Каралеўская акадэмія навук Швэцыі пастанавіла прысудзіць Нобэлеўскую прэмію ў хіміі 2026 году Анры Кагану (Францыя) і Кензо Соаі (Японія) за адкрыцьцё «нелінейных эфэктаў і аўтакаталізу ў асымэтрычным арганічным сынтэзе».
Гэтае адкрыцьцё дазволіла хімікам кіраваць хімічнымі рэакцыямі так, каб яны прыводзілі да гомахіральнасьці (у стэрэахіміі — аднолькавай ступені несумяшчальнасьці малекул з сваімі адлюстраваньнямі).
Анры Каган зрабіў першы вызначальны крок у 1986 годзе, калі адкрыў новы спосаб кіраваньня хімічнымі рэакцыямі. Гэта дазволіла яму стварыць значна большы лішак аднаго з люстраных варыянтаў утварэньня малекул, чым лічылася магчымым раней.
Наступны крок зрабіў Кензо Соаі. У 1995 годзе ў ключавой публікацыі ён апісаў, як распрацаваў першую ў гісторыі хімічную рэакцыю, што мела патэнцыял стаць гомахіральнай, а ў 2003 годзе нарэшце дасягнуў посьпеху. Ён прадэманстраваў рэакцыю, у выніку якой утвараўся толькі адзін з двух магчымых люстраных варыянтаў малекулы. Раней нікому не ўдавалася дасягнуць такога выніку. Дзякуючы Анры Кагану і Кензо Соаі мы цяпер ведаем, як можа ўзьнікаць гомахіральнасьць. Іх адкрыцьці адыгралі вызначальную ролю для хімікаў, якія распрацоўваюць рэакцыі для вытворчасьці фармацэўтычных прэпаратаў.
Што папярэднічала
5 кастрычніка пачаўся Нобэлеўскі тыдзень, цягам якога абвесьцяць усіх сёлетніх ляўрэатаў Нобэлеўскай прэміі.
Першымі абвясьцілі імёны ўладальнікаў Нобэлеўскай прэміі ў фізіялёгіі і мэдыцыне — яе атрымалі Карл Дайсэрот (ЗША), Пэтэр Гэґеман (Нямеччына) і Георґ Наґель (Нямеччына) за распрацоўку оптагенэтыкі.
Уладальнікам прэміі ў фізыцы стаў амэрыканскі навуковец Франсіс Галзэн, які паходзіць з Бэльгіі.
8 кастрычніка назавуць уладальнікаў прэміі ў літаратуры. Апошнімі абвесьцяць ляўрэатаў Нобэлеўскай прэміі міру (у Осла) і прэміі ў эканамічных навуках памяці Альфрэда Нобэля, заснаванай Банкам Швэцыі.
Беларускія ляўрэаты
Зь беларусаў Нобэлеўскую прэмію раней атрымалі пісьменьніца Сьвятлана Алексіевіч (літаратура) і тады зьняволены праваабаронца Алесь Бяляцкі (Нобэлеўская прэмія міру).
Сярод нобэлеўскіх ляўрэатаў таксама ёсьць навукоўцы, якія маюць беларускае паходжаньне або карані ў Беларусі — амэрыканскі навуковец Віктар Амброс (2024 год, прэмія ў мэдыцыне і фізіялёгіі), Жарэс Алфёраў (грамадзянін Расеі, 2000 год, прэмія ў фізыцы), Шымон Пэрэс (грамадзянін Ізраілю, 1994 год, прэмія міру), Мэнахем Бэгін (грамадзянін Ізраілю, 1978 год, прэмія міру), Сямён Кузьнец (грамадзянін ЗША, 1971 год, прэмія ў эканоміцы).
Форум