У сувязі з заканчэньнем тэрміну свайго ўльтыматуму прэзыдэнт ЗША Дональд Трамп папярэдзіў Іран, што яго інфраструктура можа быць пашкоджаная на працягу некалькіх гадзін, калі ён ня выканае ягоных патрабаваньняў, у прыватнасьці, не адкрые Армускі праліў.
Тэгеран адхіліў прапановы аб кароткатэрміновым спыненьні агню, патрабуючы канчатковага спыненьня ваенных дзеяньняў і гарантый ад будучых нападаў.
Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода пагутарыла з Нэйтам Свансанам, былым дырэктарам па пытаньнях Ірану ў Радзе нацыянальнай бясьпекі Белага дому, які цяпер працуе ў Атлянтычнай радзе, пра эскаляцыю крызісу і пэрспэктывы дыпляматыі ў сувязі з тым, што 7 красавіка набліжаецца крайні тэрмін, пастаўлены Трампам.
— Прэзыдэнт ЗША вылучыў жорсткі ўльтыматум, папярэдзіўшы, што інфраструктура Ірану можа сутыкнуцца з масавымі ўдарамі на працягу некалькіх гадзін, калі ключавыя патрабаваньні ня будуць выкананыя. З вашага досьведу, наколькі рэальна такое хуткае, маштабнае разбурэньне дэцэнтралізаваных сыстэм Ірану — і наколькі гэта стратэгічныя сыгналы, а не апэратыўныя магчымасьці?
— Мая ацэнка такая, што гэта робіцца ў першую чаргу па псыхалягічных прычынах — каб атрымаць саступкі ад Ірану і прымусіць яго да нейкай формы пагадненьня. Я не магу адназначна сказаць, ці змогуць ЗША паразіць усе гэтыя цэлі за такі кароткі прамежак часу, але інфраструктура Ірану вельмі дэцэнтралізаваная. Існуюць дзясяткі асобных энэргасыстэм, транспартных вузлоў і іншых крытычна важных сетак. Ідэя нэўтралізацыі кожнага маста або ключавога вузла на працягу некалькіх гадзін здаецца непраўдападобнай.
Гэта адпавядае больш шырокай схеме: пагроза максымальнымі наступствамі для стварэньня рычагоў уплыву.
Пакуль што «максымальны ціск» не зьмяніў прынцыпова працэс прыняцьця рашэньняў Іранам і не прымусіў яго да капітуляцыі. Я ня бачу відавочных доказаў таго, што нават такі ўзровень эскаляцыі зьменіць іх разьлік, але ў рэшце рэшт гэта рашэньне кіраўніцтва Ірану.
— Мы таксама чуем пра дыпляматычныя намаганьні. Пакістан прапанаваў двух’ярусную структуру — так званае «Іслямабадзкае пагадненьне», — якое прапануе 45-дзённае спыненьне агню з наступным усеабдымным пагадненьнем. З вашага пункту гледжаньня, якія ключавыя чырвоныя лініі ў Ірану і ці ёсьць нейкая залатая сярэдзіна?
— Іран шукае гарантый таго, што гэтая вайна не пачнецца зноў празь некалькі месяцаў. Яны хочуць гарантый таго, што спыненьне агню будзе пастаянным, а не часовым. Вось чаму яны адхіляюць кароткатэрміновыя фармулёўкі і настойваюць на прынцыпова іншых умовах.
Другі кампанэнт — эканамічны. Іран імкнецца атрымаць выгаду ад свайго кантролю над Армускай пратокай. Яны называюць гэта рэпарацыямі, але на практыцы гэта можа прымаць розныя формы — па-сутнасьці, фармалізацыя мэханізму, праз які яны атрымліваюць пастаянныя эканамічныя саступкі, зьвязаныя з водным шляхам. У апошнія дні зьмянілася тое, што Іран выглядае ўсё больш упэўненым — магчыма, празьмерна — у тым, чаго ён можа дасягнуць. Іх патрабаваньні пашырыліся і цяпер уключаюць больш шырокія рэгіянальныя праблемы, такія як ваенныя дзеяньні ў Лібане, якія раней не былі цэнтральнымі для іх пазыцыі. Гэта значна падымае плянку і робіць кароткатэрміновую зьдзелку значна менш верагоднай.
— Унутры Ірану адбыліся зьмены ў кіраўніцтве. Ці ёсьць доказы зьяўленьня прагматычнай фракцыі, ці прыхільнікі жорсткай лініі ўмацоўваюць кантроль?
— Сыстэма надзвычай непразрыстая. Нават тым, хто ўважліва сочыць за Іранам, вельмі цяжка вызначыць, хто насамрэч прымае рашэньні або як разьмеркаваныя паўнамоцтвы ў любы момант. Тым не менш, прыхільнікі жорсткай лініі відавочна набралі сьмеласьці. У апошніх падзеях некаторыя фігуры набылі ўплыў, і агульная траекторыя сьведчыць аб большым удзеле прыхільнікаў жорсткай лініі ў прыняцьці рашэньняў. Ці азначае гэта поўную кансалідацыю ўлады, пакуль незразумела — проста зарана казаць. Такія пераходы звычайна адбываюцца з цягам часу.
— Прэзыдэнт Трамп выказаў здагадку, што іранцы могуць быць гатовыя цярпець страты інфраструктуры ў абмен на свабоду. Гэта вашая ацэнка?
— Іранскае грамадзтва не маналітнае. Безумоўна, ёсьць людзі, якія хочуць краху рэжыму, і ёсьць іншыя, якія яго рашуча падтрымліваюць. Значная частка насельніцтва знаходзіцца недзе пасярэдзіне і ў асноўным сканцэнтраваная на паўсядзённым выжываньні.
— Нарэшце, калі канфлікт будзе працягвацца працяглы час, што гэта будзе азначаць для адзінства краін, якія выступаюць супраць Ірана? Калі гэтая сытуацыя зацягнецца, ці чакаеце вы, што саюзьнікі ЗША застануцца на сваім баку, ці яны могуць пачаць шукаць асобныя дамоўленасьці з Тэгеранам?
— Існуе рэальная рызыка разыходжаньняў. Як эўрапейскія партнэры, так і партнэры з краін Пэрсідзкай затокі ўжо пераглядаюць свае пазыцыі і пераглядаюць свае адносіны як з ЗША, так і з Іранам. У кароткатэрміновай пэрспэктыве згода ў асноўным захоўваецца. Але чым даўжэй працягваецца канфлікт, тым большы ціск на гэтыя краіны, каб яны перасьледавалі свае ўласныя інтарэсы, у тым ліку магчымасьць асобных дамоўленасьцей з Тэгеранам. Мы ўжо бачым нязначныя зрухі — як у Эўропе, так і сярод дзяржаў Пэрсідзкай затокі — і гэтыя адрозьненьні, верагодна, стануць больш выяўленымі з часам, калі канфлікт працягнецца.
Вайсковая апэрацыя ЗША і Ізраілю супраць Ірану
28 лютага Дональд Трамп аб’явіў аб пачатку супольнай з Ізраілем маштабнай ваеннай апэрацыі супраць рэжыму ў Іране. Патрэбу ў апэрацыі зьвязалі з правалам перамоваў аб іранскай ядзернай праграме.
Аятала Алі Хамэнэі й іншыя прадстаўнікі найвышэйшага іранскага кіраўніцтва былі забітыя. Прэзыдэнт Ірану Масуд Пэзэшкіян назваў забойства Хамэнэі страшным злачынствам і паабяцаў адпомсьціць. Іран пачаў апэрацыю ў адказ і нанёс удары па амэрыканскіх аб’ектах на Блізкім Усходзе.
Масква наўпрост асудзіла агрэсію Ізраілю і ЗША супраць Ірану. Улады Беларусі адрэагавалі стрымана. Лукашэнка ў першыя два дні пасьля гібелі Хамэнэі не сказаў ані слова, а МЗС Беларусі 28 лютага двойчы выступіў з заявамі. У адной прагучала заклапочанасьць абвастрэньнем канфлікту вакол Ірану. У другой заяве атака на Іран асуджаецца, але Ізраіль і ЗША не названыя, акцэнт робіцца на гуманітарным аспэкце.
Беларуская дзяржаўная авіякампанія «Белавія» празь небясьпеку ўзаемных абстрэлаў на Блізкім Усходзе скасавала шэраг рэйсаў і 2 сакавіка накіравала эвакуацыйны самалёт зь Менску ў Доху, каб забраць беларускіх турыстаў, што апынуліся ў Катары, які таксама абстрэльваў Іран.
Паводле іранскага таварыства Чырвонага Паўмесяца, у Іране загінулі больш за 200 чалавек, параненыя больш за 700. Паводле іранскага інфармацыйнага агенцтва IRNA, 118 чалавек сярод загінулых — школьнікі.
Афіцыйныя асобы Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў заявілі пра трох загінулых і 58 параненых у краіне з пачатку іранскіх атак на рэгіён Пэрсыдзкай затокі, якія сталі адказам на ваенныя апэрацыі ЗША і Ізраілю.
У выніку іранскага ракетнага ўдару па горадзе Бэйт-Шэмэш у Ізраілі, што за 40 км ад Ерусаліму, як мінімум 9 чалавек загінулі і 28 атрымалі раненьні. З пачатку новага абвастрэньня па тэрыторыі Ізраілю рэгулярна б’юць ракетамі.
2 сакавіка да баявых дзеяньняў у рэгіёне далучылася праіранская ісламісцкая групоўка «Хэзбала», якая пачала з тэрыторыі Лібану абстрэльваць Ізраіль.
У наступныя дні іранскія войскі працягвалі наносіць удары па Саудаўскай Арабіі, Бахрэйне, ААЭ, Кувэйце за іх супрацу з амэрыканцамі па разьмешчаных там амэрыканскіх актывах, а таксама па гатэлях і іншых аб’ектах. ЗША і Ізраіль працягнулі ўдары па вайсковых аб’ектах Ірану.
8 сакавіка іранская Асамблея экспэртаў абрала Муджтабу Хамэнэі новым кіраўніком краіны. Гэта 56-гадовы сын забітага паветранай атакай Алі Хамэнэі. Жонка Муджтабы Хамэнэі, Захра Хадад Адэль, таксама загінула падчас таго ж амэрыканска-ізраільскага ўдару, у якім быў забіты яе цесьць — найвышэйшы кіраўнік (рахбар) Ірану.