Праз дваццаць пяць гадоў пасьля таго, як Афганістан паслужыў глябальным пляцдармам для тэрактаў 11 верасьня, краіна «вярнулася да зыходнай кропкі»: пасьля 20 гадоў вайсковай прысутнасьці на чале з ЗША талібы зноў захапілі ўладу, а чальцы «Аль-Каіды» зноў знаходзяць бясьпечны прытулак у краіне, пішуць журналісты Радыё Свабодная Эўропа/ Радыё Свабода Рэй Фэрлонг і Дауд Хатак.
Пакуль гэта не прывяло да буйных тэрактаў у заходніх сталіцах, сплянаваных у Афганістане, ня кажучы ўжо пра нешта падобнае да нападаў 11 верасьня.
Аднак былыя вайскоўцы, дыпляматы і супрацоўнікі выведкі, а таксама экспэрты ў рэгіёне ў інтэрвію РСЭ/РС па-рознаму тлумачаць, чаму так адбываецца. Адны сьцьвярджаюць, што цяперашняя сытуацыя прынцыпова адрозьніваецца ад той, што была да 11 верасьня 2001 году. Іншыя папярэджваюць пра адраджэньне пагрозы і «бомбу запаволенага дзеяньня».
Пасьля 11 верасьня Вашынгтон вырашыў падтрымаць альянс сілаў, якія выступалі супраць талібаў, каб адхіліць талібаў ад улады і высачыць кіраўнікоў «Аль-Каіды», якія знаходзіліся ў краіне. Аднак гэта перарасло ў 20-гадовую вайну з велізарнымі фінансавымі выдаткамі і чалавечымі ахвярамі.
У 2020 годзе, падчас першага прэзыдэнцкага тэрміну Дональда Трампа, з талібамі было падпісана пагадненьне, паводле якога міжнародныя сілы павінны былі выйсьці з краіны, а талібы абавязаліся «не дазваляць нікому са сваіх чальцоў, іншым асобам або групам, у тым ліку „Аль-Каідзе“, выкарыстоўваць тэрыторыю Афганістану для стварэньня пагрозы бясьпецы Злучаных Штатаў і іх саюзьнікаў».
Паводле пагадненьня, талібы таксама абавязаліся не дапускаць «вэрбаваньня, навучаньня і збору сродкаў» такімі групамі або асобамі.
Вяртаньне «Аль-Каіды»
Вывад войскаў урэшце адбыўся ў 2021 годзе пры прэзыдэнце Джо Байдэне. З таго часу ў шматлікіх справаздачах групаў ААН, якія займаюцца маніторынгам санкцыяў, зафіксавана вяртаньне чальцоў «Аль-Каіды» ў Афганістан.
У адной з такіх справаздач, апублікаванай у сьнежні 2025 году, Афганістан быў названы «сымбалічнай радзімай» групоўкі, а таксама адзначаліся «асабістыя сувязі і шлюбы» паміж чальцамі «Аль-Каіды» і талібамі.
«Ён ужо дае прытулак тэрарыстам, якія маюць міжнародныя амбіцыі. Наступнае пытаньне ў тым, ці будуць яны іх рэалізоўваць. Але ці вярнуўся Афганістан да таго, чым ён быў да 11 верасьня? Так, вярнуўся», — сказала Радыё Свабода былая амэрыканская дыпляматка Эні Пфорцгаймэр.
Пфорцгаймэр у 2017–2018 гадах была намесьніцай кіраўніка дыпляматычнай місіі ЗША ў Кабуле, а ў 2018–2019 гадах выконвала абавязкі намесьніцы памочніка дзяржаўнага сакратара ЗША, адказнай за справы Афганістану.
„Аль-Каіда“ па-ранейшаму там і, улічваючы яе гісторыю, застаецца занадта магутнай
«Я бачу ў гэтым як наўпроставую, так і ўскосную пагрозу для астатняга сьвету, — сказала яна. — „Аль-Каіда“ па-ранейшаму там і, улічваючы яе гісторыю, застаецца занадта магутнай».
Генэрал Гэрбэрт Рэйманд Макмастэр, які ў 2017–2018 гадах быў дарадцам прэзыдэнта ЗША ў нацыянальнай бясьпецы, падзяляе занепакоенасьць Пфорцгаймэр. Ён сказаў Радыё Свабода, што чакаць ад талібаў выкананьня пагадненьня было «самаашуканствам».
«Яны тэрарыстычная арганізацыя, — сказаў ён. — Мы павінны аслабляць тэрарыстычны ўрад у Афганістане».
І Пфорцгаймэр, і Макмастэр падкрэсьлілі, што «Аль-Каіда» не адзіная небясьпечная групоўка, якая дзейнічае ў Афганістане з ухвалы талібаў. У справаздачах ААН таксама адзначалася, што «Аль-Каіда» супрацоўнічала з групоўкай «Тэхрык-э Талібан Пакістан» (TTP) пры ажыцьцяўленьні транспамежных нападаў на Пакістан. У Аўганістане таксама прысутнічаюць баевікі «Ісламскай дзяржавы», якія ажыцьцяўлялі напады там і ў Пакістане.
