У мінулым месяцы ў Разані — абласным горадзе на паўднёвы ўсход ад Масквы — мясцовае аддзяленьне дзяржаўнага тэлеканала «Россия» арганізавала тэледэбаты з удзелам шасьці мясцовых кандыдатаў. Усе яны прэтэндуюць на месцы ў ніжняй палаце расейскага парлямэнту — Дзяржаўнай думе — на выбарах, якія пачынаюцца ў канцы гэтага тыдня. Ніхто не прыйшоў.
На наступны дзень тэлеканал паспрабаваў зноў. І тады таксама ніхто не зьявіўся.
Падзея ў Разані — гэта невялікая ілюстрацыя настрояў у расейскім грамадзтве напярэдадні першых агульнанацыянальных парлямэнцкіх выбараў з моманту пачатку ў 2022 годзе поўнамаштабнага ўварваньня ва Ўкраіну — вайны, якая забрала жыцьці ці прывяла да раненьняў больш за 1,5 мільёна расейскіх салдат і накіравала краіну па шляху да адкрытага аўтарытарызму паліцэйскай дзяржавы.
Мала ў каго застаюцца ілюзіі наконт Дзяржаўнай думы: яна ўжо даўно перастала быць пляцоўкай для сапраўднай дэмакратычнай заканатворчасьці, бо прэзыдэнт Уладзімір Пуцін і яго адміністрацыя ператварылі яе ў орган, які толькі фармальна зацьвярджае рашэньні ўлады.
Дык навошта наогул праводзіць выбары? І што гэты працэс раскажа нам пра Расею і вайну ва Ўкраіне?
Вось пяць фактаў, якія варта ведаць перад пачаткам трохдзённага галасаваньня, што стартуе 18 верасьня, якія сабрала Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода.
Галасаванеьне ў Расеі. Архіўнае фота 2024 году
«Сувэрэнная» дэмакратыя ў часе вайны
Гэта ня першае агульнанацыянальнае галасаваньне, праведзенае Расеяй пасьля ўварваньня ў лютым 2022 году. Пуцін, які зьяўляецца галоўнай палітычнай фігурай краіны з 1999 году, атрымаў пераканаўчую перамогу на прэзыдэнцкіх выбарах 2024 году, абышоўшы трох кандыдатаў ад партый, якія намінальна лічацца апазыцыйнымі, але ў асноўным выконваюць волю Крамля.
Перад галасаваньнем ніхто не сумняваўся ў яго выніках. Аднак за лічбамі вынікаў галасаваньня хаваліся іншыя паказчыкі, за якімі пільна сачылі, — асабліва Адміністрацыя прэзыдэнта, уплывовая група ўнутры Крамля, адказная за тое, каб унутраная палітычная сыстэма захоўвала бачнасьць легітымнасьці. Напрыклад, яўка выбаршчыкаў. Нізкая яўка сьведчыць пра апатыю электарату, а апатыя небясьпечная для легітымнасьці Крамля і палітычнай сыстэмы.
«Гэтыя выбары важныя для Крамля, бо яны дазваляюць намінальна легітымізаваць рэжым і вайну, якую ён вядзе супраць Украіны, паказваючы, што грамадзтва па-ранейшаму падтрымлівае мілітарызаваны палітычны курс Крамля», — адзначыла Натальля Кавалёва, навуковы супрацоўнік праграмы «Расея і Эўразія» ў Chatham House — лёнданскім аналітычным цэнтры.
«Крэмль спрабаваў знайсьці складаны балянс паміж мабілізацыяй грамадзкай падтрымкі ваенных намаганьняў і правядзеньнем выбараў, якія маглі б выявіць рост незадаволенасьці ці стомленасьць ад вайны», — сказала яна ў інтэрвію Радыё Свабода.
Мабілізацыя па-любому?
Нявыказанае пытаньне, што вісіць над галасаваньнем: ці адбудзецца пасьля яго чарговы агульнанацыянальны прызыў мужчын для ўдзелу ў баявых дзеяньнях ва Ўкраіне?
Калі Пуцін у апошні раз — у верасьні 2022 года — абвясьціў мабілізацыю (пад яе патрапілі каля 300 тысяч мужчын, пераважна рэзэрвістаў), гэты крок ашаламіў краіну. Сотні тысяч людзей пакінулі яе.
Расейскія вайскоўцы на парадзе. Масква, 9 траўня 2026
Праз чатыры гады расейскія войскі працягваюць несьці ашаламляльныя страты: на мінулым тыдні высокапастаўлены брытанскі ваенны чыноўнік заявіў, што загінула не менш за 500 000 салдат. Паводле іншых ацэнак, яшчэ як мінімум мільён чалавек былі параненыя, прычым многія зь іх ня маюць шанцаў вярнуцца на полі бою.
Ваенным вярбоўшчыкам удаецца падтрымліваць паток добраахвотнікаў на фронт пераважна дзякуючы велізарным заробкам і выплатам; у некаторых выпадках сума перавышае гадавы сярэдні заробак.
Значнымі зьяўляюцца і выплаты ўдовам ды сем’ям салдат, якія загінулі ў баі. Аднак гэтыя выдаткі спустошылі казну многіх рэгіёнаў, стварыўшы сурʼёзныя фінансавыя праблемы для мясцовых уладаў.
Гэта прывяло да зьніжэньня колькасьці штомесячных навабранцаў — і гэта ў той час, калі ўкраінскія ўдары працягваюць зьнішчаць расейскія войскі. У апошнія месяцы ўзмацніліся здагадкі, што Пуцін можа пайсьці на эскаляцыю вайны і абвясьціць новую хвалю мабілізацыі пасьля галасаваньня у Дзярждуму.
«На сёньняшні дзень няма сцэнару, які патрабаваў бы мабілізацыі», — заявіў Пуцін раней у верасьні падчас інвэстыцыйнага форуму ва Ўладзівастоку.
Ключавы момант тут — фраза «на сёньняшні дзень».
Расейскія вайскоўцы на акупаванай тэрыторыі Данецкай вобласьці Ўкраіны. Архіўнае фота
«Выбары, наколькі я магу меркаваць, уяўляюць сабой спалучэньне агульнанацыянальнага плебісцыту па пытаньні вайны і палітыкі Крамля», — адзначыў Аляксандр Каляндр, дырэктар Eurasia Group і экспэрт «Цэнтру аналізу эўрапейскай палітыкі» (CEPA) у Вашынгтоне.
«Зь іншага боку, гэта своеасаблівы „парад“ бюракратыі: наколькі бюракратыя здольная захаваць хаця б нейкае падабенства нармальнасьці, наколькі яна — маючы на ўвазе шырокія колы чыноўнікаў, ад мясцовых губэрнатараў да школьных настаўнікаў — можа забясьпечыць, каб усё прайшло гладка», — сказаў ён падчас круглага стала на мінулым тыдні.
Галасаваньне за вэтэранаў
Гэта першыя агульнанацыянальныя выбары, у якіх значная колькасьць вэтэранаў вайны прэтэндуе на выбарныя пасады.
Крэмль часткова сфармаваў сваю базу падтрымкі дзякуючы велізарным эканамічным выгодам, прадастаўленым мужчынам, якія добраахвотна пайшлі ваяваць. Тым часам сотні тысяч мужчын прайшлі праз вайну ва Ўкраіне і засталіся жывымі; яны вярнуліся дадому загартаванымі ў баях, прызвычаіўшыся да ўшанаваньняў і шчодрых выплат. Сярод іх былі і гвалтоўныя злачынцы, вызваленыя з турмаў дзеля ўдзелу ў баявых дзеяньнях.
Два гады таму пад кіраўніцтвам першага намесьніка кіраўніка Адміністрацыі прэзыдэнта Сяргея Кірыенкі была запушчана праграма пад назвай «Час герояў». Яе мэтай было выяўленьне вэтэранаў і іх падрыхтоўка да дзяржаўнай службы (на пасадах чыноўнікаў ці адміністратараў) або да ўдзелу ў выбарах у якасьці кандыдатаў.
Пуцін назваў вэтэранаў «новай элітай» Расеі. Вынікі праграмы «Час герояў» аказаліся неадназначнымі. Тым не менш, прынамсі 200 вэтэранаў прайшлі адбор і былі дапушчаныя да ўдзелу ў выбарах у Дзяржаўную думу, а яшчэ каля 1400 атрымалі права змагацца за пасады на рэгіянальных і мясцовых выбарах.
Яшчэ адзін момант, які непакоіць Крэмль у сувязі з вэтэранамі, — гэта падзеі пасьля савецкага ўварваньня ў Аўганістан, калі тысячы дэмабілізаваных салдат вярнуліся дадому і сталі крыніцай сур’ёзных сацыяльных праблем на фоне распаду Савецкага Саюзу.
«Тыя, хто лічыць галасы, вырашаюць усё»
Расейскія выбары ўжо шмат гадоў знаходзяцца пад пільнай увагай. У мінулым незалежныя назіральнікі за ходам галасаваньня, а таксама статыстыкі фіксавалі мноства выпадкаў, калі вынікі падліку галасоў, відавочна, былі скажоныя дзеля забесьпячэньня пэўнага выніку.
