Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Ці будзе Байдэн бамбіць Крэмль, альбо як важна нагадваць пра добрыя справы


Прэзыдэнт Расейскай Фэдэрацыі Ўладзімір Пуцін. Ілюстрацыйнае фота.
Прэзыдэнт Расейскай Фэдэрацыі Ўладзімір Пуцін. Ілюстрацыйнае фота.

Кіраўніцтву Ўкраіны прадстаўлены праект дамовы аб міжнародных гарантыях бясьпекі.

Дакумэнт мае назоў Kyiv Security Compact (Кіеўская дамова бясьпекі) і будзе базавацца на 51-м Статуце ААН, двухбаковых пагадненьнях, як палітычна, гэтак і юрыдычна абавязковых для выкананьня.

Вось гэты момант — юрыдычная абавязковасьць — адсылае нас да Будапэшцкага мэмарандуму 1994 году, калі Беларусь, Казахстан і Ўкраіна адмовіліся ад ядзернай зброі ўзамен на гарантыі бясьпекі з боку Вялікай Брытаніі, Расеі і ЗША.

Словазлучэньне «гарантыі бясьпекі» ў назове Мэмарандуму было, але ў прававым аспэкце гарантыі гэтыя прапісаныя не былі.

Сёньня зрабіліся бачнымі плюсы і мінусы будапэшцкага дакумэнту.

Да плюсаў, бясспрэчна, можна аднесьці агульнае зьмяншэньне агульнасусьветнай колькасьці ядзерных боегаловак і істотнае зьніжэньне ўзроўню небясьпекі для заходнеэўрапейскіх краінаў (ракеты на тэрыторыі Беларусі і Ўкраіны былі нацэленыя на, у тым ліку, Бэрлін і Лёндан).

Плюсы былі відавочныя адразу, мінусы ж выявіліся пазьней. І зьвязаныя яны з расейскім фактарам.

Найперш гэта — вывад ня зьнішчанай зброі менавіта ў Расею, якую ў той час Захад бачыў гарантам дэмакратычнага разьвіцьця постсавецкіх рэспублік. Заходнія лідэры праігнаравалі папярэджаньні пра тое, што Расея, наадварот, будзе пагрозай для суседніх краінаў, пакуль застанецца ў фармаце імпэрыі.

Можна дыскутаваць, ці прайшоў бы на пасаду прэзыдэнта Лукашэнка, калі б Беларусь у 1992-93 гг атрымала адчувальную фінансавую дапамогу ад Захаду, найперш ад ЗША — ці ў выніку гандлю (мы выводзім зброю, але за грошы), ці ў якасьці кампэнсацыі за добраахвотнае ад ядзернай зброі адмаўленьне (нагадаю, што першы амэрыканскі амбасадар у Беларусі Дэвід Сўорц падаў у адстаўку менавіта з прычыны недастатковай, як ён лічыў, дапамогі Беларусі пасьля адмовы ад ядзерных боегаловак).

Але не падлягае сумневу, што пры наяўнасьці ва Ўкраіне ракет Расея наўрад ці асьмелілася б анэксаваць Крым і распачаць вайну на Данбасе ў 2014-м, ня кажучы ўжо пра поўнамаштабную вайну сёлета. Прыгадаем, што ў свой час ядзерны патэнцыял СССР «нястомны змагар за мір ва ўсім сьвеце» Леанід Ільіч называў не інакш, як «фактарам стрымліваньня». І гэта быў той рэдкі выпадак, калі з вуснаў генсека гучала праўда. Хаця і ня ўся: ядзерны арсэнал ЗША, у сваю чаргу, адыгрываў у дачыненьні да Крамля гэткую ж стрымліваючую ролю.

І ўжо абсалютна відавочна, што гарантыі бясьпекі, дадзеныя Ўкраіне паводле Будапэшцкага мэмарандуму 1994 году ЗША і Вялікай Брытаніяй не былі выкананыя ў той форме, на якую разьлічваў Кіеў.

Аднак калі з Расейскай Фэдэрацыяй усё ясна (у 2014 яна наўпрост парушыла сувэрэнітэт Украіны), дык адносна іншых гарантаў да гэтага часу ідуць спрэчкі, у якой ступені Вашынгтон і Лёндан мусілі гэтыя гарантыі выконваць. Абама павінен быў увесьці ў Чорнае мора 6-ты флёт ЗША як папярэджаньне Крамлю? Патапіць расейскі Чарнаморскі флёт у адказ на крымскі «рэфэрэндум»? Нарэшце, нанесьці ядзерны ўдар па, як цяпер прынята казаць, «цэнтры прыняцьця рашэньняў» РФ, а калі без эўфэмізмаў — па Крамлі?

Правільнага адказу няма і быць ня можа, бо мэханізм рэалізацыі тых гарантый у Будапэшцкім мэмарандуме прапісаны ня быў.

Апошняе, канешне — правал тагачаснага кіраўніцтва Ўкраіны (а таксама і Беларусі, і Казахстану, якія мэмарандум таксама закранае).

Між іншым, калі Лукашэнка папракае Станіслава Шушкевіча і БНФ у тым, што «аддалі зброю», ён забываецца, што ў момант падпісаньня мэмарандуму Шушкевіч ужо ня быў вышэйшай службовай асобай, а Зянон Пазьняк яшчэ ў 1992-м заклікаў падысьці да тэмы з улікам небясьпекі з боку Расеі.

У кожным разе, у Лукашэнкі і ягоных дарадцаў былі ўсе магчымасьці аспрэчыць зьмест дакумэнту, унесьці свае прапановы ці ўвогуле яго не падпісваць. Нічога падобнага, як вядома, не было зроблена, Лукашэнка свой подпіс паставіў.

А пакінулі апошнія ядзерныя ракеты тэрыторыю Беларусі, нагадаю, 27 лістапада 1996 году — яны былі вывезеныя ў Расею. Дарэчы, акурат на наступны дзень пасьля прызнаньня Крамлём вынікаў праведзенага 24 лістапада рэфэрэндуму па зьмене Канстытуцыі ў бок узмацненьня паўнамоцтваў прэзыдэнта — здараюцца ж у прыродзе такія супадзеньні!

Але гэта — гісторыя, а будучыня (найбліжэйшая) акрэсьлена праектам новай дамовы, да стварэньня якога і дарадцы ўкраінскага прэзыдэнта, і заходнія партнэры падышлі з зусім іншай ступеньню адказнасьці. Паўплывала на такі падыход, несумненна, агрэсія з боку Расеі, якую ў дэмакратычным сьвеце ўжо ніхто не ўспрымае як колькі-небудзь надзейнага партнэра.

Кіеў не хавае, што дамова — толькі этап на шляху паўнавартаснага далучэньня Ўкраіны да NATO, статут якога, а менавіта знакаміты 5-ты параграф, ацэньвае напад на якую заўгодна краіну як агрэсію супраць усяго альянсу з усімі наступствамі.

Вось чаму інфармацыя пра дамову выклікала надзвычай нэрвовую рэакцыю ў Маскве. Першым адзначыўся намесьнік кіраўніка Рады бясьпекі РФ Дзьмітрый Мядзьведзеў, які ў сваім допісе гэтым разам нават ня ўжыў улюблёную ім апошнім часам лексыку піцерскіх падваротняў — што міжволі наводзіць на думку пра аўтарства людзей больш сур’ёзных. Сярод іншага, Мядзьведзеў выказаў перакананьне, што ніхто ніякіх гарантыяў Украіне ня дасьць, дарэмна спадзяюцца. Інфармацыя пра спадзяваньне расейскага экс-прэзыдэнта паступіла адначасна з паведамленьнем пра посьпехі ўзброеных сілаў Украіны, атрыманыя з дапамогай заходняй зброі і заходніх ваенных кансультантаў.

Можна, канешне, задавацца пытаньнем, наколькі далёка пойдуць заходнія гаранты Ўкраіны — аж да таго, ці аддасьць прэзыдэнт ЗША загад бамбаваць Крэмль. Але пакінем гэта аўтарам апакаліптычных сцэнароў (слова «сцэнароў» ужываю і ў прамым сэнсе — кажуць, у Галівудзе ўжо праводзяць кастынгі на ролі Зяленскага, Пуціна і Байдэна, дзіўна, каб прадусары ўпусьцілі такі выгодны момант).

Важна іншае: на нашых вачах выбудоўваецца новая сыстэма агульнаэўрапейскай бясьпекі, дзе ўсходнеэўрапейскаму рэгіёну адведзеная цэнтральная роля.

А самае цэнтральнае месца ў гэтым рэгіёне мае Беларусь; каб зразумець гэта, дастаткова зірнуць на геаграфічную мапу. Апошнія паўгады неяк не чутно заяваў, што геаграфія засталася недзе ў XIX-ХХ стагодзьдзі; аказалася, што і ў лічбавыя часы рэльеф мясцовасьці, рэкі ды масты маюць значэньне.

Беларусь жа як краіна, якая фактычна знаходзіцца пад кантролем Крамля, зьяўляецца галаўным болем і для Кіева, і для Варшавы, і для Вільні, і для Рыгі. І наадварот — Беларусь як краіна вольная і дэмакратычная будзе цэмэнтаваць тую канфігурацыю агульнаэўрапейскай бясьпекі, якая можа адыграць важную ролю ў патэнцыйных, у тым ліку і міжкантынэнтальных, канфліктах.

Падаецца, «украінская» дамова, з пэўнымі ўдакладненьнямі, можа быць мадэльлю «дарожнай мапы» і для Беларусі (зразумела, бяз Лукашэнкі і з вэктарам, супрацьлеглым ад Масквы). А магчыма, падзеі пойдуць нагэтулькі імкліва, і зьмены адбудуцца такія, што Менск адразу заявіць пра як найхутчэйшае далучэньне да NATO.

Усё гэта ставіць, чарговым разам ужо, перад прыхільнікамі беларускай дэмакратыі пытаньне геапалітычнага выбару і распрацоўкі дастаткова дэталёвых варыянтаў удзелу краіны ў сыстэме агульнаэўрапейскай бясьпекі.

І вось тут прыдасца фрагмэнт найноўшай гісторыі: якраз тады, калі Беларусь, хай і зь цяжкасьцямі, але станавілася на шлях дэмакратычнага разьвіцьця, яна была першай у сьвеце краінай, якая адмовілася ад ядзернай зброі.

Добрыя справы часта забываюцца, таму ня грэх пра іх і нагадаць.

Думкі, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

25 гадоў вываду ядзернай зброі з Беларусі
пачакайце

No media source currently available

0:00 0:31:58 0:00
Наўпроставы лінк

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Калі вы ў Беларусі, любы камэнтар можа быць падставай для перасьледу з боку ўладаў

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Ірына Слаўнікава Марына Золатава Андрэй Кузьнечык
XS
SM
MD
LG