Колькі дакладна былых вайскоўцаў, супрацоўнікаў МУС, КДБ, Сьледчага камітэту (СК), пракуратуры асуджаныя і знаходзяцца за кратамі за «палітыку», падлічыць немагчыма. Справы разглядалі ў закрытым рэжыме, часта грамадзкасьць даведвалася пра іх постфактум, калі дзяржаўныя тэлеканалы паказвалі прапагандысцкія фільмы «пра здраднікаў».
Суды над былымі сілавікамі за пратэсты ў 2020 годзе працягваюцца дагэтуль: днямі вынесьлі прысуд былому міліцыянту, кіроўцу Дэпартамэнту аховы Віктару Антушэвічу — 4 гады «хіміі».
Пазбаўленьне вайсковых званьняў
Колькі сілавікоў не былі згодныя з тым, што адбывалася ў краіне ў 2020 годзе і пасьля, можна ацаніць толькі ўскосна. Так, 4 траўня 2021 году Лукашэнка падпісаў указ № 174, якім пазбавіў вайсковых і спэцыяльных званьняў тых сілавікоў, што перайшлі ў апазыцыю і падтрымалі пратэсты супраць фальсыфікацыі вынікаў выбараў. У сьпісе 86 прозьвішчаў службоўцаў розных ведамстваў: тры палкоўнікі, 18 падпалкоўнікаў, 11 маёраў, па 22 капітаны і старшыя лейтэнанты, таксама прапаршчыкі, старшыны, сяржанты.
У верасьні 2022 году Лукашэнка падпісаў яшчэ адзін, падобны, указ № 332, якім больш за 80 былых сілавікоў, пракурорскіх работнікаў былі пазбаўленыя спэцыяльных званьняў і клясных рангаў. Акрамя таго, афіцэраў у адстаўцы ці ў запасе пазбаўлялі пэнсіяў і надбавак за дзяржаўную службу і асабістыя заслугі
Ад 10 да 25 гадоў турмы
10, 18, 23, 25 гадоў пазбаўленьня волі — звычайныя тэрміны для былых вайскоўцаў, супрацоўнікаў МУС, КДБ, СК, пракуратуры. Ды яшчэ крымінальныя артыкулы, якія да 2020 году ў Беларусі амаль не прымяняліся, кшталту 356-га — «здрада дзяржаве». Усяго за «здраду дзяржаве» з 2021 году ў Беларусі асудзілі больш за 100 чалавек.
Першымі асуджанымі на вялікія тэрміны за «здраду дзяржаве» былі падпалкоўнік КДБ Аляксей Храловіч і капітан Генэральнага штабу Ўзброеных сілаў Дзяніс Урад. Былых сілавікоў, асуджаных за палітыку, накіроўваюць адбываць пакараньне не ў папраўчую калёнію № 3 «Віцьба», дзе сядзяць звычайна былыя супрацоўнікі праваахоўных органаў, МУС, СК і пракуратуры, а ў сумна вядомую наваполацкую ПК-1, якая славіцца жорсткімі ўмовамі ўтрымання.
Дзяніс Урад — былы спэцсувязіст Генэральнага штабу Ўзброеных Сілаў. 14 сакавіка 2021 году на дзяжурстве сфатаграфаваў сакрэтны ліст міністра ўнутраных справаў міністру абароны, у якім МУС прасіла накіраваць 50 вайскоўцаў «для аховы аб’ектаў». Набліжаўся Дзень Волі, і гэта выглядала як уцягваньне вайскоўцаў у магчымы разгон мірнай акцыі. Той ліст Урад пераслаў тэлеграм-каналу Nexta.
Вярхоўны суд ў закртым рэжыме прысудзіў Дзянісу Ўраду 18 гадоў пазбаўленьня волі за «здраду дзяржаве». Урад пачынаў адбываць пакараньне ў наваполацкай калёніі № 1. У верасьні 2022 году яго перавялі на 3 гады на турэмны рэжым. Цяпер ён зноў у ПК-1 у Наваполацку.
Аляксей Храловіч — былы падпалкоўнік КДБ. Затрыманы 15 сакавіка 2021 году за «зьліў» тэлеграм-каналу Nexta тэлефонных размоваў лукашэнкаўскай прэс-сакратаркі Натальлі Эйсмант з службоўцамі пра абставіны гібелі Рамана Бандарэнкі.
22 сакавіка 2022 году Храловіч быў асуджаны на 10 гадоў калёніі строгага рэжыму і штраф 500 базавых паводле артыкулу 356 Крымінальнага кодэксу — «здрада дзяржаве». У чэрвені на АНТ паказалі прапагандысцкі фільм «Апэрацыя КДБ „Манкурты“», адкуль грамадзкасьць і даведалася пра справу Храловіча. Спачатку ён адбываў пакараньне ў наваполацкай калёніі № 1, а ў лістападзе 2023 году пераведзены на турэмны рэжым у магілёўскую турму № 4.
Дзьмітры Пазьнякоў — былы вайсковец, выкладчык вайсковага факультэту БДУ. Пазьнякова абвінавацілі ў супрацы з выведкай Польшчы, у перадачы зьвестак пра вайскоўцаў. 23 лістапада 2023 году яго асудзілі на 19 гадоў — таксама за «здраду дзяржаве». У сьнежні на БТ паказалі фільм «Контравыведка КДБ Беларусі супраць спэцслужбаў Польшчы. Агенты і здраднікі». Паводле інфармацыі «Вясны», у калёніі палітвязьня катавалі з ужываньнем электрашокера, прымушалі падпісваць дакумэнты і пустыя аркушы, ня раз адпраўлялі ў ШЫЗА і ПКТ (штрафны ізалятар і «памяшканьне камэрнага тыпу»).
«На тваім месцы я б лепш павесіўся»
Былы палітвязень Андрэй (імя зьмененае дзеля бясьпекі. — РС) таксама адбываў пакараньне у наваполацкай калёніі № 1 і быў у СІЗА КДБ. За кратамі ён перасякаўся з усімі ўзгаданымі сілавікамі і сьцьвярджае, што да былых «сваіх» адміністрацыя калёніяў і СІЗА ставіцца горш за ўсіх.
«Былога КДБіста Аляксея Храловіча даволі хутка перавялі з калёніі на турэмны рэжым у магілёўскую „крытку“. Дзяніс Урад у Наваполацку сядзеў, дык яго яшчэ былы начальнік калёніі Пальчык катаваў і казаў, што „на тваім месцы я б лепш павесіўся“. Яго таксама ў крытую турму ў Магілёў адправілі на тры гады.
Дзьмітрыя Пазнякова ў наваполацкай калёніі таксама адразу кінулі ў ШЫЗА, потым у ПКТ і адправілі ў турму. Недзе днямі я чытаў пра яго — што яго і электрашокерам білі і катавалі, прымушалі ў фільме зьняцца прапагандысцкім», — узгадвае былы палітвязень.
Што да СІЗА КДБ, так званай «амэрыканкі», усіх былых сілавікоў, асабліва з КДБ, б’юць, ствараюць невыносныя ўмовы, вельмі жорстка абыходзяцца, працягвае былы зьняволены.
«Там сядзеў нейкі КДБіст з Магілёва, дык яго тыдні два трымалі нават ня ў камэры, а ён амаль голы спаў у пакоі, дзе арыштаваных раздьзяваюць і рэчы правяраюць. У туалет яго амаль не вадзілі і не кармілі», — кажа Андрэй.
Былы супрацоўнік МУС, а цяпер прадстаўнік BelPol Уладзімер Жыгар кажа, што ўлада жорстка помсьціць «сваім» — былым сілавікам, якія выявілі нязгоду зь ёю. Самога Жыгара завочна асудзілі на 12 гадоў калёніі ўзмоцненага рэжыму і штраф 200 тысяч рублёў (паводле ч. 3 арт. 130 — «распальваньне сацыяльнай варожасьці» і ч. 1, 2 арт. 361-1 — «стварэньне экстрэмісцкага фармаваньня» ByPol разам яшчэ зь пяцьцю паплечнікамі).
Ініцыятыву ByPol у кастрычніку 2020 году стварылі былыя сілавікі, што выступілі супраць рэпрэсіяў і гвалту. Улады прызналі яе «экстрэмісцкім фармаваньнем» і «тэрарыстычнай арганізацыяй».
Уладзімер Жыгар кажа, што для сыстэмы сілавікі былі апірышчам яе абароны і адпаведна здрады зь іхнага боку быць не магло.
«Яны думалі, што сыстэма набору кадраў апрыёры працавала цудоўна, і не маглі дапусьціць, што ўнутры гэтай сыстэмы так шмат неляяльных людзей, якія ў час Х не паўстануць на абарону рэжыму.
Для Лукашэнкі гэтыя людзі — ворагі, якім ён ніколі не даруе. Лукашэнка ўспрымае гэта як асабістую здраду, і таму выносяцць такія прысуды з касьмічнымі тэрмінамі і так жорстка да іх ставяцца. Распраўляліся ня толькі з апазыцыяй, а з усімі, хто супраць Лукашэнкі», — разважае Ўладзімер Жыгар.
Для ўлады стала нечаканасьцю, што сярод вайскоўцаў, праваахоўнікаў, пракурорскіх работнікаў выявілася столькі нязгодных. Уладзімер Жыгар прывёў такую лічбу: толькі з цэнтральнага апарату МУС з канца 2020 па 2024 гады звольнілі больш за 500 супрацоўнікаў, прычым звальнялі людзей не адразу, а паступова.
«Многія падпісваліся за незалежных кандыдатаў. Гэтых супрацоўнікаў вадзілі на паліграф і ў выніку невялікімі партыямі або даводзілі да звальненьня, альбо звальнялі. А некаторых саджаюць: шукаюць фармальныя прычыны для затрыманьня і даюць такія шалёныя тэрміны.
Чаму ўлады не маглі разабрацца з усімі неляяльнымі адразу? Уявіцце сабе, што аграмадны орган кіраваньня беларускай міліцыяй у адзін момант пазбавіцца вялікай колькасьці супрацоўнікаў. Гэта можа дэстабілізаваць сытуацыю ўнутры, бо ніжэй маёра там на пасадах нікога няма, усе падпалкоўнкі-палкоўнікі. Таму невялікімі партыямі прыбіралі людзей, успрымаючы іх як ворагаў дзяржавы. Гэта будзе працягвацца і далей, сыстэма ня можа спыніцца», — мяркуе Ўладзімер Жыгар.
Да таго ж унутры сыстымы шмат даносчыкаў, кажа былы сілавік. Гэта праблема, на думку прадстаўніка ByPol, абвастрылася прынамсі ў МУС, калі на пасаду міністра ўнутраных справаў прыйшоў з КДБ Ігар Шуневіч.
«„Данасіцельства“ стала звычайным у сыстэме. За стукацтва ўхвалялі, прапаноўвалі добрыя пасады, даносчыкі ішлі на павышэньне. А людзі крэатыўныя, з прынцыповай пазыцыяй заўсёды адчувалі ціск і рэдка прасоўваліся ў службе», — кажа Жыгар.
«Думаю, іх будуць вызваляць у апошнюю чаргу»
Ніводзін былы супрацоўнік КДБ, МУС, СК, вайсковец, былы пракурорскі работнік, юрыст за гэтыя гады ня быў памілаваны, з выняткам адваката Максіма Знака, якому прысудзілі 10 гадоў зьняволеньня. За кратамі застаюцца яшчэ 6 адвакатаў, якія атрымалі тэрміны ад 6 да 10 гадоў. Чаму Лукашэнка ня мілуе юрыстаў, праваахоўнікаў, сілавікоў?
«Лукашэнка разумее, што ў цэлым сытуацыя не кантралюецца так, каб можна было хоць крыху аслабіць гайкі. У глыбіні душы Лукашэнка перакананы, што гэтыя людзі — ворагі, яны яму здрадзілі. Плюс гэтыя людзі маюць пэўныя веды ў апэратыўна-пошукавай, юрыдычнай дзейнасьці, шмат чаго ведаюць. Тым больш такіх людзей давядзецца выправаджваць з краіны. Я думаю, іх будуць вызваляць у апошнюю чаргу. І гэта тычыцца ня толькі былых супрацоўнікаў, але і тых жа „рэйкавых партызанаў“ — усіх людзей, якія пераходзілі ад словаў да справы, былі больш актыўныя, валодаюць інфармацыяй, ведамі, якія актыўна супраціўляліся гэтай дыктатуры», — кажа Ўладзімер Жыгар.
Форум