ўважліва сочаць за сытуацыяй», і настойваў на тым, каб улады ўстрымаліся ад забойстваў пратэстоўцаў.
«Іран мае вялікія праблемы. Выглядае, што людзі захопліваюць некаторыя гарады, што яшчэ некалькі тыдняў таму ніхто не лічыў магчымым», — заявіў Трамп на сустрэчы ў Белым доме 9 студзеня.
Your browser doesn’t support HTML5
Iranians Abroad Lose Contact With Loved Ones Amid Dayslong Digital Blackout
Заявы Трампа падтрымаў сын зрынутага іранскага манарха, апазыцыйны дзяяч Рэза Пэхлеві.
«Прэзыдэнт Трамп як лідэр свабоднага сьвету ўважліва назіраў за вашай невымоўнай адвагай і заявіў, што гатовы вам дапамагчы. [...] Сьвет сёньня падтрымлівае вашу нацыянальную рэвалюцыю і захапляецца вашай мужнасьцю», — сказаў Пэхлеві ў відэазвароце, апублікаваным 11 студзеня.
ААН і Эўразьвяз асудзілі здушэньне пратэстаў
ААН, Эўразьвяз і заходнія ўрады таксама выказалі падтрымку іранскаму руху пратэсту.
Кіраўнік ААН Антонію Гутэрыш 11 студзеня заявіў, што ён «шакаваны» паведамленьнямі аб гвалце супраць пратэстоўцаў і заклікаў урад Ірану праявіць стрыманасьць, а таксама «ўстрымацца ад непатрэбнага або непрапарцыйнага ўжываньня сілы».
Кіраўніца замежнай палітыкі Эўразьвязу Кая Калас заявіла, што гатовая прапанаваць новыя санкцыі супраць Тэгерану ў адказ на рэпрэсіі супраць пратэстоўцаў.
«ЭЗ ужо ўвёў шырокія санкцыі супраць Ірану — супраць адказных за парушэньні правоў чалавека, за распаўсюджваньне ядзернай зброі і за падтрымку Тэгеранам вайны Расеі ва Ўкраіне», — сказала Калас у інтэрвію нямецкай газэце Die Welt.
ГЛЯДЗІЦЕ ТАКСАМА: У Іране пачаўся трэці тыдзень пратэстаў«Сцэны вайны» ў Тэгеране
Мужчына, які быў сьведкам разгону пратэстаў ва ўсходнім Тэгеране, сказаў Іранскай службе Радыё Свабода, што рэпрэсіі супраць дэманстрацыяў рэзка ўзмацніліся, а сытуацыя ў горадзе нагадвае «сцэны вайны».
Мужчына, які папрасіў не называць яго імя з матываў бясьпекі, сказаў, што апошнімі начамі па ўсёй іранскай сталіцы чуваць бесьперапынныя стрэлы з пнэўматычнай зброі, а над раёнамі пастаянна лётаюць дроны, каб кантраляваць вуліцы і завулкі.
Пратэсты, выкліканыя ростам цэн, высокай інфляцыяй і падзеньнем нацыянальнай валюты, сталі самым сур’ёзным выклікам для Ісламскай рэспублікі за апошнія гады.
Прэзыдэнт Ірану Масуд Пэзэшкіян падчас інтэрвію дзяржаўнай тэлевізіі
Прэзыдэнт Ірану Масуд Пэзэшкіян абвінаваціў у «закалотах» зьвязаных з замежнымі краінамі «тэрарыстаў». Паводле яго, ЗША і Ізраіль імкнуцца «пасеяць хаос і беспарадак» у краіне.
«Калі людзі маюць праблемы, наш абавязак разьвязаць іх, але важнейшы абавязак — не дазволіць групе бунтаўнікоў прыйсьці і разбуыць усё грамадзтва», — сказаў ён у тэлевізійным выступе 11 студзеня.
У публікацыі выкарыстана інфармацыя Axios, The New York Times і The Wall Street Journal.
Што варта ведаць пра Іран, цяперашні іранскі рэжым і яго стасункі з рэжымам у Беларусі
Іран (афіцыйная назва — Ісламская Рэспубліка Іран) мае тэрыторыю 1648 тыс. км². Гэта амаль у 8 разоў больш за тэрыторыю Беларусі (207,6 тыс. км²). Насельніцтва Ірану каля 81 мільёна чалавек (у Беларусі цяпер афіцыйна крыху болей за 9 мільёнаў).
Каля 85% насельніцтва Ірану — мусульмане-шыіты. Амаль 10% — мусульмане-суніты, каля 4% — хрысьціяне і каля 2% іншых рэлігійных меншасьцяў.
На поўначы краіна мяжуе з Азэрбайджанам, Армэніяй і Туркмэністанам; на захадзе — з Іракам і Турэччынай; на ўсходзе — з Афганістанам і Пакістанам.
У 1979 годзе ў Іране адбылася рэвалюцыя, якая зрынула шаха Рэзу Пэхлеві. Іран быў абвешчаны Ісламскай рэспублікай. Паводле новай тэакратычнай Канстытуцыі, лідэр рэвалюцыі аятала Хамэйні зрабіўся Найвышэйшым кіраўніком (Рахбарам), прамысловасьць нацыяналізавалі, ува ўсіх сфэрах вырасла роля ісламу і абмежаваныя «заходнія ўплывы».
Іран мае абраны насельніцтвам парлямэнт (Мэджліс), але ўсе законапраекты мае ўхваляць Рада вартавых канстытуцыі. У ёй 6 з 12 чальцоў прызначае Найвышэйшы кіраўнік, а яшчэ 6 — Мэджліс на прапанову Вярхоўнага суду.
Таксама ў Іране рэгулярна адбываюцца выбары прэзыдэнта краіны. Цяперашні прэзыдэнт Масуд Пэзэшкіян быў абраны ў ліпені 2024 году. Аднак асноўную ўладу мае не прэзыдэнт, а Найвышэйшы кіраўнік. Ён вызначае агульную палітыку краіны, ён жа галоўны вайскавод узброеных сілаў Ірану і кіраўнік вайсковай выведкі. Найвышэйшы кіраўнік прызначае людзей на ключавыя пасады ў дзяржаве: старшыняў судоў, кіраўніка паліцыі і вайскаводаў усіх родаў войскаў.
Найвышэйшага кіраўніка абірае Рада экспэртаў (у ёй больш за 80 ісламскіх багасловаў) і тэарэтычна яна ж можа ў кожны момант памяняць першую асобу ў дзяржаве. На практыцы пасьля сьмерці аяталы Хамэйні ў 1989 годзе гэтую пасаду нязьменна займае Алі Хамэнэі, які да таго быў прэзыдэнтам Ірану.
Стасункі зь Беларусьсю
Улады Беларусі і Ірану летась адзначалі, што за 2024 год аб’ём гандлю паміж дзьвюма краінамі вырас на чвэрць. Але не называліся канкрэтныя лічбы, якія б паказалі абʼём такога гандлю. З ранейшых паведамленьняў можна зрабіць выснову, што абʼём гандлю за 2023 год быў каля 140 мільёнаў даляраў.
У сакавіку 2023 году ў Тэгеране Аляксандар Лукашэнка правёў перамовы з тагачасным іранскім прэзыдэнтам Ібрагімам Раісі. У жніўні 2025 году іранскі прэзыдэнт Масуд Пэзэшкіян наведаў Беларусь. Міністар турызму Ірану Рэза Салехі Аміры тады паведаміў, што на перамовах Пэзэшкіяна з Аляксандрам Лукашэнкам бакі канчаткова дамовіліся ўзаемна скасаваць візы і адкрыць беспасярэднія авіярэйсы паміж Тэгеранам і Менскам.
15 сьнежня 2025 году міністры замежных справаў Беларусі і Ірану Максім Рыжанкоў і Абас Аракчы падпісалі ў выніку сустрэчы ў Менску шэраг дакумэнтаў, у тым ліку дэклярацыю аб супрацьдзеяньні санкцыям.
Найбольш актыўная супраца паміж кіраўніцтвам Беларусі і Ірану ідзе ў вайсковай сфэры.
- У ліпені 2023 году міністар абароны Беларусі Віктар Хрэнін быў з афіцыйным візытам у Іране, дзе сустрэўся зь міністрам абароны Ірану Мугамадам Ашт’яні. Тады міністры падпісалі Мэмарандум аб узаемаразуменьні ў вайсковай супрацы.
- У лютым 2024 году Менск наведаў намесьнік міністра абароны і падтрымкі Ўзброеных сіл Ірану Саід Галяндары, які адказвае за міжнародныя адносіны, а ў канцы красавіка — намесьнік міністра абароны і падтрымкі Ўзброеных сілаў Мэхдзі Джафары.
- 27 красавіка 2024 году міністар абароны Беларусі Віктар Хрэнін на сустрэчы з іранскім калегам Мугамадам Ашт’яні заявіў пра гатоўнасьць Беларусі «разьвіваць і ўмацоўваць» супрацу з Тэгеранам ва ўмовах міжнародных санкцыяў, а Ашт’яні падкрэсьліў «высокі патэнцыял» дзьвюх краін «у вайсковым і абаронным сэктарах», адзначыўшы «гатоўнасьць Тэгерану да шчыльнейшай супрацы зь Менскам».
- У пачатку траўня 2024 году стала вядома, што беларускія вайскоўцы прынялі ўдзел у камандна-штабных вучэньнях «Пояс бясьпекі 2024» у Тэгеране.
- 16 траўня 2024 году ў Міністэрстве абароны Беларусі ўпершыню з моманту завязаньня беларуска-іранскіх дыпляматычных адносінаў (у 1993 годзе) быў акрэдытаваны вайсковы аташэ пры амбасадзе Ірану ў Расеі і Беларусі (з сумяшчэньнем) — капітан першага рангу Рэза Хусраві Мугадам.
- 31 ліпеня 2024 году дэлегацыя Міністэрства абароны і падтрымкі Ўзброеных сілаў Ірану наведала Менск і абмеркавала зь беларускімі калегамі «пэрспэктывы супрацы ў сфэры інжынэрнага забесьпячэньня».
- У жніўні 2024 году камандуючы Вайскова-паветранымі сіламі і войскамі СПА Беларусі генэрал-маёр Андрэй Лук’яновіч у складзе беларускай дэлегацыі наведаў Іран і правёў перамовы з галоўным вайскаводам арміі Ірану генэрал-маёрам Абдулрагімам Мусаві і камандзерам ВПС Ірану брыгадным генэралам Хамідам Вахэдзі.
- У сакавіку 2025 году Менск наведаў міністар абароны Ірану Азіз Насірзадэ. Тады ён і міністар абароны Беларусі Віктар Хрэнін падпісалі выніковы пратакол візыту, а на перамовах заявілі аб зацікаўленасьці ў інтэнсыфікацыі супрацы.
- У сьнежні 2025 году падчас візыту ў Менск дэлегацыі іранскага Генэральнага штабу Беларусь і Іран падпісалі плян двухбаковай вайсковай супрацы на 2026 год і маюць намер правесьці сумесныя вайсковыя вучэньні.