Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Інтэграцыя па-бальшавіцку: як Масква спрабавала стварыць супольную дзяржаву беларусаў і літоўцаў


Ілюстрацыйнае фота

Сто гадоў таму, 27 лютага 1919 году, у Вільні была абвешчана Літоўска-Беларуская ССР. Марыянэткавая буфэрная квазідзяржава, кароткае існаваньне якой паказала, наколькі мала расейскія бальшавікі лічыліся зь беларусамі і беларускімі нацыянальнымі інтарэсамі.

«Літоўскі Ленін»

Тыя, хто засьпелі савецкі Вільнюс, памятаюць, што ў гістарычным цэнтры сталіцы Літоўскай ССР, на плошчы побач з ратушай, узвышаўся помнік ня Леніну (як у Менску ды іншых сталіцах саюзных рэспублік), а Міцкявічусу-Капсукасу. (Бронзавы Ільліч у Вільні, вядома, таксама быў, але зводдаль ад гістарычнага цэнтру, на Лукішках). І галоўны ўнівэрсытэт у савецкай Літве насіў імя ня Леніна, як у Менску, а Міцкявічуса-Капсукаса. І калі які горад у Літве і быў перайменаваны ў гонар бальшавіцкага дзеяча, то гэтым дзеячам былі не Дзяржынскі і ня Кіраў (як у Беларусі), а зноў жа Міцкявічус-Капсукас.

Памятаю, як адзін мой літоўскі калега зь віленскай польскамоўнай газэты Czerwony Sztandar, які праводзіў для мяне экскурсію па старым горадзе, праходзячы паўз ратушную плошчу, паказаў на бронзавую статую.

— Гэта наш літоўскі Ленін,— сказаў ён іранічна.

А потым ужо сурʼёзна дадаў:

— Ён, вядома, быў і бальшавіком, але найперш — літоўцам.

Помнік Вінцасу Міцкявічусу-Капсукасу каля віленскай ратушы

Менавіта Вінцас Міцкявічус-Капсукас стаў кіраўніком (прэмьер-міністрам і міністрам замежных спраў) Літоўска-Беларускай ССР, створанай 27 лютага 1919 году на загад Масквы. Напэўна, паўплывала тое, што літовец-бальшавік Капсукас быў вядомай асобай у тагачаснай РКП(б): шмат гадоў правёў на царскай катарзе і ў вымушанай эміграцыі, асабіста быў знаёмы зь Леніным і Сталіным.

Гэта была дзіўная рэспубліка. Здавалася б, мінула ўсяго паўтара месяца, як была створана ССРБ, і тут — такая раптоўная і вокамгненная «інтэграцыя» з паўночнымі суседзямі аж да поўнай зьмены ўсіх дзяржаўных інстытуцый. Зразумела, што ні ў беларусаў, ні ў літоўцаў ніхто пра іхныя жаданьні не пытаў: Маскве проста было важна стварыць буфэр паміж РСФСР і толькі што паўсталай і варожа настроенай супраць бальшавізму Польшчай.

Ва ўрадзе ніводнага беларуса

Колькасна і тэрытарыяльна ў новай рэспубліцы пераважалі беларусы і беларускія землі. Але ніводзін зь беларускіх нацыянальных дзеячаў у склад кіраўніцтва ўраду чамусьці ня трапіў. Першага старшыню ўраду ССРБ Зьмітра Жылуновіча ў Літбеле не зрабілі нават народным камісарам. Працоўнымі мовамі ў рэспубліцы былі літоўская, расейская і польская — на іх пісалі дакумэнты і выдавалі літаратуру. Ды і сама назва новай рэспублікі была ўтворана насуперак усім алфавітам (чамусьці менавіта «Літоўска-Беларуская», а не «Беларуска-Літоўская»).

Сучасьнікі ўспаміналі, што Міцкявічус-Капсукас пасьпяхова супраціўляўся рэвалюцыйнаму тэрору, распаўсюджанаму ў той час на іншых тэрыторыях, дзе кіравалі бальшавікі, і ахвотна прыцягваў да працы ў камісарыятах літоўскую нацыянальна арыентаваную інтэлігенцыю, напрыклад удзельніка Літоўскай Тарыбы Басанавічуса ці пісьменьніка і ксяндза Тумаса-Вайжгантаса.

Вінцас Міцкявічус-Капсукас

Цяжка сказаць, як бы склалася далейшая гісторыя Літбела, калі б не імклівы наступ на ўсход польскіх легіёнаў. Ужо 8 красавіка палякі занялі Вільню, крыху пазьней — Ліду, Наваградак, Баранавічы. Кіраўніцтва Літбелу пераехала ў Менск, але неўзабаве (8 жніўня) Менск таксама занялі польскія войскі.

Фактычна гісторыя Літоўска-Беларускай ССР на гэтым і скончылася, хоць дэ-юрэ яна яшчэ працягвала існаваць да ліпеня 1920 году. 12 ліпеня 1920 году савецкая Расея падпісвае зь Літвой дамову, паводле якой перадае Літоўскай Рэспубліцы шэраг беларускіх тэрыторый уключна з Горадняй, Шчучынам, Ашмянай, Лідай, Смаргонямі, Паставамі... Паўднёвая мяжа Літвы з БССР згодна з гэтай дамовай павінна была пралегчы па Нёмане. Пры гэтым у беларусаў ніхто ні пра што не пытаўся: проста паставілі перад фактам. Ад Літвы Масква патрабавала ўзамен толькі нэўтралітэту ў вайне з Польшчай і зьнішчэньня на сваёй тэрыторыі «антысавецкіх арганізацыяў і групаў», у тым ліку органаў БНР.

Пазьней гэтая дамова была важным аргумэнтам літоўскага боку пры вызначэньні ў 1939 годзе савецка-літоўскай мяжы і далучэньні да Літвы шэрагу новых тэрыторый, — пасьля таго, як у выніку пакту Молатава — Рыбэнтропа Трэці рэйх і СССР падзялілі паміж сабой акупаваную Польшчу. Да межаў, вызначаных 12 ліпеня 1920-га ў Маскве, Літва, праўда, ужо не вярнулася, аднак ладны кавалак земляў, якімі да верасьня 1939 году валодала Польшча, ад Савецкага Саюзу яна ўсё ж атрымала.

Што да першага і апошняга кіраўніка Літбелу Міцкявічуса-Капсукаса, то далейшы лёс яго і ягонай сямʼі склаўся драматычна. Жыў у Маскве, быў актыўным дзеячам Камінтэрну, рэдагаваў літоўскія камуністычныя газэты. У 1935 годзе ва ўзросьце 54 гадоў раптоўна памёр у маскоўскім шпіталі. Ягоную жонку ў 1937-м арыштавалі і расстралялі за «трацкісцкую дзейнасьць». Траіх малых дзяцей, якія засталіся сіротамі, выратавала цётка — інакш бы іх чакаў дзіцячы дом для дзяцей «ворагаў народу».

У лесе пад Друскенікамі, у адной кампаніі са Сталіным і Дзяржынскім

У сёньняшняй Літве імя Міцкявічуса-Капсукаса амаль забыта. Горад Капсукас яшчэ ў 1989-м зноў стаў Марыямполем. Тады ж ягонае імя зьнікла з назвы Віленскага ўнівэрсітэту. Бронзавы Капсукас з цэнтру Вільні пераехаў у парк Грутас пад Друскенікамі, недалёка ад мяжы зь Беларусьсю — своеасаблівы музэй таталітарнай скульптуры, дзе ён зноў апынуўся ў адной кампаніі зь Леніным, Сталіным і Дзяржынскім, як калісьці.

У школьных падручніках і гістарычных атлясах для літоўскіх дзяцей няма ані згадкі ні пра Літбел, ні пра кіраўнікоў гэтай рэспублікі. А вось у падручніках для беларускіх школьнікаў гэтая тэма засталася да сёньня.

Cтаронка пра Літбел са школьнага атляса «Гісторыя Беларусі»
Cтаронка пра Літбел са школьнага атляса «Гісторыя Беларусі»

Калі азіраесься на не такую ўжо далёкую гісторыю савецкай Літвы і савецкай Беларусі і параўноўваеш асобы кампартыйных правадыроў у Вільні і Менску, то немагчыма не заўважыць, як істотна адрозьніваліся адны ад другіх, нягледзячы на нібыта адну ідэалёгію і аднолькавыя функцыі. Так, літоўскія першыя сакратары таксама былі «прававернымі» камуністамі, але адначасова і літоўцамі, якія, як маглі, абаранялі перад Масквой свае нацыянальныя інтарэсы і каштоўнасьці. Гэтая эстафэта ў Літве пасьлядоўна перадавалася — ад Міцкявічуса-Капсукаса і аж да Альгірдаса Бразаўскаса, апошняга кіраўніка Кампартыі Літвы. Гэта пры ягоным лідэрстве партыя падтрымала рух Літвы да незалежнасьці, а сам ён — былы першы сакратар ЦК КПЛ — у 1993 годзе ў выніку ўсенароднага галасаваньня быў выбраны прэзыдэнтам краіны, а потым, пасьля першай кадэнцыі, добраахвотна адмовіўся ад далейшага ўдзелу ў прэзыдэнцкай гонцы, каб саступіць дарогу маладым.

Дэмантаж помніка Міцкявічусу-Капсукасу ў 1990-м годзе

Цяжка ўявіць, каб падобным жа чынам у БССР склаўся лёс апошніх кіраўнікоў рэспублікі Яфрэма Сакалова ці Анатоля Малафеева. І менавіта таму, што дзеячамі партыйнымі яны былі, а вось нацыянальнымі беларускімі — ніколі.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG