Аднак выбарчую кампанію суправаджаюць усё большыя асьцярогі наконт сумленнасьці галасаваньня. Балканская служба Радыё Свабода выявіла каля 500 тысяч чалавек, унесеных у сьпісы выбарнікаў бяз поўнага адрасу. Гэта выклікае падазрэньні ў магчымых фальсыфікацыях.
Пасьля папярэдніх выбараў у Сэрбіі ў 2023 годзе адбыліся пратэсты. Міжнародныя назіральнікі тады паведамілі пра парушэньні, у тым ліку арганізаваны падвоз выбарнікаў з суседняй Босьніі і Герцагавіны і запалохваньне ўдзельнікаў галасаваньня.
У канцы верасьня Вучыч падаў у адстаўку з пасады прэзыдэнта. Паколькі балятавацца на трэці прэзыдэнцкі тэрмін ён ня можа, цяпер ён імкнецца заняць пасаду прэм’ер-міністра, якую займаў у 2014–2017 гадах, да абраньня кіраўніком дзяржавы.
Кіраваньне Вучыча вызначалася спробамі балянсаваць паміж Захадам, Расеяй і Кітаем. Ён імкнуўся падтрымліваць добрыя адносіны з заходнімі краінамі, адначасова збліжаючыся з Масквой і Пэкінам. Аднак кітайскія інвэстыцыі мелі для яго і палітычную цану.
Трагедыя ў Новым Садзе
Выбары адбудуцца ўсяго за некалькі дзён да другой гадавіны трагедыі ў Новым Садзе.
1 лістапада 2024 году ў выніку абрынаньня адрамантаванага навесу на чыгуначным вакзале гораду загінулі 16 чалавек. Трагедыя выклікала пратэсты па ўсёй краіне на фоне паведамленьняў пра карупцыю падчас будаўнічых работ. Рэканструкцыя вакзалу была адным з найважнейшых урадавых праектаў, які рэалізоўвалі кітайскія кампаніі.
Улады адпрэчылі абвінавачаньні ў карупцыі. Пратэсты суправаджаліся гвалтам з боку паліцыі і затрыманьнямі. Адзін з найсур’ёзьнейшых інцыдэнтаў адбыўся 15 сакавіка 2025 году, калі, паводле сьцьверджаньняў пратэстоўцаў, улады выкарысталі супраць мірных дэманстрантаў незаконную акустычную зброю.
Празь некалькі дзён пасьля чарговай студэнцкай акцыі пратэсту ў чэрвені гэтага году Вучыч абвясьціў, што сыдзе ў адстаўку і правядзе датэрміновыя выбары.
Апытаньні грамадзкай думкі паказваюць, што сэрбскае грамадзтва ў асноўным падзялілася на два лягеры: прыхільнікаў шырокай кааліцыі вакол кіроўнай партыі і тых, хто падтрымлівае студэнцкі рух.
«Гэта першыя больш як за дзесяцігодзьдзе выбары, вынік якіх сапраўды вельмі цяжка прадказаць», — сказаў Радыё Свабода Ўладзімір Більчык, былы дакладчык Эўрапейскага парлямэнту ў пытаньнях Сэрбіі.
Студэнцкі рух ня мае фармальных лідэраў, а ягоны выбарчы сьпіс складаецца зь беспартыйных кандыдатаў, пераважна ўнівэрсытэцкіх выкладчыкаў. Узначальвае сьпіс кардыёляг Ілія Срданавіч. Аднак прадстаўнікі руху падкрэсьліваюць, што ў выпадку перамогі гэта не абавязкова азначае ягонае прызначэньне прэм’ер-міністрам.
Ці будуць выбары сумленнымі?
Урад Сэрбіі сьцьвярджае, што выканаў усе рэкамэндацыі місіі назіральнікаў АБСЭ, дадзеныя пасьля выбараў 2023 году. Аднак прамежкавая справаздача Бюро дэмакратычных інстытутаў і правоў чалавека (БДІПЧ) АБСЭ сьведчыць, што ня ўсе праблемы былі разьвязаныя. Арганізацыя накіравала ў Сэрбію місію назіраньня за выбарамі і плянавала прыцягнуць яшчэ 300 кароткатэрміновых назіральнікаў на дзень галасаваньня.
Расьсьледаваньні Радыё Свабода выявілі парушэньні ўжо на першым этапе выбарчага працэсу: пры складаньні сьпісаў выбарнікаў. Журналісты высьветлілі, што ў рэестры больш за паўмільёна чалавек ня маюць дакладна пазначанага адрасу. У зьвестках пра іх адсутнічаюць назва вуліцы або нумар дому.
Радыё Свабода таксама выявіла сотні выбарнікаў, зарэгістраваных па адрасах грамадзкіх установаў, у тым ліку цэнтраў сацыяльнай дапамогі, а таксама ў дамах, дзе фізычна ня можа пражываць такая вялікая колькасьць людзей.
Гэтыя знаходкі выклікалі грамадзкую ўвагу, паколькі раней назіральнікі ўжо выказвалі падазрэньні, што ўлады арганізоўвалі «масавую міграцыю» выбарнікаў. Ішлося пра грамадзянаў Сэрбіі з суседніх краінаў, якіх нібыта рэгістравалі па адрасах у Сэрбіі, каб яны маглі там галасаваць. Такая практыка магла даваць перавагу кіроўнай партыі.
Расьсьледаваньні Радыё Свабода таксама паказалі, што перад выбарамі павялічылася колькасьць людзей, якія маюць права галасаваць на сэрбскіх выбарах у Босьніі і Косаве. Этнічныя сэрбы ў абодвух рэгіёнах лічацца важнай часткай электарату Прагрэсіўнай партыі Вучыча.
Чатыры супрацоўнікі ўстановаў у Косаве, якія фінансуюцца Сэрбіяй, паведамілі Радыё Свабода, што на іх аказвалі ціск, прымушаючы галасаваць за кіроўную партыю. У раёнах Косава, дзе пераважае сэрбскае насельніцтва, розныя адукацыйныя і мэдычныя ўстановы атрымліваюць фінансаваньне ад сэрбскай дзяржавы.
Мясцовыя назіральнікі за выбарамі зафіксавалі падобную практыку на працоўных месцах у некалькіх муніцыпалітэтах Сэрбіі.
Выбары таксама праходзяць на фоне абвінавачаньняў у незаконным сачэньні і арыштах апанэнтаў улады. За 14 гадоў кіраваньня Вучыч узмацніў свой кантроль над спэцслужбамі.
У сумеснай заяве ад 20 кастрычніка сем амэрыканскіх сэнатараў выказалі занепакоенасьць паведамленьнямі пра незаконнае праслухоўваньне прадстаўнікоў апазыцыі, а таксама пра спробы дыскрэдытаваць місіі назіраньня за выбарамі і перашкаджаць іхнай працы.
Паводле дасьледаваньняў сэрбскай фундацыі SHARE і лябараторыі Citizen Lab пры Ўнівэрсытэце Таронта, у 2026 годзе як найменей 16 прадстаўнікоў грамадзянскай супольнасьці Сэрбіі сталі аб’ектамі нападаў з выкарыстаньнем шпіёнскага праграмнага забесьпячэньня або атрымалі папярэджаньні пра такія напады. Дасьледнікі пацьвердзілі, у прыватнасьці, заражэньне тэлефонаў некалькіх чалавек шпіёнскай праграмай Pegasus.
Апазыцыя і студэнты абвінавачваюць улады ў арганізацыі сачэньня. Прадстаўнікі ўраду адмаўляюць, што шпіёняць за сваімі апанэнтамі.
Цягам апошняга дзесяцігодзьдзя ў Сэрбіі назіраецца пагаршэньне сытуацыі з правамі і свабодамі. Гэтую тэндэнцыю адзначае і міжнародная праваабарончая арганізацыя Freedom House ў сваёй апошняй справаздачы.
Паміж Усходам і Захадам
Некаторыя амэрыканскія заканадаўцы папярэджваюць, што Масква можа адыграць актыўную ролю ў сэрбскіх выбарах. Эўрапейскі парлямэнт таксама выказваў занепакоенасьць апэрацыямі Расеі дзеля пашырэньня свайго ўплыву ў краіне.
«Расея задзейнічае свае найлепшыя рэсурсы, тактыку і мэтады, каб сачыць за грамадзянамі Сэрбіі, душыць іхную актыўнасьць і перашкаджаць ім, а таксама магутнаму студэнцкаму руху, які імкнецца аднавіць вяршэнства права ў краіне», — сказаў Радыё Свабода кангрэсмэн-рэспубліканец Джо Ўілсан.
Прэзыдэнт Расеі Ўладзімір Пуцін асабіста выказаў падтрымку Вучычу напярэдадні выбараў.
Падчас выбарчай кампаніі Вучыч паабяцаў працягваць ранейшы замежнапалітычны курс, у тым ліку і надалей адмаўляцца ад заклікаў Эўразьвязу ўвесьці санкцыі супраць Расеі за яе поўнамаштабнае ўварваньне ва Ўкраіну.
Студэнцкі рух засяродзіў сваю кампанію на барацьбе з карупцыяй, адсунуўшы замежнапалітычныя пытаньні на другі плян. Аднак ягоныя прадстаўнікі таксама выступілі супраць санкцыяў у дачыненьні да Расеі і пацьвердзілі падтрымку афіцыйнай пазыцыі Бялграду, які адмаўляецца прызнаваць незалежнасьць Косава.
Тым часам інтэграцыя Сэрбіі ў Эўразьвяз зайшла ў тупік. Краіна, якая некалі разам з Чарнагорыяй была сярод лідэраў працэсу пашырэньня ЭЗ, цяпер апынулася амаль у канцы сьпісу кандыдатаў. З канца 2021 году ў перамовах пра далучэньне Сэрбіі да Эўразьвязу не адкрылі ніводнага новага разьдзелу.
Сярод галоўных прычынаў застою называюць адступленьне ад дэмакратычных стандартаў, неўрэгуляваныя адносіны з Косавам і адмову ўводзіць санкцыі супраць Расеі.
Форум