Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Сядайма, ежма, будзьма! Дзеясловы загаднага ладу — на сьвяты і ня толькі


Так Шатэрсток бачыць беларускую бяседу

Сьцісла:

  • Часам думаюць, што ў загадным ладзе можна зьвярнуцца толькі ў другой асобе (да „цябе“ і „вас“): Сядай! Сядайце!
  • Гэта ўплыў расейскай граматыкі, дзе асобныя рэгулярныя формы „повелительного наклонения“ ёсьць толькі ў 2-й асобе: Ты садись, вы садитесь.
  • Дарэчы, у расейскамоўных юрыстаў ёсьць прымха: яны ня скажуць „садитесь“, а толькі „присаживайтесь“. У беларускай мове такой двухсэнсоўнасьці няма, бо скажам не „садзіцеся“, а сядайце. І сядайма.
  • Сядайма, ежма, сьвяткуйма — беларускія формы 1-й асобы множнага ліку загаднага ладу. Гэта зварот да „нас“ — так скажа гаспадар і гасьцям, і самому сабе.
  • Утвараюцца ад формаў 2-й асобы адзіночнага ліку: сядай — сядайма, еж — ежма, а таксама пі — пійма, лі — лійма.
  • Хадзем — гэта прапанова ісьці разам. А „Будзьма!“ — найкарацейшы беларускі тост.

Калі ідзе чарада сьвятаў, то камусьці даводзіцца даваць бяседныя загады. Найперш запрасіць за стол сямейнікаў, і гасьцей, і самога гаспадара, што аддае каманду. Гаспадар кажа: Сядайма! І за стол сядаюць усе, разам зь ім.

Што за дзіўная граматычная форма — сядайма?

Відавочна, гэта загад ці просьба. Значыць, дзеяслоў загаднага ладу. Прычым першай асобы — „мы“.

Праўда, многія думаюць, што ў загадным ладзе можна зьвярнуцца толькі ў другой асобе (нагадаю: 2-я асоба — гэта „ты“ і „вы“). Напрыклад, да цябе: Сядай! Да вас: Сядайце!

Прычына — уплыў расейскай граматыкі. Там асобныя рэгулярныя формы „повелительногонаклонения“ ёсьць толькі ў 2-й асобе: Ты садись, вы садитесь. Спэцыяльных формаў для першай асобы няма. Да „нас“ зьвярнуцца з просьбай ці загадам могуць або абвесным ладам з адпаведнай інтанацыяй: „Садимся!, або апісальна, накшталт „вы садитесь, и я присоединюсь“.

Сядзем усе ©

Да месца будзе нагадаць, што ў расейскамоўных юрыстаў ёсьць прымха, якая вынікае з спэцыфікі расейскае мовы. Яны скажуць толькі „присаживайтесь“, бо „садить“, „садиться“ азначае вядома куды.

У беларускай жа мове такой двухсэнсоўнасьці загаднага ладу няма. То бо садзіць садзяць — туды ж, куды і ў Расеі. А гасьцям мы скажам не „садзіцеся“, а сядайце, сядайма.

І адзін зь лірычных герояў „Народнага альбому“, прыдуманы Міхалам Анемпадыставым міжваенны ракаўскі настаўнік Рагойша, які вынайшаў машыну часу і пужае гэві-мэталічнай музыкай 1970-х цікаўных падлеткаў, запрашае іх тагасьветна-гіпнатычным голасам (Лявона Вольскага):

І вось адчыняюцца дзьверы ў хаце,
І кажа Рагойша: «Заходзьце, сядайце!
..»

Ежма!

Што ж, усе паселі за сьвяточны стол. Гаспадар або маршáлак (συμποσίαρχος[symposíarchos] у старажытнай Грэцыі, თამადა [tamada] у Грузіі) кажа:

— Ежце, госьцікі дарагія!

Ежце (вымаўляецца [есьце]) — загадны лад, другая асоба: „вы“.

А калі маршалак ня хоча абмінуць і сябе? Вось тут і патрэбныя формы 1-й асобы множнага ліку загаднага ладу („мы“): Ежма, пійма!

Утварайма правільна

Як утвараюцца гэтыя спрадвечныя беларускія формы?

1. Глядзім на адзіночны лік — загадваем „табе“: Сядай! Чакай! Еж!
2.
Тады — „вам“: Сядай-це! Чакай-це! Еж-це!
3. І ўрэшце ўсім нам: Сядай-ма! Чакай-ма! Еж-ма!

Асаблівыя формы — ад піць, ліць, біць, віць: піце, ліце! — пійма, лійма!

Гэй, ў добры час,
Пійма дружней!
Гульн
ем хоць раз! —
Хто можа, пей!
Хай госьце радасьць і ў нас.

Засядзьма ў рад. Пійма дружней. Гэта Купалаў верш „Бяседа“, што значыць ‘застольле’. Дарэчы, не без пародыі на пралетарскія завядзёнкі. Увага: слова „пей“ — загадны лад ад „пець“, ня „піць“!

Замест двубою за дзяўчыну — хадзéм на ворага!

Але і ў высокім, напрыклад богаслужбовым, стылі формы на -ма таксама бытуюць:

Калі памёршыя не ўваскрасаюць — дык ежма і пійма, бо заўтра памром. (Першы ліст да Карынтыянаў, пераклад а. Уладзіслава Чарняўскага)

Браніслаў Тарашкевіч шчодра паўкладаў такія формы ў вусны пэрсанажаў Міцкевічавага „Пана Тадэвуша“. Вось ягоны пераклад моманту, калі Граф прапаноўвае суперніку ў змаганьні за дзявочае сэрца Тадэвушу замест двубою высьветліць першынство ў вайне з чужынцам:

Пакінуўшы сэрцаў сваіх дарагія прадметы,
абодва хадз
éма на пікі, мячы і штылеты;
спаборымся сталасьцю міжы сабой і тугою,
а ворагаў нашых дасьц
íгуйма мужнай рукою.

Хадзéм — цалкам літаратурная і заканамерная форма 1-й асобы загаднага ладу. У Тарашкевічавай граматыцы варыянт — хадзéма. Таксама пішэ́м, пяем. Калі мы сочым за небам — гэта канстатацыя факту. А заклікаць (напрыклад, сямейнікаў) трэба так: Сачэм першую калядную зорку! Няможна яе прапусьціць! Гэта зварот да “нас” у множным ліку.

У нашых усходніх суседзяў падобных формаў няма. Расейскае ветлівае „вернёмтесь“, „идёмте“ — усё ж адрасуецца найперш „вам“, і ўжо да „вас“ далучаюся „я“. Успрымаецца або як архаічнае, або як афіцыйна-пагрозьлівае: пройдёмте.

Засьпявайма і будзьма

У нашых паўднёвых суседзяў бытуюць падобныя формы загаднага ладу, іх ніколі не выкрэсьлівалі з нарматыўных граматык.

Іншы варыянт гэтай стралецкай песьні яшчэ больш баявы: Заспіваймо пісні, товариші мої / На журбу ворогам, на радість Вітчизні.

Падобна зьвернемся і мы. Вось і маем набор-мінімум дзеяслоўных загадаў для застольнага маршалка: сядайма, ежма, пійма, радуймася ды сьпявайма. І спадзяваймася, што налецьце прынясе доўгачаканую свабоду.

Найкарацейшы беларускі народны тост дасьледнікі фіксавалі ў палявых экспэдыцыях яшчэ ў 1977 годзе, на Коласавай Стаўпеччыне. Ён гэтаксама ў загадным ладзе, зьвернутым да ўсіх нас: Будзьма здаровенькі!Будзьма!

  • 16x9 Image

    Вінцук Вячорка

    Нарадзіўся ў Берасьці ў 1961. Як мовазнаўца вывучаў мову выданьняў Заходняй Беларусі міжваеннага часу, ініцыяваў сучаснае ўпарадкаваньне беларускага клясычнага правапісу, укладаў беларускія праграмы і чытанкі для дашкольных установаў. Актыўны ўдзельнік нацыянальнага руху, пачынаючы з "Майстроўні" і "Талакі" 1980-х. Аўтар і ўкладальнік навукова-папулярных тэкстаў і кніг, у тым ліку пра нацыянальную сымболіку.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG