Лінкі ўнівэрсальнага доступу

«Прастытутка была па кішэні нават студэнту». Выходзіць кніга пра сэксуальную рэвалюцыю ў БССР


Краіна бардэляў, прастытутак, вольных адносінаў, сэксуальных экспэрымэнтаў і вэнэрычных хваробаў. Такой паўстае Савецкая Беларусь у сваё першае дзесяцігодзьдзе ў новай кнізе гісторыка Аляксандра Гужалоўскага «Сэксуальная рэвалюцыя ў БССР (1919–1929 гг.)».

Выдавецтва «Янушкевіч» рэклямуе кнігу як сапраўдную сэнсацыю на беларускім рынку. Яна пабачыць сьвет у ліпені, але ў інтэрвію Свабодзе аўтар пагадзіўся ўжо цяпер распавесьці пра многія пікантныя дэталі сэксуальнага жыцьця ў БССР. Сам Аляксандар Гужалоўскі кажа, што яго кніга не пра сэкс і не пра каханьне. «Гэта кніга пра імкненьне чалавека да асабістай свабоды, якім было прасякнутае ўсё ХХ стагодзьдзе», — гаворыць гісторык.

Аляксандар Гужалоўскі
Аляксандар Гужалоўскі

Савецкі саюз — радзіма «сэксуальнай рэвалюцыі»

Тэрмін «сэксуальная рэвалюцыя» прыдумаў вучань Зыгмунда Фройда, аўстраамэрыканскі псыхоляг камуніст Вільгельм Райх. Ён быў прыхільнікам савецкага ладу і ня раз бываў у краіне саветаў. Пабачыўшы сэксуальнае разьняволеньне, якое там панавала, ён распрацаваў канцэпцыю «сэксуальнай рэвалюцыі».

Зьмены маралі ў Беларусі пачаліся яшчэ ў другой палове XIX стагодзьдзя. Фармаваліся новыя дачыненьні, пачалася міграцыя, разбуралася традыцыйныя сялянская грамада і сямейныя адносіны. Але апошні цьвік у мараль забілі бальшавікі. Для іх гэта было элемэнтам стварэньня новага чалавека. Першай ахвярай стаў традыцыйны шлюб.

Тое, што Захад увёў у XXI стагодзьдзі, беларусы мелі 100 гадоў таму

У 1848 годзе клясыкі марксізму пісалі, што «ў рэальнасьці буржуазны шлюб зьяўляецца агульнасьцю жонак. Камуністаў можна было б упікнуць хіба ў тым, нібыта яны хочуць паставіць адкрытую агульнасьць жонак замест крывадушна прыхаванай».

Кодэкс законаў аб шлюбе, прыняты 27 студзеня 1927 году, увёў незарэгістраваны шлюб у заканадаўчае поле. Зьявіўся тэрмін «фактычны шлюб», які сёньня мы называем грамадзянскім шлюбам. Колькасьць традыцыйных законных шлюбаў у Беларусі увесь час скарачалася. У 1923 годзе іх было 50 тысяч, праз год іх колькасьць зьменшылася да 44 тысяч.

«Старшыня жаночага аддзелу ЦК КПБ Марыя Муратава ў 1926 годзе заявіла, што фактычным шлюбам у Беларусі жылі ўжо больш 100 тысяч чалавек. Гэта людзі, якія сьвядома адмовіліся ад ЗАГСу і царквы», — апавядае Аляксандар Гужалоўскі.

Сакратар Хойніцкага райкама ЛКСМБ Ганна Фралова. 1920-я гг.
Сакратар Хойніцкага райкама ЛКСМБ Ганна Фралова. 1920-я гг.

Сярод зорных партнэраў фактычных шлюбаў у 1920-я гады была, напрыклад, акторка Стэфанія Станюта. Яе першым партнэрам быў актор 2-га Беларускага драматычнага тэатру ў Віцебску Васіль Рагавенка. Заснавальніца Нацыянальнага мастацкага музэю Алена Аладава з канца 1920-х і ўсе 30-я гады жыла зь вядомым кампазытарам, рэктарам кансэрваторыі Мікалаем Аладавым. Фактычным шлюбам з Рэвэкай Сьвераноўскай жыў пісьменьнік Кузьма Чорны.

«І самая зорная пара — гэта старшыня Савету народных камісараў Язэп Адамовіч. Ягонай партнэркай была Соф’я Шамардзіна. Я ёй прысьвяціў цэлы разьдзел пад назвай „Валькірыя рэвалюцыі“, бо яна была адной з галоўных правадніцаў ідэяў сэксуальнай рэвалюцыі ў БССР. — кажа гісторык. — Пэўны час яна была старшынёй жаночага аддзелу ЦК КПБ. Доўгі час Шамардзіна зьяўлялася старшынёй Галоўпалітасьветы. Гэтая пара займала ў Беларусі пасады абсалютна ідэнтычныя тым, што займалі Ленін і Крупская ў Маскве». Зламаць сэксуальна-інтымную сфэру камуністы намагаліся ўплывам на моладзь і жанчын. Каб разбурыць традыцыйныя парадкі, яны вырывалі іх зь сем’яў, дзейнічалі праз камсамол.

Аборт як прыкмета жаночай свабоды

Вольныя сэксуальныя адносіны 1920-х гадоў ва ўмовах адсутнасьці кантрацэпцыі правакавалі вялікую колькасьць незаплянаваных цяжарнасьцяў. Вынікам гэтага стала неверагодная колькасьць абортаў.

«У 1927 годзе колькасьць абортаў амаль што наблізілася да колькасьці 48% ад колькасьці нараджэньняў. Гэта страшная лічба. У кожным павятовым і раённым цэнтры існавала аборткамісія. Такая сытуацыя прыводзіла і да вялікай колькасьці забойстваў немаўлят. Забівалі і маці, і бацька. Гэта была вельмі распаўсюджаная зьява. Жанчына ня мела магчымасьці вырасьціць дзіця, а бацька імкнуўся пазьбегнуць алімэнтаў», — кажа Гужалоўскі.

Цяжарных не спыняла і тое, што аборты былі платныя. Бясплатнымі абортамі маглі скарыстацца толькі чальцы прафсаюзаў і жонкі рабочых. Для непрацоўнага элемэнту ды інтэлігенцыі аборты былі вельмі дарагой паслугай.

«Для савецкіх фэміністак аборт быў адной з прыкметаў жаночай свабоды. Яны казалі, што жанчына — гэта не радзільная машына і што яна мае права на выбар, які ў буржуазным грамадзтве быў немагчымы.

Прастытуцыя была нармальнай часткай ляндшафту беларускага гораду

Ніякага пакараньня за прастытуцыю ў першае дзесяцігодзьдзе Савецкай Беларусі не было. Прастытуцыя ня ўзгадвалася і ў Крымінальным кодэксе. Існаваў толькі артыкул за арганізацыю падпольных бардэляў і за ўцягваньне ў прастытуцыю непаўналетніх.

«З прастытуткамі маглі праводзіць прафіляктычныя размовы і ня больш за тое. Часам ім прапаноўвалі прафілякторыю для прастытутак. Яна працавала на вуліцы Камуністычнай у Менску. Там іх сацыялізавалі, давалі працу, вучылі чытаньню ці ручной працы», — распавядае гісторык.

Кадр зь беларускага фільму "Прыстытутка", 1926 год
Кадр зь беларускага фільму "Прыстытутка", 1926 год

У 1920-я гады заснавальнік беларускай сацыялёгіі Сямён Вальфсон у адным са сваіх выступаў назваў лічбу бардэяляў у БССР — 446. І гэта толькі раскрытыя бардэлі. У 1927 годзе ў Гомлі іх было выкрыта 120. Працавалі ў бардэлях пераважна вясковыя дзяўчаты, якія не змаглі знайсьці сабе працу ў горадзе.

«У Менску прастытутка зарабляла каля 100 рублёў. Сярэдняя цана адной паслугі ў Менску была каля 40-50 капеек. Гэта была вельмі танная паслуга. Ёю маглі карыстацца нават студэнты БДУ. Я сустракаў студэнцкія сацыялягічныя анкеты, і яны спакойна там пісалі, што карыстаюцца паслугамі прастытутак. Прастытутка ў 1920-я гады была абсалютна нармальнай часткай ляндшафту беларускага гораду», — дадае Гужалоўскі.

Вэнэрычныя дыспансэры былі перапоўненыя

Лекары білі ва ўсе званы. У Менскім вэнэралягічным дыспансэры ў 1925 годзе колькасьць жанатых мужчынаў складала 44%, а замужніх жанчын — 64%.

Паводле Гужалоўскага, гэта сьведчыць, што сямейны статус ня стрымліваў людзей ад пазасямейных сэксуальных кантактаў. 59% усіх пацыентаў-мужчын дыспансэру заразіліся ад знаёмых і толькі 34% — ад прастытутак. І гэта пры ўсёй даступнасьці прастытутак.

Цікава, што ў дыспансэрах тады фіксавалася этнічная прыналежнасьць. Напрыклад, у 1927 годзе 50% з апытаных прастытутак ідэнтыфікавалі сябе як беларускі, 27,8% — як габрэйкі, 5,2% — як полькі, столькі ж было расеек, і 11,8% назвалі сябе прадстаўніцамі іншых нацыянальсьцяў.

Абвестка аб камсамольскім сходзе, дзе разглядаліся сэксуальныя паводзіны сябраў ячэйкі. 1929 г.
Абвестка аб камсамольскім сходзе, дзе разглядаліся сэксуальныя паводзіны сябраў ячэйкі. 1929 г.

Ці была сямейная здрада ў БССР нормай? За такое пытаньне, тлумачыць гісторык, у савецкай Беларусі маглі б назваць нэпманам, буржуем і мешчанінам.

«Сямейная здрада было састарэлым паняцьцем. Маці савецкага фэмінізму Аляксандра Калантай называла адносіны паміж мужчынамі і жанчынамі „крылаты эрас“. Яна была супраць прастытуцыі і традыцыйнага шлюбу і выступала за „трэці шлях“, дзе каханьне сумяшчаецца з сяброўствам. Яна гэта называла „эратычным сяброўствам“ або „каханьнем-гульнёй“».

ЛГБТ БССР

У Крымінальным кодэксе БССР 1928 году не было артыкулу за гомасэксуалізм. Гэта не была тэма для абмеркаваньня. Такі артыкул зьявяўся ў сталінскі час, у сярэдзіне 1930-х гадоў.

«Было некалькі гучных разьбіральніцтваў у Беларускай вайсковай акрузе, калі ў гомасэксуальныя сувязі ўступалі вайскоўцы. Актыўныя палітрукі намагаліся гэта падвесьці пад трыбунал. Але да суду не даходзіла, бо гэта не было злачынствам. Каб замяць сытуацыю, вайскоўцаў адпраўлялі ў іншае месца службы», — кажа гісторык.

За грошы ў БССР можна было зьмяніць пол. Такія справы адкрыта абмяркоўваліся лекарамі на старонках беларускіх мэдыцынскіх часопісаў.

«Прэса ў БССР была лібэральная. Аднойчы там апісвалася гісторыя Наташы з Гомля. Яна прыйшла да лекара і сказала, што больш ня можа быць Наташай, і прасіла зрабіць зь яе Натоля. У дакумэнтах яна піша, што яе непераадольна цягне да дзяўчат, што прырода памылілася і, маўляў, маю мужчынскую натуру схавала за жаночай абалонкай», — цытуе Гужалоўскі адну са справаў аб зьмене полу.

Нягледзячы на цэнзуру, прэса шырока пісала на сэксуальную тэматыку. Зрэшты, Крымінальным кодэксам БССР не забаранялася і парнаграфія.

«Сэксульная рэвалюцыя» паядае сваіх дзяцей

1929 год стаў знакавым для савецкай дзяржавы. Гэта быў год «сталінскага пералому». Была згорнутая і беларусізацыя, і эканамічныя экспэрымэнты. Пачалася калектывізацыя і індустрыялізацыя.

«Дзеля гэтай фарсаванай мадэрнізацыі Сталіну былі патрэбныя людзі. А сэксуальныя экспэрымэнты 1920-х прывялі да рэзкага падзеньня нараджальнасьці. Патрэбная была чалавечая маса. Сталін прымусова разьвярнуў палітыку ў іншы бок. Камуністычная рытырока захавалася, але пачалі культывавацца сямейныя каштоўнасьці. І гэта працягвалася да пачатку перабудовы. Камуністы надалей будавалі новае грамадзтва, але ўжо без сэксуальных экспэрымэнтаў», — гаворыць Аляксандар Гужалоўскі.

Загадчыца Жаночага аддзела ЦК КП(б)Б Соф’я Шамардзіна (“валькірыя сэксуальнай рэвалюцыі”). 1920-я гг.
Загадчыца Жаночага аддзела ЦК КП(б)Б Соф’я Шамардзіна (“валькірыя сэксуальнай рэвалюцыі”). 1920-я гг.

Сымбалем савецкага беларускага фэмінізму і «сэксуальнай рэвалюцыі» гісторык называе Соф’ю Шамардзіну. Яна была першай жанчынай паэта Маякоўскага і зацяжарыла ад яго. Шамардзіна была дачкою менскага акцызнага чыноўніка. Пасьля заканчэньня менскай гімназіі яна паехала ў Пецярбург, там увайшла ў кола футурыстаў, дзе і пазнаёмілася з Маякоўскім. «Яна гэтыя старонкі сэксуальнай рэвалюцыі прапусьціла праз сваю біяграфію і лёс. Яна паказала, як можна жыць і кахаць па-новаму. Пасьля Маякоўскага яе партнэрам стаў старшыня Камітэту народных камісараў Беларусі Язэп Адамовіч. Гэта, аднак, не замінала ёй мець мноства эратычна-сяброўскіх прыгодаў».

Шамардзіна была старшынёй жанаддзела, езьдзіла зь лекцыямі і прамовамі для беларускіх жанчын, супраць сям’і і за «вызваленьне жанчын ад прыгнёту мужчын». Пасьля самагубства Адамовіча Шамардзіна апынулася ў ГУЛАГу і правяла там 10 гадоў. Жыцьцё яна скончыла ў Маскве, у прытулку для старых бальшавікоў. Памерла «маці беларускага савецкага фэмінізму» ў 1980 годзе, калі ў СССР пачалі напоўніцу адраджацца ідэі новай «сэксуальнай рэвалюцыі».

Ваша меркаваньне

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG