Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Адны сьвяткуюць 30-годзьдзе БНФ, другія — 100-годзьдзе камсамолу


Мікола Статкевіч выступае на III зьезьдзе БНФ. Фота Уладзімера Кармілкіна

Народныя франты былі створаныя практычна ва ўсіх рэспубліках СССР. Аднак да сёньня захаваўся толькі Беларускі народны фронт. Прычым нават у двух варыянтах: Партыі БНФ і КХП-БНФ. Мусіць, не выпадкова менавіта ў Беларусі адбыўся найбольшы адкат да савецкага мінулага. Чаму так здарылася?

На дзяржаўным узроўні рыхтуюцца да ўрачыстага адзначэньня 100-годзьдзя камсамолу. Пра 30-годзьдзе БНФ узгадвае толькі нацыянальна заангажаваная публіка, прычым старэйшага ўзросту.

Між тым 19 кастрычніка 1988 году здарылася падзея, якая аказала значны ўплыў на гісторыю Беларусі. Тады, 30 гадоў таму, у памяшканьні тагачаснага Дома кіно (касьцёл Сьвятых Сымона і Алены) быў утвораны аргкамітэт Беларускага Народнага Фронту. Гэта быў агульны трэнд у СССР часоў гарбачоўскай перабудовы. Арганізацыі з назвай «Народны фронт» ствараліся паўсюль, ня толькі ў саюзных, але нават у аўтаномных рэспубліках.

Хоць Беларусь была найбольш русыфікаванай і саветызаванай рэспублікай Савецкага Саюзу (на рэфэрэндуме 1991 году 80% беларускага насельніцтва прагаласавалі за захаваньне СССР), тым ня менш БНФ — арганізацыя зь яскрава нацыянальнай ідэалёгіяй і лёзунгамі — хутка стаў масавым рухам. Бо Фронт на той час увасабляў і агульнадэмакратычныя каштоўнасьці, адлюстроўваў антынамэнклятурны пратэст, нязгоду з панаваньнем КПСС, заангажаваў шмат людзей, якія былі абыякавыя да нацыянальнай ідэі. Бо ніякай іншай вядомай арганізацыі, якая б супрацьстаяла кіроўнаму камуністычнаму рэжыму, у Беларусі тады не было.

На хвалі грамадзкага ўздыму падчас выбараў 1990 году БНФ атрымаў хоць невялікую, але вельмі актыўную фракцыю ў Вярхоўным Савеце БССР 12-га скліканьня. Тэлебачаньне, якое трансьлявала паседжаньні Вярхоўнага Савету, стварыла кумулятыўны эфэкт. Яскравыя публічныя палітыкі апазыцыі БНФ на фоне агульнай шэрай, невыразнай масы дэпутатаў-партфункцыянэраў выглядалі вельмі выйгрышна.

Калі б напрыканцы 1991 году, пасьля краху ГКЧП і забароны КПСС, у Беларусі адбыліся выбары, то БНФ лёгка атрымаў бы большасьць галасоў у парлямэнце і стаў кіроўнай партыяй. Думаю, патрабаваньне перавыбараў восеньню таго году павінна было стаць галоўным пунктам парадку дня апазыцыйных дэпутатаў. Аднак яны ўпусьцілі час, апамяталіся толькі ў 1992 годзе, спрабавалі дамагчыся рэфэрэндуму на гэтую тэму, зьбіралі подпісы ў яго падтрымку. За гэты час кіроўная намэнклятура, ачуняўшы ад страху, перайшла ў наступ, узяла рэванш. Аднак усё гэта стала зразумелым толькі постфактум. Тады ж былі спадзяваньні на доўгі народны ўздым, ціск вуліцы, з дапамогай якой апазыцыя нейкі час магла праводзіць празь Вярхоўны Савет амаль любыя рашэньні.

Мітынг БНФ у часе выбарчай кампаніі ў ВС 12 скліканьня, стадыён «Дынама», люты 1990
Мітынг БНФ у часе выбарчай кампаніі ў ВС 12 скліканьня, стадыён «Дынама», люты 1990

Іншая справа, што нават калі б БНФ і ўзяў уладу, то ці доўга змог бы яе ўтрымаць? У некаторых рэспубліках гэта адбылося, але лёс народных франтоў аказаўся розны. У краінах Балтыі, Украіне гэтыя структуры выканалі сваю гістарычную ролю, здабылі незалежнасьць, ажыцьцявілі важныя рэформы, сталі крыніцай для стварэньня дэмакратычных партый — і зьніклі. У Азэрбайджане, Грузіі нацыянальна арыентаваныя арганізацыі хутка страцілі ўладу ў ходзе маштабных сацыяльных забурэньняў з элемэнтамі грамадзянскай вайны, у выніку чаго там вярнуліся да кіраваньня былыя партыйныя лідэры савецкага часу (Гейдар Аліеў, Эдуард Шэварднадзэ).

Як бы там ні было, у сярэдзіне 1990-х гадоў у Беларусі адбыўся антыперабудовачны рэванш, адкат, вяртаньне да «саўка». Перамога Аляксандра Лукашэнкі на прэзыдэнцкіх выбарах, выбары Вярхоўнага Савету 13-га скліканьня, рэфэрэндумы 1995 і 1996 гадоў радыкальна зьмянілі палітычны ляндшафт. БНФ пацярпеў жорсткую паразу. Прычыны гэтых працэсаў відавочныя. Зьяўленьню дзяржаўнай незалежнасьці, дэмакратыі спадарожнічаў востры сацыяльна-эканамічны, сьветапоглядны, псыхалягічны крызіс, рэзкае падзеньне ўзроўню жыцьця. І лягічным наступствам яго стала расчараваньне ў каштоўнасьцях незалежнасьці, дэмакратыі, нацыянальнага адраджэньня. Усё гэта на тле недасфармаваных этнакультурных асноваў нацыі.

Тады шмат пісалі пра памылкі БНФ, пра залішні радыкалізм у нацыянальным пытаньні, у адносінах з Расеяй. Так, памылкі былі. Фронт ня змог на хаду перайсьці ад мэсіянскай функцыі ажыцьцяўленьня нацыянальнага адраджэньня да статусу звычайнай палітычнай партыі, якая змагаецца за падтрымку электарату з дапамогай звычайных палітычных тэхналёгій.

Параза БНФ выявіла, што ў 1990-я гады значнай нішы для партый агульнадэмакратычнага тыпу, якія б вызнавалі эўрапейскія каштоўнасьці, у Беларусі практычна не было. Усю гэтую вызваленую палітычную прастору запаланіў лукашызм.

Аднак трэба зазначыць, што гэты своеасаблівы тэрмідор 1990-х гадоў ня мог быць поўны. Адкат да «саўка» не дасягнуў «нулявога мэрыдыяну», то бок таго ўзроўню, зь якога пачынаўся БНФ у 1988 г. Беларусь захавала ўсе інстытуты паўнавартаснай дзяржавы. Адносна недатыкальнасьці дзяржаўнай незалежнасьці ў Беларусі існуе поўны кансэнсус.

Перамогі і паразы БНФ выявілі вядомую заканамернасьць, што хуткасьць руху эскадры вызначаецца па самым ціхаходным караблі. То бок, па стане беларускага грамадзтва. Некаторыя дасьледчыкі, у прыватнасьці філёзаф Валянцін Акудовіч, лічаць, што ажыцьцявіць праект нацыянальнага адраджэньня ў тым выглядзе, як прапанаваў БНФ на пачатку 1990-х гадоў, не рэальна. Ягонай рэанімацыі можа паспрыяць толькі нейкі «чорны лебедзь», кшталту захопу Крыму. Дзеля гэтага і існуюць дзьве партыі БНФ як помнікі мінулай эпохі. Бо Беларусь — адзіная постсавецкая краіна, дзе гістарычная місія Народнага фронту ня выкананая.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG