На плякаце мужчына ў вайсковай форме, ягоны твар закрыты, а побач надпіс «Будзь абаронцам. Мужчынам будзь» — такі плякат заўважылі карыстальнікі сацыяльных сетак у Менску. Гэта сацыяльная рэкляма Міністэрства абароны, якая пачынаючы з 2025 году прапагандуе службу ў войску. На сайтах некаторых раённых вайсковых камісарыятаў нават ёсьць асобны разьдзел «сацыяльная рэкляма Міністэрства абароны».
На сайце Лагойскага райвыканкаму, напрыклад, ёсьць плякаты «Любимую не отдадим», дзе вайсковец абдымае дзяўчыну ў нацыянальным строі, «Гэта наша зямля і я яе буду абараняць», на фота малады хлопец са зброяй і бусел удалечыні.
Гэта адзін з прыкладаў прапаганды вайсковага ладу жыцьця і войска ўладамі Беларусі.
У дзяржаўнай тэлевізіі Беларусі рэгулярна выходзіць праграма «Па форме» — нібыта вайсковая аналітыка. Калі праграма зьявілася ў 2023 годзе, то там расказвалі ў асноўным пра службу ў беларускім войску, цяпер жа там крытыкуюць суседнія краіны і іхныя войскі з выкарыстаньнем мовы варажнечы.
Для такой прапаганды выкарыстоўваюць артыстаў. Напрыклад, летась курсанты вайсковага факультэту БДУ запісалі сумеснае відэа зь сьпеваком Аляксандрам Саладухам. Там яны разам танчаць пад песьню «Зелёный виноград».
Летась у студзені старшыня Савету Рэспублікі Натальля Качанава прыняла ўдзел у вайскова-патрыятычным форуме для моладзі на базе брыгады спэцназу ўнутраных войскаў МУС. На яго сабралі каля 400 маладых людзей з вайскова-патрыятычных клюбаў, клясаў, кадэцкіх вучэльняў. Пасьля падзеі Качанава заявіла, што такія форумы стануць штогадовымі і будуць праходзіць у кожнай вобласьці.
У школах Беларусі працуе больш за 330 вайскова-патрыятычных клясаў, 129 клясаў праўнай накіраванасьці пад эгідай Міністэрства ўнутраных справаў, ёсьць адмысловыя клясы «Юны пракурор».
Сёлета ў школах вучэбна-палявыя зборы для дзесяціклясьнікаў сталі абавязковымі, а з новага навучальнага году школьнікаў будуць вучыць кіраваць дронамі. Гэты навык уключаны ў праграму прадмету «дапрызыўная і мэдычная падрыхтоўка».
«Вайсковыя каштоўнасьці інтэрпрэтуюцца як норма»
На думку доктаркі навук, дасьледніцы прапаганды і мэдыяэкспэрткі Ірыны Сідорскай, усякая рэкляма, калі яе шмат, уплывае на сьвядомасьць людзей, асабліва падлеткаў і дзяцей. Пра гэта экспэртка апавядае ў размове з Свабодай.
«Дарослыя людзі ўсё ж больш ведаюць жыцьцё, да чагосьці яны ставяцца крытычна. А калі гаворка ідзе пра дзяцей, падлеткаў, яны ўспрымаюць тое, што бачаць, як натуральнае, нармальнае, у іх яшчэ не настолькі разьвіта крытычнае мысьленьне, няма жыцьцёвага досьведу. Калі дарослыя яшчэ могуць параўнаць, што было 6 гадоў таму і што цяпер робіцца, то падлеткі ня могуць. Яны думаюць, што ўсё, што прынята ў краіне, — правільна, гэта аўтарытэт дарослых людзей, аўтарытэт дзяржавы, бо з кожнага праса яны гэта чуюць», — кажа Сідорская.
Але, на думку суразмоўцы, падобнымі захадамі патрыятызм не выхоўваецца. У нармальным грамадзтве могуць папулярызавацца розныя прафэсіі, і прафэсія вайскоўца таксама, у тым ліку з дапамогаю сацыяльнае рэклямы, падкрэсьлівае Ірына.
«Ведаючы беларускі кантэкст, тое, што адбываецца ў Беларусі пасьля 2020 году, — гэта, вядома, не папулярызацыя прафэсіі вайскоўца, а менавіта мілітарызацыя грамадзтва. Мілітарызацыя — гэта ж ня тое, што больш стала вайсковай рэклямы, а тое, што вайсковыя каштоўнасьці, вобразы, спосабы мысьленьня як бы выйшлі за межы войска і дэманструюцца, інтэрпрэтуюцца як норма звычайнага цывільнага жыцьця», — канстатуе экспэртка.
1 верасьня ў школах Беларусі прайшлі «ўрокі патрыятызму»: у навучальныя ўстановы прыходзілі сілавікі і тлумачылі, што такое патрыятызм. І на падлеткаў такая прапаганда можа ўплываць, працягвае суразмоўца.
«Кадэцкія, пракурорскія клясы, вайскова-патрыятычныя клюбы — гэта ўсё стварае сыстэму, дзе людзям, а ў першую чаргу падлеткам і дзецям, дэманструецца, што вайскоўцы, сілавікі — гэта станоўчы сацыяльны ўзор, менавіта такімі патрэбна быць. Гэта найвышэйшая форма — рэалізаваць сябе такім чынам. Такая стылістыка вельмі бачная, заўважная. Падлеткі, магчыма, глыбока не разумеюць, што гэта, але адчуваюць, што гэта сацыяльны ліфт. Школьнікі разумеюць, што калі скончыш гэтую клясу — паступіш ва ўнівэрсытэт, усё ў цябе будзе добра», — мяркуе дасьледніца.
«Патрыятызм зводзіцца да выкананьня загадаў дзяржавы»
Патрыятызм — шырокае паняцьце, працягвае Ірына Сідорская. На яе думку, гэта адказнасьць за сваю краіну, праца, удзел у жыцьці краіны, захаваньне яе культуры і мовы, клопат пра людзей, якія жывуць у гэтай краіне. Аднак аспэкты дзяржаўнай беларускай прапаганды зусім іншыя.
«Патрыятызм — гэта толькі калі ты вайсковец і калі ты „абараняеш“ сваю краіну. А дзяржава можа разумець „абарону“ вельмі спэцыфічна, выгадна для сябе: калі ў цябе ў руках гэтая зброя і ты гатовы выконваць захады, якія дзяржава табе дае, — толькі тады ты сапраўдны патрыёт. Я бачу, што ўвесь патрыятызм зводзіцца да выкананьня загадаў дзяржавы, да таго, каб быць зручным элемэнтам дзяржавы і ня мець самастойнага ўяўленьня пра добрае і злое, правільнае і няправільнае. А ўсё астатняе нібыта не патрыятызм», — выказвае сваю пазыцыю дасьледніца.
А рэкляму службы ў войску на білбордах экспэртка лічыць састарэлай мадэльлю «маскуліннасьці», якая не адпавядае сёньняшняму дню.
«Як быццам быць мужчынам — гэта азначае абавязкова насіць вайсковую форму і мець зброю ў руках. Я ўжо ня буду засяроджваць увагу на тым, што гэты абаронца вельмі лёгка можа стаць нападнікам» — разважае Ірына Сідорская.
На думку дасьледніцы, задачы і вонкавай сацыяльнай рэклямы, і росту колькасьці спэцыялізаваных вайсковых і міліцэйскіх клясаў, і пастаянных візытаў у школы сілавікоў — ня ў тым, каб як мага больш юнакоў налета падалі дакумэнты ў вайсковыя вучэльні, абраўшы прафэсію абаронцы краіны. Яны для таго, каб паказаць, якія прафэсіі ў герархіі дзяржавы найбольш прэстыжныя для ўладаў.
«Галоўная задача, мне здаецца, у рыхтаваньні грамадзтва да таго, што вайсковыя, сілавыя ролі прымаюцца ня проста як натуральныя, створаныя для абароны гэтага грамадзтва, а як маральна правільныя і прэстыжныя. Дзяржава будуе спэцыфічную герархію прафэсіяў, якую ўзначальваюць вайскоўцы, сілавікі. І гэта дэманструюць дзецям і падлеткам», — перакананая Ірына Сідорская.
Форум