Лінкі ўнівэрсальнага доступу

«Што заўгодна могуць расцаніць як палітычную дзейнасьць». Мова, кіно і тры прэзыдэнты ў Прыднястроўі


На вуліцы Тыраспалю 12 траўня 2020

Аляксандра Тэльпіс, адна з арганізатараў прыднястроўскага фэстывалю дакумэнтальнага кіно «Чеснок», расказала Радыё Свабода пра культурнае жыцьцё пад ціскам, беларускі «трэшак», адукацыю па-румынску, зьмену прэзыдэнтаў і няспраўджаныя мары некаторых прыднястроўцаў пра «Наваросію».

Аляксандра Тэльпіс
Аляксандра Тэльпіс

Аляксандра Тэльпіс вучылася ў румынскамоўнай школе ў Бэндэрах, паводле такой самай праграмы, як у Малдове. У прыватнасьці, пісалі лацінкай. Такіх школ у Прыднястроўі ўсяго шэсьць, і за апошнія дзесяцігодзьдзі яны ня раз сутыкаліся зь ціскам з боку ўлады.

— Нашая школа знаходзілася ў трох розных будынках, прычым у розных раёнах гораду. У 1990 годзе быў бум нараджальнасьці, і калі я пайшла ў школу ў 1997-м, ніводзін з гэтых будынкаў ня меў дастаткова прасторы для вучняў.

У нашай паралелі былі клясы ад лацінскай A да K (гэта 11 клясаў), і ў кожнай клясе было па 30 чалавек. У 90-я спрабавалі пабудаваць новы вялікі будынак для нашай школы, але празь ціск улады гэта давялося спыніць і нават выехаць з аднаго са старых будынкаў у цэнтры гораду.

Мне здаецца, мае бацькі разумелі, што дыплём гэтай школы дасьць больш магчымасьцяў, чым прыднястроўскі дыплём. Сям’я маёй мамы румынскамоўная — а калі ў цябе хаця б адзін з бацькоў малдаванін, дык было больш шанцаў трапіць у гэтую школу. Але былі і цалкам расейскамоўныя семʼі, якія аддавалі туды дзяцей.

10 фактаў аб Прыднястроўі

  1. Пасьля ўзброенага канфлікту ў 1992 годзе з удзелам расейскіх войскаў Прыднястроўе фактычна аддзялілася ад Малдовы. Малдова не прызнала аддзяленьня, пытаньне пра статус гэтай тэрыторыі застаецца нявырашаным.
  2. У непрызнанай Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспубліцы паводле перапісу 2015 году жылі 475 665 чалавек — прыблізна пароўну этнічных малдаван, расейцаў і ўкраінцаў.
  3. У Прыднястроўі дагэтуль знаходзяцца расейскія войскі.
  4. Ніводная краіна з тых, што ўваходзяць у ААН, не прызнала незалежнасьці Прыднястроўя.
  5. Практычна ўсе жыхары Прыднястроўя маюць малдаўскія, расейскія ці ўкраінскія пашпарты. Шмат хто з прыднястроўцаў мае адразу па некалькі пашпартоў.
  6. Афіцыйныя мовы ПМР — малдаўская, расейская і ўкраінская.
  7. Сьцяг і герб ПМР вельмі нагадваюць сымболіку савецкага ўзору, але ад 2017 году там прынялі расейскі сьцяг як другі дзяржаўны.
  8. Цяперашні прэзыдэнт Вадзім Краснасельскі — ужо трэці за час існаваньня ПМР.
  9. Другі прэзыдэнт, Яўгеній Шаўчук, які быў пры ўладзе з 2011 па 2016 год, абвінаваціў свайго папярэдніка Ігара Сьмірнова, які кіраваў з 1990 па 2011, што той вывез за мяжу 90 працэнтаў золатавалютнага фонду. А самога Шаўчука ў 2018 годзе ў Прыднястроўі завочна асудзілі на 16 гадоў турмы. Сярод абвінавачаньняў былі злоўжываньне ўладай і хабарніцтва.
  10. З 1990 году ў Прыднястроўі прайшло сем рэфэрэндумаў. Апошні адбыўся ў 2006 годзе. Паводле афіцыйных лічбаў, на яго прыйшлі 78,55% выбарнікаў. Зь іх 97,1% прагаласавалі «за незалежнасьць ПМР і наступнае далучэньне да Расейскай Фэдэрацыі».

