Мы паразмаўлялі з трыма былымі палітвязьнямі, якія выйшлі на волю роўна год таму: экс-журналістам Ігарам Карнеем, былой выкладчыцай Менскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўнівэрсытэту Натальляй Дулінай і біёлягам Сяргеем Шэлегам.
Ігар Карней: Азоры, праца на будоўлі і кніга пра турму
Тое, што адбылося 21 чэрвеня 2025 году, былы журналіст Радыё Свабода Ігар Карней ня лічыць паўнавартасным вызваленьнем.
«Нават седзячы ў турме, у калёніі, я быў усё-ткі дома. Так, фармальна за агароджай, але ж гэта была Беларусь, Бацькаўшчына, Радзіма. Цяпер я вымушана ў эміграцыі», — кажа ён і падкрэсьслівае, што ўспрымае эміграцыю выключна як часовую з’яву.
«У гэтым сэнсе я аптыміст. Гэта для мяне вельмі вялікі стымул — дажыць да лепшых часоў і вярнуцца дадому», — адзначае Ігар.
У Беларусі засталася маці Ігара Карнея. Пасьля вызваленьня яна так і ня мела магчымасьці сустрэць сына.
«Для маці маё зьняволеньне фактычна ня скончылася, таму што яна мяне ня бачыць. Яна мяне ня здолела абняць, сустрэць, пакарміць — што для маці, мабыць, самае важнае», — кажа Карней.
Цяпер былы журналіст жыве ў Партугаліі, на Азорскіх выспах. Там Ігар Карней часткова ўзьяднаўся зь сям’ёй: побач зь ім жонка і малодшая з чатырох дачок.
Але і гэтае ўзьяднаньне, кажа Ігар, няпростае. Калі яго затрымалі, малодшай дачцэ было 11 гадоў.
«І гэтыя два гады, фактычна выкрасьленыя з жыцьця, аказаліся вельмі доўгім тэрмінам, таму што ў гэтым узросьце фармуецца асоба. У 11 гэта яшчэ дзіця, а ў 14 — ужо падлетак са сваімі капрызамі, характарам і норавам. Таму даводзіцца па-новаму знаёміцца з уласным дзіцём», — адзначае Карней.
Прававы статус у Партугаліі ў яго дагэтуль няпэўны. Былы палітвязень падаўся на міжнародную абарону, але праз шэраг мясцовых асаблівасьцяў ягоная справа рухаецца надзвычай павольна.
«Я ў падвешаным стане, паміж небам і зямлёй», — падкрэсьлівае Ігар.
За гэты год ён пасьпеў зьмяніць прафэсію, цяпер Ігар Карней працуе на будоўлі. Сваю новую справу ён называе «мірным будаўніцтвам»: працай, у якой трэба нешта ўзводзіць, а не разбураць.
У той жа час Ігар Карней прызнаецца: «Я ўсё жыцьцё працаваў у апэратыўнай журналістыцы, і таму па звычцы кожную раніцу разам з бутэрбродамі ўжываю і апошнія навіны».
Паводле Карнея, у турме менавіта інфармацыйная ізаляцыя была для яго адным з самых цяжкіх выпрабаваньняў — асабліва ў штрафным ізалятары, дзе ён правёў больш за паўгода.
«Ты разумееш, што ідзе вайна, што ў Беларусі неспакойна, што рэпрэсіі працягваюцца. Але інфармацыі няма», — падкрэсьлівае Ігар.
Свой турэмны досьвед Ігар Карней апісаў у кнізе. Рукапіс ужо гатовы і чакае выданьня.
«Гэта будзе яшчэ адзін дакумэнт на будучым працэсе супраць беларускага рэжыму. І чым больш такіх сьведчаньняў, тым лепш», — кажа Карней.
Натальля Дуліна: «Я не баюся слова „эміграцыя“ і не лічу яе трагедыяй»
Былая выкладчыца МДЛУ Натальля Дуліна таксама была сярод тых, каго 21 чэрвеня 2025 году вызвалілі і вывезьлі ў Літву.
Суразмоўца кажа, што першы год пасьля вызваленьня быў для яе «даволі лёгкім і спакойным». Пасьля выдварэньня зь Беларусі Дуліна пачала ўладкоўвацца ў Вільні: зьняла кватэру, пачала вывучаць горад, пайшла на курсы літоўскай мовы.
Пасьля атрыманьня віду на жыхарства яна адкрыла індывідуальную дзейнасьць і вярнулася ў прафэсію — пачала выкладаць італьянскую мову.
«У цэлым нейкіх асаблівых цяжкасьцяў у мяне не было, і адмоўных эмоцый я не адчувала. Мяне не „накрыла“, як многіх маіх суайчыньнікаў, якія вымушана апынуліся тут», — кажа Дуліна.
Паводле яе, дапамог канкрэтны плян дзеяньняў. Натальля кажа, што не хацела «таптацца на месцы» і паступова вырашала практычныя жыцьцёвыя задачы.
«Калі ўспамінаю тое, што адбылося год таму, я адчуваю тыя ж адмоўныя эмоцыі, што і тады, 21 чэрвеня 2025 году, калі мяне вывезьлі з мяхом на галаве ў невядомым для мяне кірунку і выкінулі на мяжы. Вядома, адчуваньні зараз ужо не такія вострыя, але засталося ранейшае стаўленьне да таго, як са мной абышліся — абурэньне і злосьць», — кажа Натальля.
Былая палітзьняволеная падкрэсьлівае, што ў Вільні ўжо адчувае сябе «як дома».
«Гэты горад вельмі спакойны, ненавязьлівы. Мне тут камфортна», — кажа яна.
У той жа час Натальля прызнаецца, што для паўнавартаснага адчуваньня спакою ёй не хапае стабільнасьці.
«Самае важнае — мець стабільную працу», — адзначае Натальля.
Акрамя працы і вучобы, Дуліна спрабуе сябе ў валянтэрстве — дапамагае ў прытулку для катоў. Гэта яна называе сваёй аддушынай.
«Увогуле я ўспрымаю ўсё, што са мной адбываецца, як новы жыцьцёвы досьвед», — кажа яна.
Сяргей Шэлег: «Я цяпер у такім шчасьлівым стане, калі магу быць кім заўгодна»
Біёляга Сяргея Шэлега ў 2022 годзе асудзілі да 8,5 гадоў зьняволеньня за ахвяраваньні беларускім арганізацыям, прызнаным пазьней «экстрэмісцкімі». Цяпер ён знаходзіцца ў Чыкага, у гасьцях у сына.
У адрозьненьне ад многіх былых палітвязьняў, якім пасьля вызваленьня даводзіцца наноў аднаўляць адносіны зь сям’ёй, Шэлег кажа, што ў яго такой праблемы не было — падчас зьняволеньня ён меў магчымасьць трымаць зь імі сувязь празь лісты і званкі.
Цяперашні жыцьцёвы пэрыяд экс-палітвязень апісвае так:
«Я цяпер зноў у такім шчасьлівым стане, калі магу быць кім заўгодна. Я ў стане філязофскай нявызначанасьці, якая можа выліцца ў што заўгодна».
Пра турму Сяргей Шэлег успамінае, але ня часта. Перажывае за тых, хто дагэтуль застаецца за кратамі. Паводле Сяргея, турэмны досьвед не зьмяніў ягоных базавых каштоўнасьцяў і сьветапогляду. Але зьмяніў стаўленьне да побыту.
«Канапа, фатэль, тэлевізар — гэта такое бытавое ўвасабленьне шчасьця. Гэтыя рэчы ня тое каб непатрэбныя. Але стаўленьне да іх ужо іншае», — кажа ён.
Да зьняволеньня Сяргей Шэлег называў сябе апалітычным чалавекам, цяпер жа ён прызнаецца, што адсочвае навіны сусьветнай палітыкі. Але навуковыя адкрыцьці, асабліва ў мэдыцыне і біятэхналёгіях, кажа ён, цікавяць яго больш.
Сяргей падкрэсьлівае, што за два гады, якія ён правёў у зьняволеньні, у навуцы шмат што зьмянілася. Асабліва Сяргея зьдзівіў бум прэпаратаў для зьніжэньня вагі, якія першапачаткова выкарыстоўваліся для лячэньня цукроўкі.
У турме ён сустракаў чалавека, які спрабаваў кантрабандай увезьці ў Беларусь адзін з такіх прэпаратаў, і тады ня мог зразумець, навошта гэта рабіць. Пасьля вызваленьня даведаўся, што гэтыя лекі сталі часткай новага сусьветнага трэнду.
Падчас знаходжаньня ў ЗША Шэлег амаль штодня наведвае трэнажорную залю і праводзіць там па тры-чатыры гадзіны. Яго ўразіла амэрыканская культура заняткаў спортам, асабліва сярод людзей старэйшага ўзросту.
«У трэнажорнай залі я не адчуваю сябе старым чалавекам. Там я бачу дзядуляў і бабуляў, гадоў на дваццаць старэйшых за мяне. На мяне гэта робіць самае пазытыўнае ўражаньне», — кажа ён.
Шэлег зьвяртае ўвагу і на паўсядзённую добразычлівасьць амэрыканцаў. Ён згадвае, як аднойчы малады чалавек, які займаў трэнажор, пасьля падышоў да яго праз усю залю, каб паведаміць: «Сэр, я ўжо скончыў».
«Я проста растаў ад задавальненьня. Вось гэтае жаданьне быць добразычлівым адно да аднаго — мне гэтая частка амэрыканскай культуры вельмі падабаецца», — кажа Шэлег.
На пытаньне пра тое, ці шкадаваў ён пра грашовыя пераводы, празь якія трапіў у турму, Сяргей Шэлег адказвае каротка:
«Я не схільны шкадаваць пра тое, што рабіў у мінулым. Мне гэта нават не прыходзіла ў галаву».
Ганна ЕРМАКОВІЧ
Форум