Экспэрты Human Constanta дасьледуюць адкрытыя крыніцы: публікацыі дзяржаўных і незалежных СМІ, афіцыйныя сайты, паведамленьні праваабарончых арганізацыяў.
У новым дасьледаваньні праваабаронцы адзначаюць зьніжэньне ранейшых паказьнікаў у некаторых аспэктах. Так, сёлета ў ліпені–верасьні было прынята 317 новых судовых рашэньняў аб прызнаньні матэрыялаў «экстрэмісцікімі» (у папярэднім квартале — 446). Пад забарону трапілі 487 інфармацыйных матэрыялаў (у мінулым квартале — 654: зьніжэньне на 25%). А ўсяго ў рэспубліканскім сьпісе Міністэрства інфармацыі на 30 верасьня было 11 016 «экстрэмісцкіх» матэрыялаў.
Крытыка прадуктаў у крамах
Асноўны акцэнт у новым дасьледаваньні быў зроблены на акаўнты ў Threads, TikTok і Instagram. Таксама ўпершыню адзначаецца рост колькасьці «экстрэмісцкіх» матэрыялаў у выглядзе Telegram-ботаў для зваротнай сувязі, прымацаваных да асноўных інфармацыйных каналаў.
Паводле праваабаронцаў, напрыклад, суд Лоеўскага раёну ў жніўні працаваў як канвэер. Дасьледнікі мяркуюць, што сілавікі проста ўпісалі ў радок пошуку TikTok словы «Жыве Беларусь», пасьля чаго суд масава ўключыў у сьпіс больш за дзясятак каналаў, у назьве якіх было гэтае словазлучэньне.
Праваабаронца Human Constanta Яўген (імя зьмененае дзеля бясьпекі. — РС) у размове з Свабодай заўважае, што пасьля таго, як практыка публікацыі «пакаяльных відэа» з затрыманымі за камэнтары амаль спынілася, магло скласьціся ўражаньне, што перасьлед такога кшталту слабее. Аднак рыторыка сілавікоў і практыка сьведчаць пра адваротнае.
Начальніца ўпраўленьня інфармацыі і грамадзкіх сувязяў МУС Натальлі Сахарчук
«У чэрвені Сьледчы камітэт абвесьціў аб узмацненьні маніторынгу сацыяльных сетак, зрабіўшы асаблівы акцэнт на Threads і TikTok Кіраўніца прэс-службы МУС Натальля Сахарчук на пытаньне вядоўцы тэлеканалу СТВ, ці ГУБАЗіК можа зацікавіць любы камэнтар у Threads, адказала сьцвярджальна. Яна таксама папярэдзіла, што ананімнасьці ў сеціве няма і нават выдаленьне публікацыі ня выратуе яе аўтара. МУС мае дастаткова рэсурсаў, каб вызначыць аўтара кожнага паведамленьня. Пазьней Сахарчук адкрыта назвала Threads „пагрозай бясьпецы“ і заявіла, што аўтарам давядзецца адказваць „і за крытыку прадуктаў у крамах, і за камэнтар пра супрацоўніка ДАІ“», — кажа праваабаронца.
Чатыры інтэрвію каналу Euronews ад Лукашэнкі
Аўтары новага дасьледаваньня таксама зьвяртаюць увагу на тое, што ўсё больш уплывовых замежных выданьняў у Беларусі прызнаюць «экстрэмісцкімі рэсурсамі». Да прыкладу, агульнаэўрапейскі інфармацыйны рэсурс Euronews (якому раней Аляксандр Лукашэнка чатыры разы даваў інтэрвію, сьцьвярджаючы, што Euronews надзвычай папулярны канал у беларусаў), дзяржаўная Polska Agencja Prasowa (PAP), незалежнае выданьне для Паўднёвага Каўказу JAMnews, незалежнае расейскамоўнае выданьне Dron Media, telegram-канал буйнога ўкраінскага тэлеканалу Freedom, эстонскі партал навінаў Postimees.ee, польскае каталіцкае выданьне Gość Niedzielny, казахстанскія мэдыя.
Прызналі «экстрэмісцкімі» і шмат каналаў, скіраваных на расейскую аўдыторыю — telegram-каналы «Навальный LIVE», рэсурсы палітыкаў Ільлі Яшына, Леаніда Волкава, «Можем объяснить», «Соловьиный помёт», «Лига свободных наций» ды іншыя.
Лукашэнка падчас інтэрв'ю каналу Euronews
За тры месяцы сьпіс «экстрэмісцкіх фармаваньняў» папоўніўся толькі трыма пазыцыямі, і ўсе яны зьвязаныя з Украінай: гэта два падразьдзелы беларускіх добраахвотнікаў у складзе ЗСУ і мэдыяпраект «Фабрыка навін».
Для параўнаньня: у красавіку–чэрвені «экстрэмісцкім» было абвешчана 31 новае «фармаваньне». Такім чынам, фіксуецца рэзкі спад актыўнасьці сілавікоў у гэтым кантэксце — больш чым у 10 разоў.
А вось тэмпы папаўненьня сьпісу друкаванымі выданьнямі рэзка вырасьлі: зь ліпеня па верасень 2026 году «экстрэмісцкай» прызналі ня менш за 21 кнігу, што ў 2,5 раза больш, чым у красавіку–чэрвені.
«Але незразумела, якімі крытэрамі кіруюцца дзяржаўныя органы пры разьмежаваньні кніг, якія ўключаюцца ў „экстрэмісцкі сьпіс“, і выданьняў, якія трапляюць у „сьпіс забароненых кніг“», — мяркуе праваабаронца Human Constanta Яўген.
«Забароненыя кнігі», паводле праваабаронцаў Human Constanta, можна падзяліць на некалькі катэгорыяў:
- — выданьні, зьвязаныя з расейскай агрэсіяй супраць Украіны: «Бязьлітасны Вальсок» і «Ноч. А ты…» Аляксандра Баля (зборнікі антываенных песень і грамадзянскай лірыкі); «Дабіце тых, хто выжыў. Вытокі і сэнс расейскага трампізму» (кніга расейскага журналіста Алега Кашына аб расейска-ўкраінскай вайне і сучаснай палітыцы);
- — праграмныя дакумэнты і прапановы рэформаў: «Народная праграма „Вольная Беларусь“» (апублікаваныя ў 2017 годзе ў «Беларускіх ведамасьцях»); «Праграма канстытуцыйных пераўтварэньняў: прапановы рэформы дзяржаўна-праўнай сыстэмы» юрыста Міхаіла Пастухова (2020);
- — гісторыя пратэставага і апазыцыйнага руху: «„Пакаленьне „Маладога Фронту“ і моладзі, народжанай у 1970–1985 гадах» Паўла Севярынца (2004; гэта ўжо чацьвертая ягоная кніга ў сьпісе Міністэрства інфармацыі);
- — асэнсаваньне савецкай спадчыны, улады і ідэнтычнасьці: дасьледаваньне Станіслава Шушкевіча «Нэакамунізм у Беларусі: ідэалёгія, практыка, пэрспэктывы» (2002); «100 цытатаў на Свабодзе» нобэлеўскай ляўрэаткі Сьвятланы Алексіевіч (2019).
Вокладка рамана францускага пісьменьніка Марка Леві «Ноа»
Асобна праваабаронцы вылучаюць «шпіёнскі раман» францускага пісьменьніка Марка Леві «Ноа», дзеяньне якога разгортваецца ў Беларусі ў 2020–2022 гадах. Пасьля перамогі на прэзыдэнцкіх выбарах хатняй гаспадыні Сьвятланы над дыктатарам Лучынам яе зь дзецьмі вывозяць за мяжу, мужа адпраўляюць у турму, а міжнародная група хакераў узломвае базы КДБ і дапамагае перасьледаваным актывістам.
Твор мастацкі, але ў ім прачытваюцца простыя алюзіі на падзеі ў Беларусі.
Тэрміны даўніны
Нягледзячы на сканчэньне 5-гадовага тэрміну даўніны, паводле некаторых «палітычных» артыкулаў Крымінальнага кодэксу, у тым ліку і «народнага» 342-га (арганізацыя і падрыхтоўка дзеяньняў, якія груба арушаюць грамадзкі парадак), калі чалавек ухіляецца ад сьледзтва, напрыклад зьяжджае, тэрмін адказнасьці павялічваецца да 15 гадоў. Артыкул 342 часта замяняюць на 293 — «масавыя беспарадкі». Тэрміны пакараньня там ужо зусім іншыя: за «ўдзел» — ад 3 да 8 гадоў, за «арганізацыю беспарадкаў» — да 15 гадоў пазбаўленьня волі.
Пачынаючы з 2020 году, зафіксавана больш за 50 адвольных затрыманьняў адвакатаў, на верасень 2026 году ў зьняволеньні застаюцца шасьцёра адвакатаў.
Паказальнай справай стаў нядаўні прысуд адвакату Зьмітру Лаеўскаму (які абараняў Віктара Бабарыку, Максіма Знака). 9 верасьня 2026 году Менскі гарадзкі суд асудзіў Лаеўскага на 3 гады пазбаўленьня волі. Нагодай сталі інтэрвію незалежным беларускім мэдыя, якія ён даваў у 2021-м. Але тады тыя мэдыя не былі яшчэ прызнаныя «экстрэмісцкімі».
І яшчэ некалькі лічбаў і фактаў:
- — за апошнія паўтара года заведзена новых 2000 «экстрэмісцкіх» справаў;
- — дзьвюм з паловай тысячам чалавек выставілі больш за 150 завочных прысудаў з тэрмінамі да 20–25 гадоў пазбаўленьня волі;
- — з 2022 году ў суды накіраваныя справы на падставе завочных абвінавачаньняў больш як 150 беларусаў, якія зьехалі за мяжу.
- — на канец верасьня 2026 году ў пераліку асобаў, датычных да «экстрэмісцкай» дзейнасьці, знаходзіліся 6930 чалавек, 186 зь іх папоўнілі гэты пералік МУС за апошнія тры месяцы;
- — у «справе Гаюна» асуджаныя 234 чалавекі;
- — у «справе ЭГУ» зафіксавана 183 факты перасьледу студэнтаў, выпускнікоў і выкладчыкаў (156 зь іх знаходзяцца ў Беларусі);
- — працягваюцца праверкі, вобшукі, затрыманьні і прысуды людзям пасьля іх прыезду ў Беларусь. Часьцей праводзяць асабісты надгляд з прыніжальным разьдзяваньнем.