Афіцыйнае інфармацыйнае агенцтва іранскай судовай сыстэмы «Мізан» паведаміла, што 26-гадовы выпускнік юрыдычнага факультэту Мэхдзі Ханакі быў пакараны сьмерцю 22 ліпеня за злачынствы, зьвязаныя са зброяй, і дзеяньні, якія нібыта «прынесьлі карысьць» Ізраілю, Злучаным Штатам і «варожым групоўкам».
Нацыянальная рада супраціву Ірану (NCRI), якая знаходзіцца ў Парыжы, палітычнае крыло арганізацыі «Маджахедын-э Хальк» (MEK), аспрэчыла гэтыя абвінавачаньні, заявіўшы, што Ханакі павесілі за яго прыналежнасьць да гэтай групы і ўдзел у пратэстах у горадзе Карадж.
Апазыцыйная група ў эміграцыі, якую Іран лічыць тэрарыстычнай арганізацыяй, але ЗША і Эўразьвяз выключылі яе зь сьпісаў тэрарыстычных арганізацыяў больш за дзесяць гадоў таму, таксама заявіла, што сілы бясьпекі «жорстка катавалі» Ханакі пасьля яго затрыманьня ў лютым.
За што караюць сьмерцю ў Іране
Праваабарончыя групы інфармуюць, што Тэгеран пакараў сьмерцю больш за 50 чалавек з канца лютага, калі пачалася вайна са Злучанымі Штатамі й Ізраілем, бо ўлады спрабуюць стрымаць нарастаньне гневу з прычыны канфлікту. Праваабарончая група Hengaw.net паведаміла, што толькі ў чэрвені былі пакараныя сьмерцю 109 чалавек.
Яшчэ адным складнікам рэпрэсіяў стала шырокае выкарыстаньне новага закону, уведзенага летась пасьля 12-дзённай вайны з Ізраілем, які павялічвае пакараньне за меркаваны шпіянаж.
Некаторых з абвінавачаных у шпіянажы апошнімі тыднямі павесілі, як і дзясяткі іншых палітычных зьняволеных .
«Гэты працяг пакараньняў сьмерцю — яшчэ адзін знак няспыннага паўстаньня іранскага народу і яго адважнай моладзі супраць рэлігійнага фашызму, а таксама страху рэжыму перад выбухам грамадзкага гневу», — сказала Мар’ям Раджаві, абраная прэзыдэнтка NCRI.
Маштаб рэпрэсіяў, якія пачаліся з забойстваў тысячаў пратэстоўцаў сіламі бясьпекі ў студзені, выклікаў шырокае асуджэньне, у тым ліку пратэст соцень асуджаных на сьмерць у турме Казэль-Гэсар, дзе быў павешаны Ханакі.
Пратэст распаўсюдзіўся за межы турмы, больш за 500 сямейнікаў вязьняў выказалі салідарнасьць зь імі і сутыкнуліся з жорсткімі рэпрэсіямі сілаў бясьпекі, у той час як зьняволеныя пакутуюць ад сурʼёзнага пагаршэньня здароўя і адключэньня сувязі.
Колькасьцю пакараных сьмерцю Іран саступае толькі Кітаю
Паводле дасьледаваньняў праваабарончых групаў, Іран стаў усясьветным лідэрам у колькасьці пакараньняў сьмерцю, саступаючы толькі Кітаю.
Паводле справаздачы арганізацыяў Iran Human Rights і Together Against the Death Penalty, у 2025 годзе ў Іране пакаралі сьмерцю ня менш за 1639 чалавек.
«Пасьля ўсіх гэтых гадоў і ўсіх гэтых пакараньняў сьмерцю чаго ўдалося дасягнуць? Ці была перадухіленая беднасьць? Ці скончыўся голад?» — сказаў адзін са зьняволеных падчас пратэсту ў турме, відэа зь якога было апублікавана ў сацыяльных сетках. — Вы калі-небудзь думалі пра нашыя семʼі? Пра вочы дзяцей, чыіх бацькоў забіраюць зь вяроўкамі на шыі? Пра маці, якія кладуць пасмы сваіх валасоў у пахавальныя саваны сваіх дзяцей?»
Што варта ведаць пра Іран, цяперашні іранскі рэжым і яго стасункі з рэжымам у Беларусі
Іран (афіцыйная назва — Ісламская Рэспубліка Іран) мае тэрыторыю 1648 тыс. км². Гэта амаль у 8 разоў больш за тэрыторыю Беларусі. Насельніцтва Ірану каля 81 мільёна чалавек. 85% зь іх — мусульмане-шыіты, амаль 10% — мусульмане-суніты, каля 4% — хрысьціяне.
Краіна мяжуе з Азэрбайджанам, Армэніяй, Туркмэністанам, Іракам, Турэччынай, Афганістанам і Пакістанам.
У 1979 годзе ў Іране адбылася рэвалюцыя, якая зрынула шаха Рэзу Пэхлеві. Іран быў абвешчаны Ісламскай рэспублікай. Паводле новай тэакратычнай Канстытуцыі, лідэр рэвалюцыі аятала Хамэйні зрабіўся Найвышэйшым кіраўніком, прамысловасьць нацыяналізавалі, ува ўсіх сфэрах вырасла роля ісламу, «заходнія ўплывы» былі абмежаваныя.
Іран мае абраны насельніцтвам парлямэнт (Мэджліс), але ўсе законапраекты мае ўхваляць Рада вартавых канстытуцыі. У ёй 6 з 12 чальцоў прызначае Найвышэйшы кіраўнік, а яшчэ 6 — Мэджліс на прапанову Вярхоўнага суду.
Таксама ў Іране рэгулярна адбываюцца выбары прэзыдэнта. З 2024 году гэтую пасаду займае Масуд Пэзэшкіян. Аднак асноўную ўладу мае не прэзыдэнт, а Найвышэйшы кіраўнік. Ён вызначае агульную палітыку, камандуе Ўзброенымі сіламі і вайсковай выведкай, прызначае людзей на ключавыя пасады ў дзяржаве — старшыняў судоў, кіраўніка паліцыі і вайскаводаў усіх родаў войскаў.
Найвышэйшага кіраўніка абірае Рада экспэртаў (у ёй больш за 80 ісламскіх багасловаў) і тэарэтычна яна ж можа ў кожны момант памяняць першую асобу ў дзяржаве. На практыцы пасьля сьмерці аяталы Хамэйні ў 1989 годзе гэтую пасаду да сваёй гібелі 28 лютага займаў Алі Хамэнэі, які перад гэтым з 1981 году быў прэзыдэнтам Ірана.
У сьнежні 2025 году на фоне эканамічных цяжкасьцяў у краіне ўспыхнулі пратэсты. Іх асноўным рухавіком спачатку былі вулічныя гандляры, потым далучыліся студэнты, іншыя жыхары гарадоў. Пратэсты не спыняліся каля 50 дзён і былі жорстка задушаныя. Праваабаронцы з арганізацыі HRANA пацьвердзілі больш за 7 тысяч сьмерцяў падас пратэстаў, і працягваюць правяраць яшчэ амаль 12 тысяч паведамленьняў.
Стасункі зь Беларусьсю
У 2006 годзе Беларусь вырашыла наладзіць зборку іранскіх аўтамабіляў Samand. Да згортваньня праекту ў 2013-м удалося выпусьціць толькі 2000 машын.
Абʼём гандлю Беларусі з Іранам за 2023 год быў каля 140 мільёнаў даляраў. Паводле ўладаў, у 2024 годзе ён вырас на чвэрць.
• У сакавіку 2023 году ў Тэгеране Аляксандар Лукашэнка правёў перамовы з тагачасным іранскім прэзыдэнтам Ібрагімам Раісі.
• У жніўні 2025 году іранскі прэзыдэнт Масуд Пэзэшкіян сустрэўся з Лукашэнкам у Менску. Яны дамовіліся скасаваць візы і адкрыць авіярэйсы паміж Тэгеранам і Менскам.
• У сьнежні 2025 году міністры замежных справаў Беларусі і Ірану Максім Рыжанкоў і Абас Аракчы падпісалі ў Менску шэраг дакумэнтаў, у тым ліку дэклярацыю аб супрацьдзеяньні санкцыям.
Супраца ў вайсковай сфэры
• У ліпені 2023 году міністар абароны Беларусі Віктар Хрэнін сустрэўся ў Тэгеране зь міністрам абароны Ірану Мугамадам Ашт’яні. Яны падпісалі Мэмарандум аб узаемаразуменьні ў вайсковай супрацы.
• У лютым 2024 году Менск наведаў намесьнік міністра абароны Ірану Саід Галяндары, які адказвае за міжнародныя адносіны, а ў красавіку — намесьнік міністра абароны і падтрымкі Ўзброеных сілаў Мэхдзі Джафары.
• У красавіку 2024 году міністар абароны Беларусі Віктар Хрэнін на сустрэчы з іранскім калегам Мугамадам Ашт’яні заявіў пра гатоўнасьць Беларусі «разьвіваць і ўмацоўваць» супрацу з Тэгеранам ва ўмовах міжнародных санкцыяў, а Ашт’яні падкрэсьліў «высокі патэнцыял» дзьвюх краін «у вайсковым і абаронным сэктарах», адзначыўшы «гатоўнасьць Тэгерану да шчыльнейшай супрацы зь Менскам».
• У траўні 2024 году беларускія вайскоўцы прынялі ўдзел у камандна-штабных вучэньнях «Пояс бясьпекі — 2024» у Тэгеране. А ў Міністэрстве абароны Беларусі ўпершыню быў акрэдытаваны вайсковы аташэ пры іранскай амбасадзе.
• У ліпені 2024 году дэлегацыя Міністэрства абароны Ірану наведала Менск і абмеркавала зь беларускімі калегамі «пэрспэктывы супрацы ў сфэры інжынэрнага забесьпячэньня».
• У жніўні 2024 году камандуючы вайскова-паветранымі сіламі Беларусі Андрэй Лук’яновіч у складзе беларускай дэлегацыі наведаў Іран і правёў перамовы з галоўным вайскаводам арміі Ірану Абдулрагімам Мусаві і камандзірам ВПС Ірану Хамідам Вахэдзі.
• У сакавіку 2025 году Менск наведаў міністар абароны Ірану Азіз Насірзадэ. Тады ён і міністар абароны Беларусі Віктар Хрэнін заявілі аб зацікаўленасьці ў інтэнсыфікацыі супрацы.
• У сьнежні 2025 году падчас візыту ў Менск дэлегацыі іранскага Генэральнага штабу Беларусь і Іран падпісалі плян двухбаковай вайсковай супрацы на 2026 год і абвясьцілі пра намер правесьці сумесныя вайсковыя вучэньні.