У справаздачы Human Rights Watch адзначаецца, што Расея нясе адказнасьць за крызіс, зь якім сутыкнуліся гэтыя дзеці, але вайна ўзмацняе неабходнасьць таго, каб Украіна пры падтрымцы замежных урадаў і гуманітарных арганізацый спыніла разьмяшчэньне дзяцей у спэцыяльных установах.
«Украінскія дзеці, якія былі разьмешчаныя ў дзіцячых установах савецкага часу, цяпер сутыкаюцца зь вялікай рызыкай праз вайну Расеі з Украінай. Неабходныя ўзгодненыя міжнародныя намаганьні для выяўленьня і вяртаньня ўсіх дзяцей, якія былі або застаюцца ў інтэрнатах, і для падтрымкі, каб яны маглі жыць са сваімі сем’ямі і ў супольнасьці», — сказаў Біл Ван Эсвэльд, намесьнік дырэктара Human Rights Watch у пытаньнях дзяцей.
Паводле арганізацыі, да поўнамаштабнага расейскага ваеннага ўварваньня ва Ўкраіне ў інтэрнатных установах знаходзіліся больш як 105 тысяч дзяцей. Гэта найбольшы паказчык у Эўропе пасьля Расеі.
Прадстаўнікі Human Rights Watch наведалі 12 дзіцячых дамоў у Львоўскай вобласьці і яшчэ тры ў Лодзі (Польшча), куды эвакуавалі ўкраінскіх дзяцей з раёнаў баявых дзеяньняў.
Паводле арганізацыі, 9 з 10 дзяцей маюць бацькоў з поўнымі бацькоўскімі правамі і былі накіраваныя ў інтэрнат з прычыны беднасьці іхных сямей або праз інваліднасьць дзяцей. Праваабаронцы зьвярнулі ўвагу на тое, што часта разам з дзецьмі эвакуавалася толькі невялікая частка пэрсаналу і ён быў зьнясілены кругласутачнай працай.
Апроч таго, у часе эвакуацыі дзяцей за мяжу былі выпадкі, калі братоў і сясьцёр разлучалі.
«Гэтая жорсткая вайна паказала неабходнасьць спыніць усе небясьпекі, зь якімі сутыкаюцца дзеці, разьмешчаныя ў спэцыялізаваныя ўстановы. Вяртаньне дзяцей, незаконна захопленых расейскімі войскамі, павінна быць міжнародным прыярытэтам», — перакананы Ван Эсвэльд.
Праваабаронцы нагадалі, што перамяшчэньне Расеяй дзяцей з украінскіх устаноў на сваю або акупаваную тэрыторыю зьяўляецца ваенным злачынствам.
Паводле ўраду Ўкраіны, 100 устаноў, у якіх да 2022 году ўтрымлівалі больш як 32 тысячы дзяцей, знаходзяцца ў рэгіёнах, часткова або цалкам акупаваных Расеяй.
У траўні 2022 году расейскі парлямэнт унёс зьмены да законаў, якія дазваляюць выдаваць расейскае грамадзянства ўкраінскім дзецям для далейшага іхнага ўсынаўленьня ў Расеі.
Згодна з міжнародным правам, міждзяржаўнае ўсынаўленьне ў часе ўзброеных канфліктаў забаронена.
Вайна Расеі супраць Украіны
- А 5-й гадзіне раніцы 24 лютага 2022 году кіраўнік Расеі Ўладзімір Пуцін заявіў пра пачатак ваеннай апэрацыі супраць Украіны на Данбасе на просьбу груповак «ДНР» і «ЛНР». 21 лютага падчас тэлезвароту да расейцаў Пуцін назваў так званыя «ДНР» і «ЛНР» незалежнымі дзяржавамі ў межах вобласьцяў. 22 лютага Савет Фэдэрацыі ратыфікаваў гэтае рашэньне.
- Расейскія войскі атакавалі ў тым ліку з тэрыторыі Беларусі, выкарыстоўваючы лётнішчы, базы і дарогі. Прадстаўнікі рэжыму Лукашэнкі апраўдваюць вайну, некаторыя яго праціўнікі лічаць тэрыторыю Беларусі акупаванай, многія заклікаюць да супраціву расейскім захопнікам. Насуперак заявам Пуціна пра атакі выключна на вайсковыя аб’екты, расейцы пачалі бамбіць школы, дзіцячыя садкі і жылыя кварталы ўкраінскіх гарадоў.
- 2 красавіка 2022 году, пасьля вызваленьня гораду Буча пад Кіевам, фотакарэспандэнты апублікавалі дзясяткі фатаздымкаў, на якіх відаць сотні нябожчыкаў, ахвяраў масавых забойстваў, учыненых расейскімі войскамі. Многія пахаваныя ў стыхійных брацкіх магілах. Вялікія разбурэньні прынесла расейская акупацыя і Барадзянцы.
- З 24 лютага 2022 году Расея захапіла толькі адзін абласны цэнтар — Херсон. Горад быў акупаваны расейскімі войскамі ў першыя дні вайны фактычна без баёў. Расейскія войскі адступілі зь яго і з правабярэжнай часткі Херсонскай вобласьці ў лістападзе 2022 году. Увосень 2022 году ўкраінскія войскі правялі маштабны контранаступ, у выніку якога расейскія сілы пакінулі большасьць сваіх пазыцый і ў Харкаўскай вобласьці.
- Нягледзячы на першапачатковыя заявы Пуціна пра тое, што акупацыя ўкраінскіх тэрыторыяў не ўваходзіць у пляны ўварваньня, 30 верасьня 2022 году была абвешчана анэксія чатырох вобласьцяў Украіны (Данецкай, Запароскай, Луганскай і Херсонскай), у тым ліку і тэрыторыяў, якіх Расея не кантралявала.
- 21 верасьня 2022 году Пуцін заявіў пра мабілізацыю ў Расеі. Пасьля гэтай заявы тысячы расейцаў накіраваліся на памежныя пункты і пачалі выяжджаць у Грузію, Казахстан, Армэнію, Манголію, Фінляндыю і іншыя краіны. У самой Расеі праціўнікі вайны падпалілі некалькі вайсковых камісарыятаў.
- У 2023 годзе Лукашэнка і Пуцін заявілі пра разьмяшчэньне ў Беларусі расейскай ядзернай зброі. 13 чэрвеня Лукашэнка сказаў, што частка ядзернай зброі ўжо дастаўлена з РФ у Беларусь. 16 чэрвеня Пуцін таксама заявіў, што першыя ядзерныя зарады ўжо дастаўленыя на тэрыторыю Беларусі, а астатнюю частку перамесьцяць «да канца лета або да канца году».
- 17 лістапада 2024 году тагачасны прэзыдэнт ЗША Джо Байдэн зьняў абмежаваньні на нанясеньне ўдараў амэрыканскай дальнабойнай зброяй па тэрыторыі Расеі.
- З прыходам да ўлады ў ЗША прэзыдэнта Дональда Трампа рэзка актывізавалася тэма магчымых мірных перамоваў. Улетку 2025 году Дональд Трамп правёў шэраг сустрэчаў, у тым ліку з Уладзімірам Зяленскім і Ўладзімірам Пуціным. Аднак дамовіцца пра мірнае пагадненьне ці прынамсі пра асабістую сустрэчу прэзыдэнтаў Украіны і Расеі не атрымалася. Агулам мірныя перамовы дагэтуль не далі істотных вынікаў.
- 1 чэрвеня 2025 году на Дзень расейскай авіяцыі Ўкраіна правяла маштабную апэрацыю «Павуціньне». Служба бясьпекі Ўкраіны зладзіла ўдары па авіябазах па ўсёй тэрыторыі Расеі, зьнішчыўшы дзясяткі расейскіх вайсковых самалётаў. Дакладна невядома, адкуль кіраваліся гэтыя дроны і ці выкарыстоўвалі яны штучны інтэлект для нацэльваньня на расейскія самалёты. Паводле ўкраінскага боку, дахі грузавікоў, дзе хаваліся дроны, адчынялі дыстанцыйна, каб дазволіць квадракоптэрам узьлятаць.
- З пачатку 2024 году па цяперашні час украінскія дроны пашкодзілі мноства расейскіх нафаперапрацоўчых заводаў, што прывяло да істотнага скарачэньня вытворчасьці нафтапрадуктаў у Расеі.
- Лінія фронту ва Украіне на працягу 2025 і на пачатку 2026 году заставалася адносна стабільнай. Пры гэтым расейскія войскі павольна прасоўваліся на асобных участках. З кастрычніка 2025 па сакавік 2026 году Расея захапіла каля 1833 км². На пачатку 2026 году ўкраінскія сілы правялі шэраг удалых контратак. У канцы красавіка 2026 году ўпершыню за доўгі час Ўкраіна адваявала больш тэрыторыі, чым страціла.
Незалежная праверка інфармацыі пра ваенныя дзеяньні, якую даюць афіцыйныя асобы розных бакоў, не заўсёды магчымая.