Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Міленка Ергавіч убачыў на Камароўцы цені ВКЛ


Міленка Ергавіч у Менску, 25 красавіка 2019

Басьнійска-харвацкі пісьменьнік Міленка Ергавіч у канцы красавіка наведаў Менск, дзе адбылася прэзэнтацыя перакладу на беларускую мову ягонага раману "Арэхавы палац". За два дні ў Менску пісьменьнік наведаў Курапаты і Малы Трасьцянец, пабываў у Нацыянальнай бібліятэцы і на Камароўскім рынку, гуляў па менскіх вуліцах і праспэктах, езьдзіў у грамадзкім транспарце, сустрэўся зь Сьвятланай Алексіевіч і пагаварыў з чытачамі. Пра Курапаты Міленка Ергавіч напісаў вялікі рэпартаж у найбуйнейшай харвацкай газэце Jutarnji list. Мы публікуем яшчэ адзін ягоны тэкст з турыстычна-гістарычнымі развагамі пра Менск.

Камароўка — цэнтральны рынак у Менску. Садавіна, гародніна і кветкі, як гэта прынята і ў нас, прадаюць на адкрытым паветры. Закрытая частка, пабудаваная ў васьмідзясятых, нагадвае кірмашовыя павільёны, якія ў тыя часы будаваліся і на Ўсходзе, і на Захадзе. Зь вялізным купалам, які трымаецца на канструкцыі з бэтону і жалеза, з адным з найвялікшых скляпеньняў, якія я толькі бачыў.

Над заляй, падзеленай на чырвоны і сіні сэктары — у чырвоным прадаецца мяса, у сінім малочныя прадукты — узвышаецца галерэя, дзе кругам месьцяцца крамкі са спэцыямі, каляніяльнымі таварамі, сушанай садавіной, прысмакамі, прадуктамі харчаваньня з Усходу і Захаду, а таксама гандлёвыя пункты сельскагаспадарчых прадпрыемстваў з розных рэгіёнаў Беларусі. Дакладна такі круг, зь іншымі крамамі, ёсьць таксама на першым паверсе.

Камароўка — вельмі сьмелы архітэктурны праект адпаведны аптымізму эпохі, празрысты і захапляльны, так што гэты падарожнік з прыемнасьцю бавіў бы тут дні і тыдні, калі абставіны затрымалі б яго ў Менску. Гэта ня толькі вантробы гораду, але і магчымы вобраз Беларусі, яе гісторыі і культуры, а таксама антрапалягічнае сьведчаньне аб старым эўрапейскім Усходзе, Вялікім Княстве Літоўскім і князю Ягайлу, які стане каралём Уладзіславам II і які ў 1385 годзе возьме за жонку дванаццацігадовую польскую каралеўну Ядвігу, а празь дзьвесьце гадоў Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае аб’яднаюцца ў Рэч Паспалітую, рэспубліку дзьвюх краін і двух народаў — магчыма, наймілейшую мне дзяржаву ў гісторыі, бо яна ўзьнікла без крыві, зьнешняга ціску і вялікага прымусу. Гэтая рэспубліка была свайго роду вытокам нацыяў, ідэнтычнасьцяў, памкненьняў і прыналежнасьцяў. Магчыма, я гэта толькі сабе ўяўляю — турысты шмат чаго сабе ўяўляюць — але мне тая вялікая добрая краіна, найвялікшая пасьля Расеі і Асманскай імпэрыі тагачасная краіна Эўропы, убачылася на Камароўцы.

Крамы ў двух гандлёвых колах побач зь мясцовымі беларускімі прапануюць тавары з Расеі, Польшчы, краінаў Балтыі, а таксама з былых паўднёвасавецкіх рэспублік. Ёсьць тут і сухафрукты з Азэрбайджану і Ірану, дзясятак відаў курагі, раскладзеных на стэндзе, каму якая падабаецца. Сьвежая і сушаная рыба з паўночных мораў, ікра ў малых і вялікіх слоіках... А на вельмі акуратных зашклёных прылаўках, якая цягнуцца бясконца ўглыб залі, пераважна сьвежае мяса і велізарная колькасьць сырога сала. Тут сала ядуць у сырым выглядзе, можа зьлёгку тэрмічна апрацаванае. Сухога мяса і каўбасаў амаль што й няма. Калі й знойдзецца, то напэўна не зь Беларусі. Гэта бясконца роўная, лясістая, вільготная і балоцістая краіна. Тут няма дзе сушыць вяндліну.

Камароўка — гэта вобраз старога эўрапейскага Ўсходу, хоць у Менску і Беларусі, дый у цэлым на мітычных прасторах Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага, бадай што й не засталося тых сьветаў і культураў, зь якіх яны складаліся. Гэта сэрца «крывавых земляў», пра якія піша Тымаці Снайдэр, якое загубілі сталінскія і гітлераўскія заваёўнікі. Рынак — гэта месца, дзе можна чытаць сьляды іх культураў.

У Менску, у дадатак да таго, што зьніклі людзі, народы і іх культуры, сышлі ў нябыт і старыя дамы. У адрозьненьне ад палякаў, якія, хоць і пад савецкай паўакупацыяй, імкнуліся вярнуць на сваё месца кожную цэглу і кожны камень сваіх разбураных вайною гарадоў, у Менску, старое па-ўдарніцку зьнішчалі і пасьля вайны, каб у духу сацыялістычнага аптымізму збудаваць новае. Так у шасьцідзясятых быў зьнесены самы стары дом у горадзе, сынагога з XVI стагодзьдзя, каб можна было пашырыць адну з галоўных вуліц гораду. Праспэкты і бульвары ў Менску па-савецку шырокія, нават занадта шырокія, каб, калі настане лепшая будучыня, было зручна па іх праехаць.

Альгерд Бахарэвіч, Весна Вашко, Сяргей Шупа, Міленка Ергавіч на агляднай опляцоўцы Нацыянальнай бібліятэкі
Альгерд Бахарэвіч, Весна Вашко, Сяргей Шупа, Міленка Ергавіч на агляднай опляцоўцы Нацыянальнай бібліятэкі

Беларуская нацыянальная бібліятэка, спраектаваная ў васьмідзясятых і пабудаваная пазьней, рэгулярна трапляе ў бульварныя падборкі найбрыдчэйшых будынкаў у сьвеце. Ну што тут сказаць, яна й сапраўды проста ўзорна непрыгожая. Мясцовыя называюць яе чупа-чупс, яна нагадвае ім той ідыёцкі лядзяш, які, як і любую іншую дурасьць, можна лёгка знайсьці ва ўсіх кутках Эўропы і сьвету. Унутры бібліятэка выглядае ўжо нашмат лепш. Сьветлая, прасторная і сучасная, зь вялікімі чытальнымі залямі, выставачнай прасторай, канфэрэнц-заламі і прыгожай канцэртнай заляй з добрай акустыкай, у адным яна незвычайная: бібліятэчныя сховішчы разьмешчаныя не пад зямлёй, як гэта звычайна бывае, а займаюць большую частку чупа-чупса. Прычына тут тая самая, што і з вэнджаным мясам: Беларусь — вільготная і балоцістая краіна.

Хоць Менск новы горад, у якім амаль няма рэштак старых традыцыйных кварталаў, узьведзены ў ХХ і ХХІ стагодзьдзях, галоўным чынам, у савецкую і постсавецкую эпохі, ён нечакана прыгожы і гарманічны. Нечакана, я кажу, можа і таму, што я і сам ахвяра забабонаў. Пра што вы падумаеце, калі вы падумаеце пра Беларусь? У Менску мала таго страшнага савецкага архітэктурнага манумэнталізму — за выключэньнем, скажам, гратэскнай будыніны Акадэміі навук — у эпоху папулярнасьці нэаклясычных эскападаў яны, вядома, узьніклі, але пасьля ўбудаваліся ў вобраз гораду, зжыліся зь ім. Менск прасторны, зь вялікай колькасьцю прыгожых відаў і адкрытых пэрспэктываў, з адчуваньнем, што далёкі гарызонт заўсёды недзе перад вачамі. Калі б я шукаў Менску сваяка сярод гарадоў, якія я бачыў, такім горадам быў бы Хэльсынкі. Вуліцы дагледжаныя і чыстыя, фасады дасканала асьветленыя, вулічная ілюмінацыя зьлёгку прыглушаная.

У цэнтры няма натоўпу, бо шмат людзей ужывае мэтро, якое працуе выдатна. Дый так грамадзкі транспарт значна лепш арганізаваны, чым у Заграбе і ў іншых вялікіх гарадах Балканаў. Адзінае, што, верагодна, падказвае, што Беларусь — краіна зь ніжэйшым узроўнем жыцьця, або, як гэта модна казаць сярод дурняў: краіна па-за Эўропай, гэта больш сьціплы аўтамабільны паток на гарадзкіх магістралях і таньнейшае адзеньне і абутак на выпадковых мінаках. Але калі першае яшчэ пра нешта і кажа, то другое ня кажа нічога: таньней, чым заграбчане апранаюцца і жыхары Варшавы або Хэльсынкі.

Да нядаўняга часу пра Беларусь у харвацкіх СМІ гаварылася выключна як пра апошнюю эўрапейскую дыктатуру. Лукашэнка і надалей пры ўладзе, але ў міжчасе такое азначэньне страціла свой сэнс, а нават зрабілася і крыху непрыстойным. Не таму, што зьмянілася сытуацыя ў Беларусі, а таму, што яна зьмянілася ў Эўропе. Праўда, і Беларусь у міжчасе адкрылася на Захад, турыстаў можна бачыць на кожным кроку, вітрыны поўныя заходніх тавараў, буйныя гандлёвыя цэнтры маюць дакладна тыя самыя крамы, што і ў Заграбе або Бялградзе. Макдональдс і падобныя да яго брэнды, адкуль ні глянь, псуюць карціну гораду і пацьвярджаюць, што ўсе мы з аднаго роду.

Які настрой у людзей? Вядома ж, гэтага я не магу ведаць. Людзі, зь якімі я размаўляю, занадта падобныя да мяне і блізкія мне, а іншыя, як зрэшты і ў Харватыі, мне недаступныя. Кажуць, што ў краіне пануе палітычная апатыя і незацікаўленасьць. Тут імкнуцца ў Эўропу і баяцца расейцаў. Лукашэнкава ўлада пасьля падзеяў ва Ўкраіне, анэксіі Крыму і акупацыі Данбасу, адчувае сябе бясьпечней, чым калі-небудзь. Што б пра яго ні думалі, ён вельмі пасьпяхова балянсуе на краі львінай пашчы.

На літаратурнай сустрэчы ў невялікіай прыгожай кнігарні, адзін прафэсар кажа мне пра тое, што вялікая экспансіянісцкая культура пагражае зьнішчыць культуру малую і слабую. «Тут семдзесят працэнтаў людзей чытаюць па-расейску!» — наракае ён з горыччу і адчаем. Я маўчу, бо між намі велізарнае неразуменьне. У Беларусі семдзесят працэнтаў людзей чытаюць па-расейску, тым часам як у Харватыі семдзесят працэнтаў людзей наагул не чытаюць. Вось адрозьненьне паміж дзьвюма культурамі: беларуская слабая, спалоханая і спустошаная, але маленькімі крокамі яна ідзе наперад, усьведамляючы сябе; харвацкая культура поўная самаўпэўненасьці і ляціць у прорву, у клерыкалізм і непісьменнасьць. Харваты адчуваюць да кніг пагарду, беларусы цягнуцца да кніг. Нацыяналізм харватаў вельмі дэструктыўны, нацыяналізм беларусаў старасьвецкі і абапіраецца на кнігі, кнігарні і бібліятэкі, народныя звычаі і ідэнтычнасьць, на мітычнага зубра і вышыванкі... Адныя бачаць пагрозу ў Расеі, для другіх няма большай пагрозы, чым яны самі. Я ня ўпэўнены, што тут горшае.

Мы п’ем гарбату са Сьвятланай Алексіевіч, у яе кватэры на сёмым паверсе, з выглядам на раку Сьвіслач. Яна кажа, што з Нобэлеўскай прэміяй была страшна, яна мусіла езьдзіць па ўсім сьвеце, але цяпер усё крыху супакоілася. Яна стварыла інтэлектуальны клюб у Менску, літаратурны салён, дзе пісьменьнікі і мастакі разважаюць пра тэмы сусьветнай неадбалеласьці. (Можа і не пра гэта, але мне хочацца сказаць менавіта так.)

Назаўтра, калі беларускі памежнік у аэрапорце будзённа прапускае мяне, мне прыгадваецца Міцкевічаў «Пан Тадэвуш». З памяці: «Літва! Ты, як здароўе ў нас, мая Айчына!.. Што варта ты, ацэніць той належным чынам, Хто цябе ўтраціў...». Адам Міцкевіч — і польскі, і літоўскі, і беларускі, а Літва — ня тая Літва, а тая, што таксама і Польшча, і Беларусь. Ясна як дзень, перш чым пра гэта спытаюць, і цяжка растлумачыць, як толькі пытаньне будзе зададзенае.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG