«Працяг стаўленьня да Беларусі як да маральнай, а не геапалітычнай праблемы рызыкуе зрабіць Эўразьвяз неактуальным у рэгіёне, дзе вынікі будуць залежаць ад фактараў уплыву, а не ад пачуцьцяў» — гэта цытата зь леташняга артыкулу на сайце Фонду Карнэгі аўтарства Балажа Ярабіка, палітычнага аналітыка і былога дыплямата, які паходзіць з Славаччыны і шмат гадоў займаецца Беларусьсю.
Бяз больш актыўнай ролі ЭЗ працэсы ў Беларусі будуць разгортвацца ва ўмовах, цалкам вызначаных Менскам і Масквой, — піша ён у пазьнейшым артыкуле.
У гутарцы з Радыё Свабода Балаж Ярабік тлумачыць, чаму, на ягоную думку, Эўразьвязу варта перагледзець палітыку адносна Беларусі, чаму ЗША ня могуць па-сапраўднаму аслабіць санкцыі без удзелу эўрапейцаў і чаму ізаляцыя рэжыму Лукашэнкі стала пасткай і для беларускіх структураў у выгнаньні.
— Ці правільна будзе сказаць, што ў сваіх тэкстах на сайце Карнэгі вы заклікаеце да большай ангажаванасьці Эўрапейскага Зьвязу ў справы Беларусі?
— Летась я напісаў два артыкулы: першы щ чэрвені, другі — у сьнежні, і ў іх я нічога не прапагандаваў. Я паспрабаваў апісаць сытуацыю ў адносінах паміж ЭЗ і Беларусьсю, наколькі гэта было магчыма, з аналітычнага пункту гледжаньня.
Першы артыкул тычыўся пэрспэктываў заангажаванасьці ЭЗ у адносінах да Беларусі — што маглі б значыць зьмены палітычных пазыцыящ.
Другі, які выйшаў праз шэсьць месяцаў, быў прысьвечаны межам такой заангажаванасьці. Я паспрабаваў растлумачыць, чаму любое ўзаемадзеяньне прынясе толькі абмежаваныя вынікі.
Таму, калі нехта ўспрыняў гэта як заклікі, прабачце, я ня меў гэтага на ўвазе. Мая мэта — правесьці аналіз.
— Але некаторыя людзі, якія чытаюць вашыя тэксты, будуць шукаць у іх парады, — я маю на ўвазе ў тым ліку эўрапейскіх палітыкаў. Ці лічыце вы, што цяперашняе ўзаемадзеяньне Эўразьвязу зь Беларусьсю неэфэктыўнае?
— Гэта пытаньне да эўрапейскіх чыноўнікаў, як яны да гэтага ставяцца. Я магу сказаць, што цяперашняя эўрапейская палітыка ад часу выбараў 2020 году — гэта санкцыі і ціск з мэтай зьмяніць паводзіны рэжыму. Я пакіну іншым вырашаць, ці гэта працуе, ці не.
У маім разуменьні амэрыканцы паказваюць, што іншы падыход — выбарачнае ўзаемадзеяньне — можа даць вынік, калі гаворка ідзе пра вызваленьне палітычных вязьняў. Вядома ж, мы тут гаворым пра абмежаванае вызваленьне і пра выбарачнае ўзаемадзеяньне.
Ці варта Эўразьвязу мяняць свае падыходы, гэта іх справа. Зноўку ж, я стараюся ні да чога не заклікаць. Мая задача — проста аналізаваць і фіксаваць тое, што адбываецца.
Я тут нават не хачу параўноўваць — проста ведаю, што ў ЭЗ іншы падыход да вызваленьня людзей, чым у амэрыканцаў. Гаворка не пра ўсіх — у Эўразьвязе ёсьць людзі з рознымі поглядамі. Але агулам палітыка ЭЗ — гэта ціск, які мае зьмяніць паводзіны рэжыму.
Аднак гэтага насамрэч не адбываецца. Таму з такога пункту гледжаньня, я думаю, будзе дарэчным зрабіць перагляд палітыкі, прынятай пяць гадоў таму.
Пакуль што ўсё гэта перакрываецца пытаньнем Украіны. Санкцыі супраць Беларусі настолькі цесна зьвязаныя з санкцыямі супраць Расеі, а таксама з ваеннай сытуацыяй ва Ўкраіне, што наўрад ці ЭЗ будзе здольны да істотнага перагляду палітыкі адносна Беларусі.
Тут мы гаворым найперш пра Эўракамісію, бо ўнутры ЭЗ ёсьць розныя дзяржавы з рознымі падыходамі. Але калі гаворка ідзе пра сам Эўразьвяз, пра рашэньні Эўракамісіі і ў цэлым ЭЗ, дык я прагназую, што падыходы ня зьменяцца, пакуль не адбудуцца істотныя зьмены ў вайне.
— Часам можна пачуць, што падыходы ЗША і Эўразьвязу да Беларусі ў нечым нагадваюць сюжэт з «добрым» і «злым» паліцыянтамі, і што менавіта гэтая розьніца ў падыходах прывяла да вызваленьня некаторых палітвязьняў. Вы з гэтым пагодзіцеся?
— Я ня бачу гэтага такім чынам. Ня думаю, што гаворка тут пра «добрага» і «злога» паліцыянтаў. На маю думку, ЗША спрабуюць абгрунтаваць Эўразьвязу свой падыход і разьлічваюць, што ЭЗ будзе дзейнічаць на іхны ўзор, але гэтага не адбываецца, прынамсі пакуль што.
Я лічу, што падыход Эўразьвязу цяпер пад вялікім ціскам і дае збой. Але зноўку ж, як я тлумачыў у адказе на папярэдняе пытаньне, ня думаю, што пазыцыя ЭЗ істотна зьменіцца, пакуль ня зьменіцца сытуацыя з вайной ва Ўкраіне.
ЗША здолелі дабіцца вызваленьня некаторых палітвязьняў ня толькі ціснучы на Менск, выкарыстоўваючы ня толькі пугу, але і пернікі — маю на ўвазе паслабленьне санкцыяў. Пакуль што гэта працуе абмежавана, але працуе.
Аднак калі казаць пра паслабленьне санкцыяў, дык ЗША ня могуць сапраўды гэта забясьпечыць без удзелу эўрапейцаў. Напрыклад, санкцыі ЗША супраць авіякампаніі «Белавія» і супраць калійных угнаеньняў былі зьнятыя, але Беларусь аточаная краінамі Эўразьвязу, і застаюцца праблемы зь лягістыкай.
Сам па сабе падыход ЗША ня можа прынесьці вялікіх зьменаў у палітыцы Захаду. Але, безумоўна, амэрыканская палітыка рухаецца ў іншым кірунку — у кірунку, які мы ўжо бачылі раней.
І я разумею, што многім людзям гэта не падабаецца — яны кажуць, што гэта паўтарэньне мінулага. Яны кажуць, што палітвязьняў фактычна бяруць у закладнікі і вызваляюць толькі тады, калі рэжым атрымлівае нешта ад Захаду.
Я гэта разумею, але адначасова я рады, што гэтыя палітвязьні былі вызваленыя. І з гэтага пункту гледжаньня — вызваленьня палітвязьняў — ЗША, у істоце, працуюць у іншым кірунку.
— Вы ўжо сказалі, што для ЭЗ шмат залежыць ад сытуацыі з вайной ва Ўкраіне. Але выглядае, што падыход ЗША да Беларусі таксама зьвязаны з надзеямі дасягнуць нейкага мірнага пагадненьня ва Ўкраіне. Як вы бачыце пэрспэктывы такога пагадненьня ў 2026 годзе і як гэта можа паўплываць на падыходы ЗША да Беларусі?
— ЗША тлумачаць, у тым ліку ў публічнай прасторы, што такая сувязь безумоўна ёсьць. Ёсьць спроба вывесьці Беларусь з ізаляцыі, бо ў Дзяржаўным дэпартамэнце ЗША ўжо ў 2024 годзе быў праведзены агляд палітыкі адносна Беларусі, і гэты агляд паказваў, што палітыка, угрунтаваная выключна на ціску, не працуе для дасягненьня заяўленых мэтаў.
Таму Дзяржаўны дэпартамэнт ужо пры адміністрацыі Байдэна шукаў магчымасьці ўзаемадзеяньня, хай сабе і абмежаванага. І гэты падыход атрымаў зялёнае сьвятло пры адміністрацыі Трампа.
На маю думку, імавернасьць нейкага ўрэгуляваньня ва Ўкраіне ў 2026 годзе — прыблізна 40-50%. Не хачу ўдавацца ў падрабязнасьці, але, здаецца, такая пэрспэктыва ёсьць, і, відавочна, роля Беларусі ў такім выпадку таксама зьменіцца.
У такім сцэнары рэгіянальная бясьпека вярнулася б да фармату дыялёгу, і Беларусь займала б там іншае месца, чым цяпер, незалежна ад унутрыпалітычнай сытуацыі.
— Ці лічыце вы, што краіны Эўразьвязу, у тым ліку суседзі Беларусі, маюць больш каардынаваць сваю палітыку? Да прыкладу, Польшча летась адкрыла два пераходы на мяжы зь Беларусьсю ў часе канфрантацыі паміж беларускімі і літоўскімі ўладамі, калі ў Беларусі арыштавалі літоўскія грузавікі
— Насамрэч кансультацыі паміж імі былі. Польшча на просьбу Літвы прыпыняла сваё першапачатковае рашэньне адкрыць памежныя пункты. Празь некалькі тыдняў пасьля вельмі рэзкага закрыцьця мяжы літоўцы сутыкнуліся зь вельмі маштабнымі праблемамі для сваіх грузавікоў.
І тут пытаньне ў тым, ці не спрабавала Літва, нягледзячы на ўсю каардынацыю, пераканаць іншыя краіны Эўразьвязу прытрымлівацца менавіта яе палітыкі. Закрыцьцё мяжы — гэта вельмі сур’ёзны крок. Да прыкладу, вы закрываеце мяжу перад вайной.
Літва абгрунтоўвала гэта тым, што супраць яе вядзецца гібрыдная вайна. Гэты падыход можна зразумець, але няясна, у якой ступені можна казаць пра гібрыдную вайну ў кантэксьце паветраных балёнаў з кантрабандай. Хоць, вядома ж, закрыцьцё аэрапортаў вельмі непрыемная рэч.
Таму я ня думаю, што тут гаворка пра брак каардынацыі. Пытаньне ў тым, якія крокі суседзяў Беларусі сапраўды адпавядаюць вызначанай мэце, а якія не.
— Ці Эўразьвяз у цэлым мае скаардынаваную палітыку адносна Беларусі?
— Вядома, ён мае скаардынаваную палітыку. Гэтая палітыка не зьмянілася. Гэта палітыка санкцыяў, палітыка ціску. Зьменаў у гэтай палітыцы не адбылося.
Цяпер пытаньне Беларусі часьцей паўстае на сустрэчах ЭЗ, у тым ліку на найвышэйшым узроўні. Скаардынаваны падыход ёсьць, а зьменаў у палітыцы няма. Пры гэтым ідуць дыскусіі, і я думаю, што менавіта гэта цяпер і патрэбна. Таму калі вы спытаецеся, што павінен рабіць Эўразьвяз, я скажу, што трэба правесьці перагляд сваёй палітыкі.
Вядома ж, гэта ня значыць, што ЭЗ абавязкова павінен капіяваць падыходы адміністрацыі ЗША. Але, на маю думку, перагляд палітыкі будзе дарэчным, улічваючы, што цяперашняя палітыка дзейнічае пяць ці шэсьць гадоў.
І мы бачым, што ЗША здольныя вызваляць палітвязьняў, хоць і ў абмежаваным фармаце. Мне, напрыклад, не падабаецца, што гэтых людзей вымушаюць пакінуць краіну. І я думаю, што да такога падыходу таксама ёсьць шмат пытаньняў, якія цалкам абгрунтаваныя і павінны абмяркоўвацца. Але прынамсі гэта ўжо нейкі пачатак.
— Якія найслабейшыя месцы ў цяперашняй эўрапейскай палітыцы адносна Беларусі, на вашую думку, не дазваляюць ёй мець вынік?
— Праблема ў тым, што яны кажуць, што цяперашняя палітыка стварае ціск на рэжым, каб той вызваліў палітвязьняў. І, безумоўна, праз шэсьць гадоў такой палітыкі варта спытаць, ці гэта сапраўды працуе.
Але зноўку ж, я выступаю за перагляд гэтай палітыкі, за абмеркаваньне гэтых пытаньняў, а не за неадкладныя зьмены палітыкі. Бо для ЭЗ гэта тычыцца ня толькі беларускіх выбараў 2020 году, але і расейскага ўварваньня ва Ўкраіну ў 2022 годзе, якое часткова адбывалася праз тэрыторыю Беларусі. Гэта выклікае шмат пытаньняў наконт рэгіянальнай бясьпекі. Таму я і кажу, што сапраўдная зьмена палітыкі ЭЗ адносна Беларусі будзе магчымая толькі ў тым выпадку, калі адбудзецца нейкая зьмена ў траекторыі вайны.
— У сваім артыкуле вы кажаце, што Лукашэнка сапраўды хоча зладзіць так званы «канстытуцыйны транзыт» ці прынамсі хацеў гэтага да пачатку вайны ва Украіне. Але ёсьць і альтэрнатыўны пункт гледжаньня: Лукашэнка ніколі не хацеў дзяліцца ўладай, цягнуў час і рабіў фармальныя канстытуцыйныя зьмены пад ціскам Расеі. Што вы думаеце на гэты конт?
— Я не зьбіраюся камэнтаваць інтэрпрэтацыі іншых людзей. Я маю сваю ўласную аналітычную інтэрпрэтацыю таго, што адбываецца.
— Ці бачыце вы з боку цяперашняй улады намер ладзіць нейкі рэальны палітычны транзыт і рэформы ўнутры краіны?
— Вядома ж, ёсьць намер палітычнай трансфармацыі. Але калі вы спытаеце, ці мэтай ставіцца сыход рэжыму Лукашэнкі, дык гэта зусім неабавязкова. Аднак ёсьць відавочныя прыкметы палітычнага транзыту. Я сапраўды думаю, што адбываецца шмат зьменаў.
Адбыліся канстытуцыйныя зьмены. Гэта факт. Ствараюцца розныя новыя органы. Ёсьць палітычныя партыі. Гэта ўсё факты. Ці прыносіць гэта зьмены ў сам рэжым Лукашэнкі?
— Але калі, напрыклад, казаць пра новыя паўнамоцтвы Ўсебеларускага народнага сходу, дык кіраўніком гэтага органу зьяўляецца той самы Лукашэнка, і ён жа прэзыдэнт. Можна сказаць, што адносна рэальнай палітычнай улады мала што зьмянілася.
— Тут трэба разумець, пра што вядзецца гаворка, калі мы кажам, што рэжым Лукашэнкі мяняецца. Так, відавочна, што рэжым Лукашэнкі мяняецца, але намер у тым, каб умацаваць рэжым, а не памяняць яго на іншы, які падабаўся б нам.
Аднак у той жа час адбываюцца канстытуцыйныя зьмены. І, безумоўна, можна казаць пра транзыт, бо гэтыя зьмены прыносяць новыя кадры, новых людзей, пашыраюць удзел ва ўладзе. Не для прадстаўнікоў апазыцыі, гэта я разумею.
Аналіз краіны ня можа грунтавацца толькі на падыходах апазыцыі. Я маю свой, іншы аналіз і ўлічваю тое, што адбываецца ў краіне. Мне здаецца, з гэтага і вынікае розьніца ў інтэрпрэтацыях.
Ці значыць гэта, што рэжым Лукашэнкі памяняецца? Патэнцыял для гэтага ёсьць нават проста празь ягоны ўзрост. У нейкі момант ім давядзецца падумаць пра транзыт. Я думаю, што гэты транзыт замарожваюць у сувязі з вайной.
Я гэта бачу так. Пры гэтым я не зьбіраюся ваяваць з тымі, хто глядзіць на гэта інакш. Гэта і ёсьць дэмакратыя.
— Ці лічыце вы, што падыход Эўразьвязу да беларускай апазыцыі ў выгнаньні прадуктыўны?
— Гэта выдатна, што ЭЗ падтрымлівае апазыцыйныя структуры ў выгнаньні. Інакш яны папросту не змаглі б выжыць. І я лічу вельмі важным, каб гэтая падтрымка працягвалася.
Пры гэтым відавочна, што пасьля пяці гадоў, думаю, нават самі апазыцыйныя структуры прызнаюць свой усё меншы ўплыў унутры краіны. І менавіта ў гэтым заключаецца праблема.
Зь цягам часу ізаляцыя, якая зыходзіць як з боку ЭЗ, так і з боку рэжыму, сталася своеасаблівая пасткай і для апазыцыйных структураў, і для СМІ, і для грамадзянскай супольнасьці ў выгнаньні. Чым даўжэй будзе цягнуцца гэтая ізаляцыя, тым менш яны будуць актуальнымі ў краіне. Гэтыя фактары таксама варта ўлічваць, калі будзе пераглядацца палітыка ЭЗ адносна Беларусі.
— Ці бачыце вы для Эўразьвязу нейкіх суразмоўцаў унутры Беларусі, акрамя самога Лукашэнкі і яго найбліжэйшага атачэньня, — людзей, зь якімі Захад мог бы наладжваць адносіны на будучыню?
— Думаю, што рэжым хоча трымаць усё пад кантролем. Таму я ня бачу ўнутры краіны нейкіх незалежных структураў, якія б маглі паўстаць як альтэрнатыўныя палітычныя.
Унутры Беларусі ёсьць шмат людзей, якія думаюць зусім ня так, як улады. Але ў той жа час ня варта чакаць, што яны раптам пачнуць рабіць нешта зусім іншае. Гэта немагчыма, пакуль для гэтага не будуць створаны ўмовы.
І гэта паказаў папярэдні палітычны цыкль — як толькі пачынаецца ўзаемадзеяньне з Захадам, могуць памяняцца і палітычныя ўмовы ўнутры Беларусі. Такім чынам, гэта адзін з аргумэнтаў на карысьць большай заангажаванасьці ЭЗ.
Я спрабаваў растлумачыць у сваім артыкуле ў сьнежні, што такія зьмены ў кожным разе будуць абмежаваныя. Але застаецца пытаньне: калі мы хочам стварыць умовы, у тым ліку для вяртаньня людзей з выгнаньня, дык ці ёсьць у нас іншы выбар?
***
Балаж Ярабік — палітычны аналітык і былы дыплямат, які спэцыялізуецца на Ўкраіне і ўсходнеэўрапейскім рэгіёне ў цэлым. Ён заснавальнік Minority Report, кансалтынгавай кампаніі ў пытаньнях палітычных рызыкаў, якая ахоплівае Цэнтральную і Ўсходнюю Эўропу, і партнэрам у цэнтры R.Politik, які займаецца аналізам расейскай палітыкі.
Ад 2006 па 2016 год Ярабік кіраваў праектамі няўрадавай арганізацыі Pact у Беларусі. Удзельнічаў у арганізаваным МЗС Беларусі «Менскім дыялёгу». З 2019 па 2023 год займаў пасаду кіраўніка аддзелу палітыкі, аналізу і каардынацыі ў Кансультацыйнай місіі Эўразьвязу ва Ўкраіне. Паміж 2017 і 2018 гадамі ён кансультаваў украінскі ўрад у пытаньнях інтэграцыі ў ЭЗ.
Форум