Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Назарбаеў зноў памяняў казаскую лацінку. Цяпер без апострафаў


Нурсултан Назарбаеў, архіўнае фота

Кіраўнік Казахстану Нурсултан Назарбаеў падпісаў 19 лютага ўказ аб зьмене альфабэту казаскай мовы з кірылічнага на лацінкавы.

Цяпер для некаторых гукаў, што ёсьць у кахаскай мове, але для якіх няма адпаведных літараў базавай лацінікі, прапануецца ўжываць літары з дыякрытычнымі знакамі (як Áá ці Ńń), але ёсьць два гукі-выключэньні: гук [ш] пазначаецца дыграфам Sh, гук [ч] – Ch.

Казаскі лацінкавы альфабэт па стане на 19 лютага 2018 году
Казаскі лацінкавы альфабэт па стане на 19 лютага 2018 году

Раней разглядаўся шэраг варыянтаў альфабэту з адмысловымі літарамі на кожны казаскі гук або з дыграфамі замест асобных літараў. Папярэдні варыянт, зацьверджаны Назарбаевым у кастрычніку летась, выкарыстоўваў літары з апострафамі для некаторых гукаў.

Гэта выклікала пэўную крытыку з боку мовазнаўцаў і простых людзей. Так, імя Ксенія, якое беларускай лацінкай пісалася б «Ksienija», тым «апострафным» варыянтам казаскай лацінкі пісалася «Kseni’i’a», калі «даапострафнымі» варыянтамі было б нешта накшталт «Ksenija». Казахі жартавалі пра «спаборніцтва ў колькасьці апострафаў у імені».

Да варыянту з дыякрытыкамі прапаноўваўся таксама варыянт з дыграфамі і без дыякрытыкаў.

Чым падобныя і чым адрозьніваюцца Аляксандар Лукашэнка і Нурсултан Назарбаеў

Цяперашні ўказ набыў сілу з дня публікацыі, але пераход на такую лацінку будзе па-ранейшаму паступовым да 2025 году. На 2025 год заплянаваны перавод на лацінку дакумэнтацыі, пэрыядычных выданьняў, назваў вуліц і іншага.

***

Пра неабходнасьць стварэньня новага стандарту казаскага альфабэту Назарбаеў заявіў у красавіку 2017 году. Наогул жа аб магчымасьці пераходу з кірыліцы на лацінку ў Казахстане загаварылі ў 2012 годзе.

Упершыню лацінская графіка для казаскай мовы (замест арабска-пэрсідзкай, якая ўжывалася да таго часу) была ўведзеная ў 1928 годзе ў рамках працэсу «лацінізацыі», які закрануў усе цюркскія мовы народаў СССР, і ўжывалася да 1940 году. Усяго паміж 1923 і 1939 годам на лацінку было пераведзена 50 моваў (з 72 моваў СССР, якія мелі пісьменнасьць). У 1939 годзе пачалася татальная кірылізацыя пісьменнасьцяў народаў СССР. Як адзначаў Сталін, расейскі народ быў лідэрам сацыялістычных народаў, таму ўсе людзі краіны павінны ведаць расейскую мову і імкнуцца да ўмацаваньня сувязяў з расейцамі.

***

У беларускай мове цяпер падобная сытуацыя з дыграфамі і ў кірыліцы, і ў лацінцы. Так, у кірылічным альфабэце для гука «ў кароткае» ўжываецца літара Ўў базавай кірыліцы з надрадковым знакам, але для гукаў «дз» і «дж» ужываюцца дзьве літары, што вымаўляюцца як адзін гук. Таксама ў лацініцы: і ня толькі з Ŭŭ, Dź і Dž, але і з шыпячымі Č, Š і Ž, а таксама зь мяккімі зычнымі Ćć, Śś, Ńń, Źź і Ĺĺ (або цьвёрдым Ł і мяккім L у «клясычнай» лацінцы) і дыграфам Ch для гука [х].

XS
SM
MD
LG