Існуюць і іншыя выбарчыя махінацыі: напрыклад, «каруселі» — калі выбаршчыкаў возяць аўтобусамі з аднаго ўчастка на іншы, каб яны маглі прагаласаваць некалькі разоў, — ці, скажам, подкуп або ціск на работнікаў бюджэтнай сфэры з мэтай прымусіць іх аддаць голас за пэўнага кандыдата. Аднак цяпер незалежных назіральнікаў няма. Дзейнасьць адной з найбольш вядомых расійскіх арганізацый, «Голас», была забароненая ўладамі. Замежным структурам, такім як Арганізацыя па бясьпецы і супрацоўніцтве ў Эўропе (АБСЭ), ці групам, зьвязаным з эўрапейскімі ці амэрыканскімі палітычнымі партыямі, доступ быў закрыты яшчэ шмат гадоў таму. Іншыя групы — напрыклад, палітычная арганізацыя, заснаваная нябожчыкам-змагаром з карупцыяй Аляксеем Навальным, — таксама былі абвешчаныя незаконнымі ці цалкам выцесьненыя з краіны.
«Вядома, ёсьць рэгіёны, дзе яны атрымаюць любыя вынікі, якія захочуць, без асаблівага супраціву, — сказаў тэлеканалу „Настоящее время“ Станіслаў Андрайчук, былы сустаршыня руху „Голас“. — А ёсьць рэгіёны, дзе яны ня змогуць дамагчыся жаданага; там нават не знойдзецца каманды кандыдатаў, здольнай гэта зрабіць».
«Відавочна, што ўлады, безумоўна, маюць усе магчымасьці сфальсыфікаваць выбары дзеля дасягненьня патрэбнага выніку», — адзначыў палітоляг Руслан Айсін.
А як наконт апазыцыі?
Ва ўмовах расейскай «сувэрэннай дэмакратыі» — разнавіднасьці канцэпцыі «кіраванай дэмакратыі» — апазыцыйным партыям дазваляецца ўдзельнічаць у выбарчым працэсе, але толькі пры ўмове атрыманьня дазволу ад улады. У выніку ўзьнікае штучная сытуацыя, калі «сыстэмныя» апазыцыйныя партыі (напрыклад, Камуністычная партыя) толькі на словах выступаюць супраць ураду, а на справе галасуюць за ўрадавыя законапраекты.
Асобна варта згадаць партыю «Яблоко» — даўняга прадстаўніка лібэральных сіл. Хоць гэтая партыя не мае прадстаўніцтва ў Дзярждуме з сярэдзіны 2000-х гадоў, яна ўсё ж служыла свайго роду кляпанам для скіду сацыяльнага напружаньня ў расейскім грамадзтве. Напрыклад, расейцы, якія выступалі супраць вайны, маглі выказаць сваю нязгоду, аддаўшы голас за «Яблоко».
Аднак гэтым разам улады вырашылі не рызыкаваць. У мінулым месяцы маскоўскі суд забараніў партыі ўдзельнічаць у выбарах у Дзярждуму, спаслаўшыся на шэраг дзіўных юрыдычных прэтэнзій.
«Мы разумеем, што сама па сабе партыя „Яблоко“ прадстаўляе адносна невялікую колькасьць выбаршчыкаў, але яе парадак дня аб’ядноўвае велізарную колькасьць людзей», — сказаў Расейскай службе Радыё Свабода палітычны актывіст Андрэй Півавараў, які адбываў зьняволеньне за сваю апазыцыйную дзейнасьць.
«Магчыма, раней яны нават не ведалі пра „Яблоко“ ці не падтрымлівалі саму арганізацыю, але яе плятформа „За мір“ карыстаецца вялікім попытам».
«Яблоко» — адзіная партыя, якая выступае супраць вайны. Гэта адзіная партыя, вакол якой згуртаваліся практычна ўсе апазыцыйныя сілы», — адзначыў Півавараў.
Акцыя ў падтрымку партыі «Яблоко». Масква, 10 жніўня 2026
З таго часу некалькі рэгіёнаў пайшлі па іх сьлядах і забаранілі партыі вылучаць кандыдатаў на мясцовых выбарах.
Сярод так званых «несыстэмных» палітычных арганізацый — група памерлага апанэнта Пуціна Аляксея Навальнага. Яго ўдава, Юлія Навальная, прыняла кіраўніцтва ў групе ў свае рукі, як і іншыя вядомыя расейскія апазыцыйныя дзеячы, якія таксама цяпер жывуць у выгнаньні за межамі краіны.
14 верасьня Навальная і яшчэ адзін апазыцыйны дзеяч, Максім Кац, апублікавалі сьпіс кандыдатаў, якіх яны падтрымліваюць за сваю апазыцыю да вайны супраць Украіны.