Колін Кларк, выканаўчы дырэктар нью-ёрскага аналітычнага Soufan Center, які займаецца пытаньнямі бясьпекі, сказаў Радыё Свабода, што Афганістан стаў «грымучай сумесьсю» груповак, якая нагадвае «бомбу запаволенага дзеяньня».
«Досьвед 11 верасьня»
Аднак іншыя экспэрты заклікаюць да асьцярожнасьці. Шмат што зьмянілася пасьля 11 верасьня і нават з таго часу, як талібы зноў захапілі ўладу ў Афганістане. Цяпер рух актыўна імкнецца да міжнароднага супрацоўніцтва, нядаўна нават накіраваўшы дэлегацыю ў Брусэль на сустрэчу з Эўрапейскім Зьвязам, а Расея прызнала яго законным урадам Аўганістану.
Хоць на Захадзе гэтыя спробы наладзіць кантакты сустракаюць стрымана праз жорсткія абмежаваньні правоў жанчын з боку талібаў і парушэньні правоў чалавека агулам, некаторыя экспэрты лічаць, што кіраўніцтва руху цяпер мацней кантралюе такія групоўкі, як «Аль-Каіда», чым у мінулым.
«Галоўнае адрозьненьне ў параўнаньні з пэрыядам да 11 верасьня 2001 году ў тым, што талібы самі перажылі 11 верасьня і наступствы, да якіх яно прывяло. Таму я мушу меркаваць, што яны вельмі ўважліва сочаць за тым, чым займаюцца гэтыя чальцы „Аль-Каіды“», — сказаў Радыё Свабода Джонатан Шродэн, дасьледчык аналітычнага цэнтру CAN у Вашынгтоне.
Шродэн, які завяршае кнігу пра гісторыю амэрыканскіх контратэрарыстычных апэрацыяў у Афганістане, сказаў, што цяпер гэтая краіна не зьяўляецца галоўным цэнтрам увагі.
«Калі вы цяпер спрабуеце змагацца з найбольш небясьпечнымі адгалінаваньнямі „Аль-Каіды“, то яны знаходзяцца ў Афрыцы, няхай гэта будзе „Аш-Шабаб“ ці розныя заходнеафрыканскія групоўкі, зьвязаныя з „Аль-Каідай“. Менавіта яны найбольш актыўныя, найбольш жорсткія», — сказаў ён.
У найноўшай Стратэгіі ЗША ў барацьбе з тэрарызмам, апублікаванай сёлета ў траўні, таксама падкрэсьліваюцца пагрозы з гэтых і іншых геаграфічных рэгіёнаў. І Шродэн не адзіны, хто так ацэньвае сытуацыю ў Афганістане.
Магчымасьці Вашынгтону сачыць за сытуацыяй у Аўганістане ўжо ня тыя, што былі ў 2020 годзе
Картэр Малкасьян, былы спэцыяльны памочнік у пытаньнях стратэгіі старшыні Аб’яднанага камітэту начальнікаў штабоў ЗША, які цяпер працуе ў Нацыянальным ваенным каледжы, нядаўна напісаў у часопісе Foreign Affairs, што «адсутнасьць тэрарызму» пасьля пяці гадоў кіраваньня талібаў сьведчыць пра тое, што сытуацыя ў Афганістане зьмянілася.
Малкасьян, які ў 2009–2011 гадах працаваў палітычным супрацоўнікам у афганскай правінцыі Гільмэнд, паставіў пад сумнеў высновы справаздачаў ААН, заявіўшы, што «існуе мала доказаў таго, што „Аль-Каіда“ займаецца арганізацыяй, зборам сродкаў або падрыхтоўкай на тэрыторыі Аўганістану», аднак прызнаў, што выведная інфармацыя фрагмэнтарная.
«Магчымасьці Вашынгтону сачыць за сытуацыяй у Афганістане ўжо ня тыя, што былі ў 2020 годзе, ня кажучы ўжо пра 2011-ы. Злучаныя Штаты могуць быць ня ў стане выявіць плянаваньне тэрактаў і падрыхтоўку тэрарыстаў у горных вёсках або ў завулках Кабулу, Кандагару ці Джалалабаду», — напісаў ён.
На гэты момант зьвярнуў увагу і Шродэн, адзначыўшы, што ЗША не наносілі ўдараў у Афганістане з таго часу, як у 2022 годзе забілі ў Кабуле тагачаснага кіраўніка «Аль-Каіды» Аймана аз-Завагіры.
«Або ЗША настолькі мала ведаюць пра тое, што там адбываецца, што ня могуць вызначыць цэлі для ўдараў, або ў сёньняшнім Афганістане проста няма такіх важных цэляў для ўдараў, якія былі там раней», — сказаў ён.
Форум