Амэрыканскія вайскоўцы заявілі аб правядзеньні трэцяга раўнду «самаабарончых» удараў па іранскіх аб’ектах, у той час як Тэгеран раніцай 1 чэрвеня адказаў ракетнымі і бесьпілётнымі атакамі на хаўрусьніка ЗША ў Пэрсыдзкай затоцы — Кувэйт.
«Цэнтральнае камандаваньне ЗША (CENTCOM) нанесла ўдары з мэтай самаабароны па іранскіх радарах і пунктах камандаваньня і кіраваньня бесьпілётнікамі ў Гаруку, Іран, і на востраве Кэшм у гэтыя выходныя», — гаворыцца ў заяве амэрыканскага вайсковага камандаваньня, адказнага за дзеяньні на Блізкім Усходзе.
Гэтая апэрацыя стала прынамсі трэцім публічна абвешчаным амэрыканскім ударам па іранскіх цэлях з моманту ўступленьня ў сілу дамовы аб спыненьні агню ў пачатку красавіка.
Гэта адбываецца ў той час, калі амэрыканскія і іранскія чыноўнікі абменьваюцца чарадой прапановаў аб магчымасьці падаўжыць цяперашні рэжым спыненьня агню на 60 дзён, а таксама патэнцыйнага адкрыцьця Армускай пратокі і зьняцьця блякады іранскіх партоў сіламі ЗША.
Белы дом адмовіўся ад камэнтароў і накіраваў рэпартэра Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода ў Цэнтральнае камандаваньне ЗША. Цэнтральнае камандаваньне заявіла, што ўдары былі прынамсі часткова адказам на зьбіцьцё амэрыканскага бесьпілётніка іранскімі войскамі. Цэнтральнае камандаваньне назвала ўдары ЗША «ўзважанымі і мэтанакіраванымі» Яны адбыліся ў суботу і нядзелю «ў адказ на агрэсіўныя дзеяньні Ірану, у тым ліку зьбіцьцё амэрыканскага бесьпілётніка MQ-1, які дзейнічаў над міжнароднымі водамі».
У заяве таксама гаворыцца, што амэрыканскія самалёты адказалі «зьнішчэньнем іранскіх сродкаў супрацьпаветранай абароны, наземнай станцыі кіраваньня і двух бесьпілётнікаў, якія несьлі відавочную пагрозу караблям, якія праходзілі праз рэгіянальныя воды». Паведамляюць, што ў выніку апэрацыі ніхто з амэрыканскіх вайскоўцаў не пацярпеў.
Іранскія дзяржаўныя СМІ цытуюць паведамленьне Корпусу вартавых Ісламскай рэвалюцыі (КВІР), які заявіў, што цэльлю іранскіх удараў была авіябаза, якую выкарыстоўвалі амэрыканскія войскі для апошніх нападаў, але не ўдакладніў, у якой яна краіне.
У той жа час кувэйцкія вайскоўцы заявілі, што іх супрацьпаветраная абарона сутыкнулася з «варожымі ракетнымі атакамі і атакамі бесьпілётнікаў», бо сырэны паветранай трывогі працавалі па ўсім Кувэйце. Гэтая невялікая краіна Пэрсыдзкай затокі часта станавілася мішэньню для ўдараў у адказ з боку Тэгерану, які сьцьвярджаў, што ўдары ЗША былі зьдзейсьненыя зь яе тэрыторыі.
7 траўня пасьля іранскіх нападаў на караблі ВМС ЗША з выкарыстаньнем ракет, бесьпілётнікаў і малых лодак амэрыканскія войскі нанесьлі ўдары ў адказ, а 25 і 27–28 траўня нанесьлі дадатковыя ўдары па ракетных абʼектах, караблях-мінавальніках і іншых ваенных цэлях, якія, з словаў Вашынгтону, пагражалі сілам ЗША і камэрцыйнаму суднаходзтву ў Армускай пратоцы.
Што варта ведаць пра Іран, цяперашні іранскі рэжым і яго стасункі з рэжымам у Беларусі
Іран (афіцыйная назва — Ісламская Рэспубліка Іран) мае тэрыторыю 1648 тыс. км². Гэта амаль у 8 разоў больш за тэрыторыю Беларусі. Насельніцтва Ірану каля 81 мільёна чалавек. 85% зь іх — мусульмане-шыіты, амаль 10% — мусульмане-суніты, каля 4% — хрысьціяне.
Краіна мяжуе з Азэрбайджанам, Армэніяй, Туркмэністанам, Іракам, Турэччынай, Афганістанам і Пакістанам.
У 1979 годзе ў Іране адбылася рэвалюцыя, якая зрынула шаха Рэзу Пэхлеві. Іран быў абвешчаны Ісламскай рэспублікай. Паводле новай тэакратычнай Канстытуцыі, лідэр рэвалюцыі аятала Хамэйні зрабіўся Найвышэйшым кіраўніком, прамысловасьць нацыяналізавалі, ува ўсіх сфэрах вырасла роля ісламу, «заходнія ўплывы» былі абмежаваныя.
Іран мае абраны насельніцтвам парлямэнт (Мэджліс), але ўсе законапраекты мае ўхваляць Рада вартавых канстытуцыі. У ёй 6 з 12 чальцоў прызначае Найвышэйшы кіраўнік, а яшчэ 6 — Мэджліс на прапанову Вярхоўнага суду.
Таксама ў Іране рэгулярна адбываюцца выбары прэзыдэнта. З 2024 году гэтую пасаду займае Масуд Пэзэшкіян. Аднак асноўную ўладу мае не прэзыдэнт, а Найвышэйшы кіраўнік. Ён вызначае агульную палітыку, камандуе Ўзброенымі сіламі і вайсковай выведкай, прызначае людзей на ключавыя пасады ў дзяржаве — старшыняў судоў, кіраўніка паліцыі і вайскаводаў усіх родаў войскаў.
Найвышэйшага кіраўніка абірае Рада экспэртаў (у ёй больш за 80 ісламскіх багасловаў) і тэарэтычна яна ж можа ў кожны момант памяняць першую асобу ў дзяржаве. На практыцы пасьля сьмерці аяталы Хамэйні ў 1989 годзе гэтую пасаду да сваёй гібелі 28 лютага займаў Алі Хамэнэі, які перад гэтым з 1981 году быў прэзыдэнтам Ірана.
У сьнежні 2025 году на фоне эканамічных цяжкасьцяў у краіне ўспыхнулі пратэсты. Іх асноўным рухавіком спачатку былі вулічныя гандляры, потым далучыліся студэнты, іншыя жыхары гарадоў. Пратэсты не спыняліся каля 50 дзён і былі жорстка задушаныя. Праваабаронцы з арганізацыі HRANA пацьвердзілі больш за 7 тысяч сьмерцяў падас пратэстаў, і працягваюць правяраць яшчэ амаль 12 тысяч паведамленьняў.
Стасункі зь Беларусьсю
У 2006 годзе Беларусь вырашыла наладзіць зборку іранскіх аўтамабіляў Samand. Да згортваньня праекту ў 2013-м удалося выпусьціць толькі 2000 машын.
Абʼём гандлю Беларусі з Іранам за 2023 год быў каля 140 мільёнаў даляраў. Паводле ўладаў, у 2024 годзе ён вырас на чвэрць.
• У сакавіку 2023 году ў Тэгеране Аляксандар Лукашэнка правёў перамовы з тагачасным іранскім прэзыдэнтам Ібрагімам Раісі.
• У жніўні 2025 году іранскі прэзыдэнт Масуд Пэзэшкіян сустрэўся з Лукашэнкам у Менску. Яны дамовіліся скасаваць візы і адкрыць авіярэйсы паміж Тэгеранам і Менскам.
• У сьнежні 2025 году міністры замежных справаў Беларусі і Ірану Максім Рыжанкоў і Абас Аракчы падпісалі ў Менску шэраг дакумэнтаў, у тым ліку дэклярацыю аб супрацьдзеяньні санкцыям.
Супраца ў вайсковай сфэры
• У ліпені 2023 году міністар абароны Беларусі Віктар Хрэнін сустрэўся ў Тэгеране зь міністрам абароны Ірану Мугамадам Ашт’яні. Яны падпісалі Мэмарандум аб узаемаразуменьні ў вайсковай супрацы.
• У лютым 2024 году Менск наведаў намесьнік міністра абароны Ірану Саід Галяндары, які адказвае за міжнародныя адносіны, а ў красавіку — намесьнік міністра абароны і падтрымкі Ўзброеных сілаў Мэхдзі Джафары.
• У красавіку 2024 году міністар абароны Беларусі Віктар Хрэнін на сустрэчы з іранскім калегам Мугамадам Ашт’яні заявіў пра гатоўнасьць Беларусі «разьвіваць і ўмацоўваць» супрацу з Тэгеранам ва ўмовах міжнародных санкцыяў, а Ашт’яні падкрэсьліў «высокі патэнцыял» дзьвюх краін «у вайсковым і абаронным сэктарах», адзначыўшы «гатоўнасьць Тэгерану да шчыльнейшай супрацы зь Менскам».
• У траўні 2024 году беларускія вайскоўцы прынялі ўдзел у камандна-штабных вучэньнях «Пояс бясьпекі — 2024» у Тэгеране. А ў Міністэрстве абароны Беларусі ўпершыню быў акрэдытаваны вайсковы аташэ пры іранскай амбасадзе.
• У ліпені 2024 году дэлегацыя Міністэрства абароны Ірану наведала Менск і абмеркавала зь беларускімі калегамі «пэрспэктывы супрацы ў сфэры інжынэрнага забесьпячэньня».
• У жніўні 2024 году камандуючы вайскова-паветранымі сіламі Беларусі Андрэй Лук’яновіч у складзе беларускай дэлегацыі наведаў Іран і правёў перамовы з галоўным вайскаводам арміі Ірану Абдулрагімам Мусаві і камандзірам ВПС Ірану Хамідам Вахэдзі.
• У сакавіку 2025 году Менск наведаў міністар абароны Ірану Азіз Насірзадэ. Тады ён і міністар абароны Беларусі Віктар Хрэнін заявілі аб зацікаўленасьці ў інтэнсыфікацыі супрацы.
• У сьнежні 2025 году падчас візыту ў Менск дэлегацыі іранскага Генэральнага штабу Беларусь і Іран падпісалі плян двухбаковай вайсковай супрацы на 2026 год і абвясьцілі пра намер правесьці сумесныя вайсковыя вучэньні.
Форум