Адукацыя: «Мы з мамай сядзелі ў двары, каб не дапусьціць захопу школы»

У Прыднястроўі дамінуе расейская мова, але ў той жа час улады падкрэсьліваюць асобнасьць малдаўскай мовы і выкарыстоўваюць для яе кірыліцу, якой Малдова карысталася за савецкім часам. Улетку 2004 году прыднястроўскія ўлады закрылі чатыры з шасьці румынскамоўных школ. Пазьней ім дазволілі адкрыцца як прыватным навучальным установам.

— У адну з такіх школ у Тыраспалі ўвайшла міліцыя, і пасьля гэтага людзі ў Бэндэрах улетку штодня прыходзілі ў школу — я таксама прыходзіла са сваёй мамай. Мы сядзелі ў двары, каб адстаяць будынак, каб не дапусьціць захопу школы. Нейкі час тады некаторыя дзеці нават езьдзілі з Тыраспаля вучыцца ў Бэндэры, за 12 кілямэтраў.

Пазьней былі яшчэ выпадкі, калі адключалі электрычнасьць на апошнім званку, каб не гучаў малдоўскі гімн з дынамікаў.

Аляксандра Тэльпіс
Аляксандра Тэльпіс

Пасьля школы Аляксандра Тэльпіс паступіла ва ўнівэрсытэт у Румыніі.

— У той час Румынія выдавала стыпэндыі для грамадзян Малдовы, і можна было паступіць ва ўнівэрсытэт паводле школьных ацэнак у малдоўскім дыплёме, без экзамэнаў. Румынія мае такую праграму падтрымкі румынскамоўнага насельніцтва ва Ўкраіне, Малдове і Баўгарыі. Калі ты скончыў расейскамоўную школу, дык каб паступіць нават у Малдове, трэба вучыцца яшчэ год і здаць экзамэны.

Беларусь: «Нейкі "трэшак" можа зьявіцца»

Аляксандра Тэльпіс кажа, што Беларусь амаль не прысутнічае ў інфармацыйнай прасторы Прыднястроўя.

— Пра звычайнае беларускае жыцьцё практычна нічога невядома. Нейкі «трэшак» можа зьявіцца — у сацыяльных сетках некалі актыўна абмяркоўвалі, калі ў Беларусі прынялі закон аб дармаедах. Пераважна казалі: «Што за лухта?» Цяпер, магчыма, таксама абмяркоўваюць заявы Лукашэнкі, што каранавірус — гэта проста прастуда.

Малдова і Ўкраіна: «Нейкі час было адчуваньне вайны»

Паводле Аляксандры Тэльпіс, калі ў Прыднястроўі пачалі зьяўляцца выпадкі каранавірусу, дык акцэнт у СМІ быў на тое, што яны завезеныя з Малдовы. Яна кажа, што агулам прыднястроўскія тэлеканалы практычна ва ўсім капіююць расейскія — у тым ліку і ў ацэнках сытуацыі ва Ўкраіне.

— Калі ў прыднястроўскіх СМІ зьяўляюцца нейкія важныя навіны, туды абавязкова прыпхнуць Малдову і пакажуць, як Малдова прыціскае Прыднястроўе. Тое, што цяпер прыднястроўскія ўлады запрашаюць місію Сусьветнай арганізацыі здароўя, гэта вельмі нетыпова. Але ў СМІ гэта тлумачыцца тым, што Малдова мае нахабства крытыкаваць, як мы змагаемся з каранавірусам, хоць сама робіць нейкія крокі пазьней за нас.

— Да 2014 году ворагам была Малдова, а потым запанавала пазыцыя кшталту «нас атачылі ворагі!». Нейкі час было адчуваньне вайны. Ва Ўкраіне баяліся, што на яе нападуць з Прыднястроўя, а ў нас казалі, што могуць напасьці з Украіны.

Раней расейскія вайскоўцы маглі трапляць у Прыднястроўе праз Украіну. А тут ім давялося лётаць пра кішынэўскі аэрапорт. Шмат каго заварочвалі і не пускалі, і зьявілася насьцярожанае стаўленьне да ўсіх мужчын, якія жывуць у Прыднястроўі з расейскімі пашпартамі. Бо калі напачатку вайскоўцы прыяжджалі ў форме і нават казыралі сваімі вайсковымі дакумэнтамі, дык потым ужо спрабавалі ўехаць як звычайныя грамадзяне.

Расея: Грошы сышлі пасьля мараў пра «Наваросію»

— Падчас падзеяў з Крымам, на пачатку канфлікту на ўсходзе Ўкраіны, у некаторых людзей былі, напэўна, мары, што будзе «Наваросія» да Адэсы, што яна спусьціцца ў Прыднястроўе і мы ўрэшце будзем часткай вялікай Расеі. Але ў сувязі з гэтым канфліктам з Прыднястроўя сышлі некаторыя расейскія грошы. Бо зразумела, што ў Расеі зьявіліся важнейшыя прыярытэты. І ў выніку ўлады Прыднястроўя пачалі больш актыўна супрацоўнічаць з заходнімі амбасадамі ў Кішынэве, у тым ліку каб здабыць фінансавую падтрымку.

— Апошнія некалькі гадоў актыўна працавала так званая камісія 5+2 пры садзеяньні місіі АБСЭ [У камісію ўваходзяць прадстаўнікі Малдовы, Прыднястроўя, Расеі, Украіны і АБСЭ, а таксама ЗША і Эўразьвязу як назіральнікі]. Да прыкладу, яна спрабавала дамовіцца пра спрашчэньне тэлефоннай сувязі, хоць гэта яшчэ не ўступіла ў сілу. Рэч у тым, што каб патэлефанаваць з Кішынэва ў Тыраспаль ці наадварот, трэба міжнародны код. І гэта можа быць даражэй, чым тэлефанаваць у ЗША.

Палітыка: «Апазыцыя ня мае ніякіх рычагоў уплыву»

— Нельга сказаць, што палітычная пляцоўка ў Прыднястроўі як у Савецкім Саюзе — альбо ты з уладай, альбо ты ніхто. Але пры гэтым апазыцыя ня мае ніякіх рычагоў уплыву — узьдзеяньне апазыцыйных палітыкаў на грамадзтва можна параўнаць хіба з уплывам журналістаў.

Да апошніх прэзыдэнцкіх выбараў, бадай, была большая разнастайнасьць поглядаў унутры самой улады, у парлямэнце.

— Зьмены прэзыдэнтаў Прыднястроўя так ці інакш зьвязаныя з кампаніяй «Шэрыф». У другога, [Яўгенія Шаўчука], было «шэрыфаўскае» мінулае, а пра цяперашняга, [Вадзіма Краснасельскага], усім зразумела, што гэта стаўленік «Шэрыфа».

Наколькі я разумею, папярэдні прэзыдэнт, трапіўшы на пасаду, адвярнуўся ад «Шэрыфа», і гэта стала прычынай канфлікту. На апошніх прэзыдэнцкіх выбарах Шаўчук «мачыў» кампанію «Шэрыф», і наадварот.

Канцэрты: «Ва ўлады могуць узьнікнуць пытаньні»

— Усе вялікія культурныя пляцоўкі падпарадкаваныя дзяржаве. Ня можа быць такога, што прыедзе, напрыклад, нейкі ўкраінскі рок-гурт і выступіць у Тыраспалі. Калі цябе не прывозяць улады, дык табе давядзецца ўсё доўга і мутарна ўзгадняць, і, хутчэй за ўсё, цябе ня пусьцяць. «Вялікае» культурнае жыцьцё ў асноўным ладзіцца ўладай і прыўладнымі эканамічнымі агентамі.

«Малое» культурнае жыцьцё на невялікіх пляцоўках магчымае, але нешта арганізаваць вельмі складана. Ва ўлады могуць узьнікнуць пытаньні.

Што праўда, ёсьць супрацоўніцтва з амбасадамі ў Кішынэве, і пры іх судзеяньні ладзяцца канцэрты — да прыкладу, прыяжджаюць амэрыканскія музыкі. Яны могуць выступаць на вялікіх сцэнах.

Кіно: «Усё адно прыходзяць людзі зь дзяржбясьпекі»

Прыднястроўскаму фэстывалю дакумэнтальнага кіно «Чеснок» ужо пяць гадоў.

— Мы сваю праграму не ўзгадняем з уладамі. У нас быў досьвед, калі мы хацелі трапіць у дзяржаўны тыраспальскі кінатэатар. Мы праходзілі колы пекла, каб атрымаць туды доступ — нас папрасілі даць на папярэдні прагляд усе-ўсе фільмы, даць кароткі зьмест кожнага фільму, але ў выніку нам усё адно адмовілі.

Прычым нам не прапаноўвалі выключыць нейкія фільмы — проста адмовілі, і ўсё.

Таму мы паказваем усё на прыватных пляцоўках. Туды ўсё адно прыходзяць людзі зь дзяржбясьпекі — мы гэта дакладна ведаем, бо яны заходзілі нешта абмяркоўваць з уладальнікамі гэтых памяшканьняў. Але прынамсі апошнім часам не было такога, каб нешта забаранілі.

Мы маем дамоўленасьць, што ў вялікія прыватныя кінатэатры не даём вельмі супярэчлівыя фільмы. Бо мы разумеем, што сувязь з такімі кінатэатрамі вельмі кволая. Ім важней, каб іх не турбавалі ўлады, чым атрымаць тыя грошы, якія мы можам ім даць. Гэта ня значыць, што мы выбіраем самыя «мяккія» і беспраблемныя фільмы, але самае супярэчлівае мы туды не даём.

Закон: «Што заўгодна могуць расцаніць як палітычную дзейнасьць»

Закон паводле расейскай мадэлі пра «замежных агентаў» быў уведзены ў Прыднястроўі ў канцы 2018 году.

— У нас закон нават больш жорсткі, чым у Расеі. У Расеі, калі ты маеш замежнае фінансаваньне і пры гэтым робіш нешта, што можна назваць «палітычнай дзейнасьцю», дык ты можаш назвацца «замежным агентам» і працягваць працу ў горшых умовах. У Прыднястроўі такой магчымасьці няма. Калі нейкую тваю дзейнасьць палічаць палітычнай і ты меў замежнае фінансаваньне, цябе закрыюць, хоць можа і не адразу.

Пры гэтым прыднястроўскія ўлады спрабуюць падаць гэта так, што наш закон мякчэйшы, чым у Расеі, бо ў нас няма панятку «замежны агент». Але пры гэтым што заўгодна могуць расцаніць як палітычную дзейнасьць, а без замежнага фінансаваньня ніводная грамадзкая арганізацыя на тэрыторыі Прыднястроўя ня можа існаваць, бо ўлады не даюць ніякіх грошай.

Аляксандра Тэльпіс
Аляксандра Тэльпіс

Пачаліся пракурорскія праверкі. Мы адзіныя трапілі пад гэты новы закон і пачалі судзіцца з пракуратурай.

Нас абвінавацілі ў тым, што два нашыя мерапрыемствы былі палітычнай дзейнасьцю — выстава пра ціск на СМІ за ўсю гісторыю Прыднястроўя ад пачатку 1990-х і тое, што ў нашым памяшканьні былы дэпутат, які цяпер палітоляг, правёў дыскусію пра палітычную сытуацыю ў Прыднястроўі.

Закон быў прыняты ў 2018 годзе, але абедзьве гэтыя імпрэзы былі раней. Да таго ж мы апошні раз атрымлівалі нейкае замежнае фінансаваньне на нашыя прыднястроўскія рахункі ў 2016 годзе. То бок нас перасьледавалі за дзейнасьць, якая была яшчэ да прыняцьця закону.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG