У ім найперш разглядаецца пытаньне аб тым, як мясцовыя і рэгіянальныя ўлады па ўсёй Эўропе могуць найлепш дапамагчы беларускім дэмакратычным сілам, беларусам у выгнаньні, тым, хто пацярпеў ад рэпрэсіяў.
Бэлінда Гатардзі — італьянскі палітык, мэр гораду Кастэль-Маджорэ і сябра італьянскай дэлегацыі ў Кангрэсе мясцовых і рэгіянальных уладаў Рады Эўропы. У красавіку 2026 году яна стала спавяшчальніцай Кангрэсу ў пытаньнях дэмакратычнай Беларусі. У гэтай ролі яна займаецца падтрымкай дэмакратыі, грамадзянскай супольнасьці і правоў чалавека ў Беларусі, бярэ ўдзел у міжнародных форумах і сэмінарах для беларускіх дэмакратычных сілаў у выгнаньні.
Бэлінда Гатардзі ў кастрычніку наведала Цэнтар беларускай дэмакратычнай супольнасьці ў Сэста-Фіярэнтына і прытулак для беларусаў.
Дырэктарка Цэнтру і кіраўніца Народнай амбасады Беларусі ў Італіі Юлія Юхно расказала ёй пра дзейнасьць арганізацыі і падтрымку, якую яна надае беларусам у выгнаньні: ад наданьня часовага жыльля і дапамогі з афармленьнем дакумэнтаў да спрыяньня інтэграцыі ў Італіі.
Бэлінда Гатардзі (злева) і Юлія Юхно
— Спадарыня Гатардзі, я хачу пачаць з пытаньня пра ваш візыт у беларускі цэнтар і беларускі прытулак у Італіі ў кастрычніку сёлета. Вы пазнаёміліся з кіраўніцай Народнай амбасады Юліяй Юхно, зь некаторымі беларусамі, якія ўцяклі зь Беларусі ад рэпрэсіяў. Якое ў вас уражаньне ад гэтых размоваў?
— Мяне сапраўды вельмі ўразіла тая праца, якую суполка «Талака» і Юлія робяць у Італіі. Для мяне гэта быў вельмі важны досьвед, каб лепш паразумецца зь беларускай дыяспарай. Гэта сапраўды добрая праца: яны здымаюць кватэру, прымаюць людзей, дапамагаюць ім кантактаваць з італьянскай бюракратыяй.
Яны дапамагаюць людзям пачувацца як дома нават далёка ад дому і даюць надзею. Гэтыя людзі перажылі сапраўды жудасны досьвед. А я была ўражана здольнасьцю Юліі й асацыяцыі назапашваць карысны досьвед.
— Ці маюць яны канкрэтныя праблемы з італьянскім урадам або мясцовымі ўладамі?
— Так, вядома. І я думаю, што паўсюль у Эўропе так, бо сытуацыя сапраўды своеасаблівая. Большасьць беларусаў без дакумэнтаў або тэрмін іх дзеяньня заканчваецца, пакуль яны знаходзяцца ў Італіі, і яны, вядома ж, ня могуць вярнуцца ў Беларусь, каб зрабіць новыя дакумэнты. У іх там бацькі, якім пагражаюць.
І, вядома ж, італьянская бюракратычная сыстэма можа ня ведаць аб гэтай сытуацыі. Паколькі працэдуры вызначае закон, нешта выходзіць за рамкі працэсу, і людзі ня ведаюць, як ім дзейнічаць. Але вось, напрыклад, Юлія прапанавала зьвязацца зь юрыстамі, з асацыяцыяй юрыстаў, і я лічу, што гэта вельмі разумная ідэя.
Такім чынам, яны інфармуюць юрыстаў аб гэтай сытуацыі, а тыя могуць знайсьці спосаб вырашыць праблемы. Як знайсьці працу без дакумэнтаў, як атрымаць доступ да сыстэмаў сацыяльнага забесьпячэньня і аховы здароўя, як знайсьці жытло, — усе гэтыя працэдуры патрабуюць дакумэнтаў і кожная частка галаваломкі павінна быць у правільнай пазыцыі, а для беларусаў гэта часам ня так проста.
ГЛЯДЗІЦЕ ТАКСАМА:
Кіраўнік польскай «белай выведкі» адказаў на пытаньні, якія хвалююць беларусаў— Я ведаю, што гэтая тэма будзе асноўнай у вашым дакладзе, які вы плянуеце зрабіць тут, на Кангрэсе мясцовых уладаў Рады Эўропы. Ці маглі б вы расказаць нам пра свае прыярытэты ў гэтай працы?
— У першую чаргу мы спрабуем даць зразумець грамадзтву і муніцыпалітэтам, што для беларускай дыяспары склалася асаблівая сытуацыя і што за мяжой у нашых краінах ёсьць беларускія дэмакратычныя сілы.
Трэба дапамагаць беларусам у іхным жыцьці, таму мы павінны гэта ведаць і гэтым займацца. Тут, магчыма, мала хто ведае, што беларусы цяпер у такой сытуацыі. Так што спачатку хай людзі даведаюцца пра гэта. Па-другое, трэба зьбіраць добрыя практыкі, напрыклад, у Італіі.
Іх трэба ведаць, іх трэба прапагандаваць і імі дзяліцца ў кожным горадзе як прыкладам для перайманьня.
— Ваш даклад, можа, будзе такі ж, як і «Люксэмбурскія рашэньні» — гэта дакумэнт, прыняты Парлямэнцкай асамблеяй Рады Эўропы для падтрымкі беларусаў замежжа?
— Так, дакладна. Нам трэба быць больш арганізаванымі, бо няма карысьці ў тым, каб кожны горад ці кожная краіна рабілі па-свойму або прымалі нейкія рашэньні без каардынацыі. У мяне ёсьць сьпіс практычных дзеяньняў, выкананых пасьля «Люксэмбурскіх рашэньняў».
Так, напрыклад, Славенія і Гішпанія прадставілі практычнае вырашэньне праблем з дакумэнтамі, зь якімі сутыкаюцца беларусы ў выгнаньні. Прыкладам, гэта прызнаньне пратэрмінаванага беларускага пашпарта ў некаторых працэдурах дакумэнтацыі для дазволу жыхарства. Гэта важна праз тое, пра што мы гаварылі раней.
Такім чынам, калі тэрмін дзеяньня майго дакумэнта скончыўся і я не магу вярнуцца, каб аднавіць яго, трэба нешта зрабіць з такім дакумэнтам. У Нідэрляндах мясцовыя ўлады працуюць зь беларускімі арганізацыямі, каб выяўляць адміністрацыйныя цяжкасьці, што пэрыядычна ўзьнікаюць. Гэта добры спосаб дзяліцца праблемамі і знаходзіць рашэньне.
Некаторыя славенскія муніцыпалітэты надалі грамадзкія прасторы для культурнай дзейнасьці, а бібліятэкі і мясцовыя культурныя імпрэзы служаць пляцоўкамі папулярызацыі беларускай мовы і культуры. Важна, каб людзі, муніцыпалітэты, органы ўлады і грамадзянская супольнасьць ведалі пра беларусаў, знаёміліся зь іхным досьведам, ідэнтычнасьцю і культурай. Гэта дапамагае і самім беларусам захоўваць сваю ідэнтычнасьць і культуру.
Чэхія нядаўна зацьвердзіла зьмены, якія дазваляюць блізкім сваякам беларусаў, што легальна жывуць у краіне, падаваць заяўкі на кароткатэрміновыя візы. Гэта таксама актуальна, бо беларусы, якія знаходзяцца за мяжой, ня могуць сустрэцца з сваімі сваякамі, і гэта вялікая праблема. Такім чынам, гэта асобныя ініцыятывы — сапраўды важныя, — пра якія трэба расказваць, каб пра іх ведалі і каб такія практыкі распаўсюджваліся па ўсёй Эўропе. Думаю, гэта можа стаць вельмі добрай мэтай.
— Ці будуць у вашым дакладзе пэўныя інструмэнты або рэкамэндацыі?
— Так, вядома. Мы працуем над гэтым разам з прадстаўнікамі беларускіх дэмакратычных сілаў, якія прысутнічаюць тут, на Кангрэсе; менавіта гэтага мы і імкнемся дасягнуць. Мы хочам сабраць найлепшы досьвед і рэкамэндаваць муніцыпалітэтам і мясцовым органам улады, прадстаўленым тут, выкарыстоўваць яго для падтрымкі беларусаў у сваіх рэгіёнах.
ГЛЯДЗІЦЕ ТАКСАМА:
Чэскі ўрад пашырыў магчымасьць атрымаць візы для некаторых беларусаў— Ці бывалі вы ў Беларусі да таго, як вас прызначылі спавяшчальніцай?
— На жаль, не — я не скарысталася такой магчымасьцю, калі яна была. Цяпер, мяркую, гэта крыху небясьпечна, ды і няма такіх сувязяў зь беларусамі, якія дазволілі б мне туды паехаць. Але я хацела б. Упэўненая, што неўзабаве наведаю Беларусь — калі яна стане дэмакратычнай краінай. Мы працягнем дапамагаць беларускім дэмакратычным сілам кіраваць краінай дэмакратычным шляхам.
— А ці плянуеце вы наведаць, скажам, Польшчу, Літву ці іншыя краіны, дзе цяпер жывуць беларусы ў выгнаньні?
— Я ўжо пабывала і ў Літве, і ў Польшчы — як на адпачынку, так і ў справах: напрыклад, удзельнічала ў «Форуме Касьцюшкі» ў Гданьску, дзе сустракалася з прадстаўнікамі беларускіх дэмакратычных сілаў. Там мы абмяркоўвалі, як культура можа дапамагчы ў захаваньні ідэнтычнасьці.
На мой погляд, гэта вельмі ўдалая тэма, бо культура — найлепшы сродак збліжэньня людзей.
Гэта выдатны досьвед. Я не магу паехаць у Беларусь, але нядаўна наведала Вэнэцыю, дзе праходзіла мастацкая біенале. Там быў цудоўны беларускі павільён, у якім беларускія дэмакратычныя сілы праз мастацкія творы паказалі тое, што ім даводзіцца перажываць. Ня хочацца казаць «прыгожа» — хоць гэта сапраўды прыгожа, — але пасыл тут палягае ў пакутах і парушэньнях правоў, зь якімі сутыкаюцца беларусы. Гэта прыгожа візуальна, але вельмі цяжка і балюча ўспрымаць гэта як жывы досьвед. Тым ня менш, гэта моцна. І гэта выдатны спосаб расказаць людзям пра тое, праз што праходзяць беларусы.
— Вашыя сустрэчы ў Італіі, Польшчы і Літве — ці служаць яны асноўнай крыніцай інфармацыі для вашай справаздачы? Маю на ўвазе сустрэчы са звычайнымі беларусамі.
— Безумоўна.
— А што яшчэ? Якія яшчэ крыніцы вы выкарыстоўваеце?
— Мы падтрымліваем сувязь, вядзем дыялёг як зь беларускімі прадстаўнікамі на гэтым кангрэсе, так і з многімі маладымі людзьмі, зь якімі я пазнаёмілася ў межах праграмы «Лідэры перамен» (Leaders for Change). У ліпені я ўдзельнічала ў трэцім выпуску праграмы «Лідэры перамен», ініцыятывы, якая дае беларускім хлопцам і дзяўчатам магчымасьць на практыцы даведацца, як ажыцьцяўляецца дэмакратычнае кіраваньне. Гэта быў свайго роду навучальны працэс; я пазнаёмілася з мноствам людзей, і мы, вядома, абмяркоўвалі іхны досьвед. Гэта яшчэ адзін важны спосаб наладзіць сувязь і даведацца, што перажываюць беларусы.
Юлія параіла мне чатыры кнігі з гісторыі Беларусі — я іх тады набыла і прачытала. Яны дапамагаюць зразумець, як мы прыйшлі да цяперашняга становішча. Акрамя таго, у іх апісваецца сучасная сытуацыя. Рэч у тым, што калі ў красавіку я атрымала сваю ролю спавяшчальніцы на Кангрэсе, я спрабавала знайсьці ў інтэрнэце нейкія кнігі ці матэрыялы пра Беларусь, але нічога не знайшла — акрамя прапагандысцкай літаратуры, якая мяне зусім не цікавіла. Аднак я наведала штаб-кватэру асацыяцыі ў Сэста-Фіярэнтына, дзе Юлія Юхно паказала мне невялікую бібліятэку. Гэта яшчэ адзін — і, безумоўна, надзейны — спосаб глыбока зразумець сытуацыю ў Беларусі: праз размовы з людзьмі — прадстаўнікамі Каардынацыйнай рады, «народных амбасадаў», асацыяцыяў, а таксама проста з асобнымі людзьмі.
І, як мне здаецца, яны даюць нам дакладнае ўяўленьне пра сытуацыю.
— А вы ўжо сустракаліся з дэлегацыяй беларускіх дэмакратычных сілаў у Кангрэсе мясцовых уладаў?
Так, мы ўжо сустракаліся ў Гданьску. Потым сустрэліся зноў, калі я прыехала сюды на імпрэзу «Лідэры перамен». Мы бачыліся і ўчора. Яны таксама сустракаліся з прэзыдэнтам Кангрэсу.
Акрамя таго, у нас была сустрэча з італьянскай дэлегацыяй, бо я лічу, што магу паспрыяць умацаваньню ўжо створанай сеткі — яе можна зрабіць яшчэ больш трывалай.
— Што чакаецца ў сакавіку, калі адбудуцца дэбаты аб Беларусі: будзе прэзэнтаваны ваш даклад, затым абмеркаваньне і прыняцьце рэзалюцыі. Што яшчэ?
— У сакавіку мы прэзэнтуем даклад, над якім цяпер працуем. Будуць таксама рэкамэндацыі і рэзалюцыя. Мяркую, што тут будзе Сьвятлана Ціханоўская, і спадзяюся сустрэцца зь ёю — у Гданьску такой магчымасьці не было, бо яна акурат была ў Вялікай Брытаніі, дзе сустракалася з прэм’ер-міністрам, гэта была важная сустрэча. Таму пагутарыць зь ёю тады не ўдалося. І, вядома, адбудзецца дыскусія. Я буду ўдзельнічаць у абмеркаваньні ў межах Кангрэсу. Думаю, дыскусія будзе цікавай, бо, як я ўжо казала, мы працуем над тым, каб актывізаваць нашу дзейнасьць.
На мой погляд, гэта будзе выдатная магчымасьць глыбей пазнаёміцца зь гісторыяй Беларусі і барацьбой дэмакратычных сілаў. Акрамя таго, рэзалюцыя стане і рэкамэндацыяй, і сьведчаньнем цьвёрдай прыхільнасьці Кангрэсу падтрымцы беларускай барацьбы.
— І апошняе пытаньне да вас як да прадстаўніцы Італіі. Беларусы памятаюць, колькі ўсяго зрабілі італьянцы пасьля Чарнобыльскай катастрофы. Італія прымала людзей, дзяцей зь Беларусі; ім вельмі дапамагалі звычайныя італьянскія семʼі. Гэта было проста цудоўна, але цяпер усё спынілася. Калі Беларусь — як вы ўжо адзначылі — зноў стане дэмакратычнай, ці змогуць Беларусь і Італія аднавіць такія адносіны?
— Безумоўна. Як я ўжо казаў, я была мэрам Кастэль-Маджорэ, што ў рэгіёне Эмілія-Раманья. У красавіку ў Эміліі-Раманьі ўспаміналі досьвед прыёму «чарнобыльскіх» дзяцей. У адным толькі гэтым італьянскім рэгіёне мы прынялі больш за 20 000 дзяцей — гэта сапраўды ўражальная лічба. Памятаю, што і ў маім невялікім муніцыпалітэце, у Кастэль-Маджорэ, дзейнічала арганізацыя пад назвай «Сябры Чарнобылю». Так што нас з Беларусьсю зьвязвае вельмі моцная лучнасьць. Я ўпэўненыя, што мы адновім гэтыя адносіны, а таксама ўмацуем сувязі з дэмакратычнымі сіламі.