Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Расстраляныя літаратары. Міхась Зарэцкі, творамі якога энкавэдысты спачатку зачытваліся, а потым катавалі і забілі яго


Міхась Зарэцкі

Пачвары ненавідзяць прыгожых, дурні зьдзекуюцца з разумных, нікчэмнасьці забіваюць таленавітых. Улада рабоў зьнішчае свабодных. Савецкая ўлада толькі за адну ноч 29-30 кастрычніка 1937 году застрэліла больш за 100 асобаў беларускай эліты. У безыменныя магілы пад курапацкімі хвоямі злачынцы тады закапалі і квецень нацыянальнай літаратуры. Праз 80 гадоў мы ўспамінаем імёны забітых талентаў беларускага слова.

Ягонай моцнай волі зайздросьціў Алесь Дудар: «...Міхася цяжка зьбіць зь яго пазыцыі, /.../ ён туга паддаецца ўсякаму пералому». Творы Зарэцкага, асабліва аповесьць «Голы зьвер», былі настолькі папулярнымі, што кнігі выкрадалі зь бібліятэк, пра што ўспамінаў Масей Сяднёў: «...у бібліятэцы толькі і чуеш: „Голы зьвер“ Зарэцкага ёсьць?». Калі гэтыя кніжкі знаходзіліся ў шафе забароненых твораў, іх кралі. Ніякія меры не памагалі. /.../ Яго чыталі ахвотней, чым каго іншага зь беларускіх празаікаў».

Вокладка аповесьці «Голы зьвер». 1926 год
Вокладка аповесьці «Голы зьвер». 1926 год

Лічыў, што на ягоную творчасьць найбольш паўплываў бацька — свабодалюбівы дзяк са скандальным характарам

«Маё /.../ дзяцінства /.../ пакінула рад уражаньняў, зьвязаных з /.../ бесшабашным характарам /.../ бацькі. Сямейныя непаразуменьні чаргаваліся са службовымі „эксцэсамі“. У дачыненьні да /.../ начальства /.../ бацька вёў сябе надзвычай /.../ незалежна /.../. Некалькі разоў яму даводзілася /.../ адбываць „ссылку“ ў якім-небудзь манастыры. Увогуле „вайна“ зь людзьмі, ад якіх ён залежаў, прайшла яркай ніцьцю праз усё жыцьцё /.../ бацькі». («Пяцьдзесят чатыры дарогі. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменьнікаў». Менск, 1963).

Міхась Зарэцкі
Міхась Зарэцкі

У 17 гадоў меў самую «неганаровую» прафэсію

«...Маё выступленьне на сцэне самастойнага жыцьця было ў ролі царкоўнага вартаўніка. /.../ гэта роля мне не /.../ падабалася, таму што выклікала /.../ пагардлівыя /.../ адносіны да мяне з боку /.../ насельніцтва. Царкоўны вартаўнік, як і пастух, самыя неганаровыя асобы ў вёсцы...» («Пяцьдзесят чатыры дарогі. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменьнікаў». Менск, 1963).

Вокладка кнігі «Пад сонцам». 1925 год
Вокладка кнігі «Пад сонцам». 1925 год

Стаў пісьменьнікам дзякуючы незвычайнаму сну

«Першае апавяданьне я напісаў у канцы 1921 году. Мы стаялі за Полацкам у /.../ глухой вёсачцы. Гэта выйшла даволі нечакана і дзіўна. /.../ Справа пачалася з таго, што я /.../ убачыў /.../ яркі і незвычайны сон, уражаньне ад якога не пакідала /.../ на працягу /.../ месяца. Мне захацелася занатаваць гэтае ўражаньне, і я стаў пісаць». («Пяцьдзесят чатыры дарогі. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменьнікаў». Менск, 1963).

Дзеці пісьменьніка Слава і Рада. 1929 год
Дзеці пісьменьніка Слава і Рада. 1929 год

Дзеля грошай друкаваў расейскамоўныя тэксты

«...Я спрабаваў пісаць і па-руску спэцыяльна, па заказу /.../ апавяданьні для віцебскага часопіса „Вестник кооперации“, але пісаў іх, прызнаюся, з выключнай мэтаю зарабіць, таму што плаціў гэты часопісік нечувана дорага ў параўнаньні зь беларускай газэтай — дзьве капейкі золатам за радок (гэта ў пачатку 1923 года). („Пяцьдзесят чатыры дарогі. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменьнікаў“. Менск, 1963).

Вокладка кнігі Швартэ „Стралковая зброя“, 1934 год, у перакладзе Міхася Зарэцкага
Вокладка кнігі Швартэ „Стралковая зброя“, 1934 год, у перакладзе Міхася Зарэцкага

Чэскія крытыкі лічылі яго аўтарам першага беларускага раману

„Сокі цаліны“ [эпапея Цішкі Гартнага. — В. Дэ Эм.] павінны былі б зьявіцца першым беларускім раманам. /.../ Аднак ён застаецца няскончаным — і гонар напісаньня першага беларускага раману выпаў на долю Міхася Зарэцкага („Сьцежкі-дарожкі“ /.../). Зарэцкі здабыў сабе /.../ пачэснае месца». («Новая беларуская літаратура». Перадрук з артыкулу чэскага выданьня Prager presse. 1927, № 346, 17-га сьнежня. // Літаратурны дадатак да газэты «Савецкая Беларусь» 1928, № 2. 15-га лютага).

Міхась Чарот, Зьміцер Жылуновіч, Янка Купала, Міхась Зарэцкі сярод студэнтаў у Празе. 1925 год
Міхась Чарот, Зьміцер Жылуновіч, Янка Купала, Міхась Зарэцкі сярод студэнтаў у Празе. 1925 год

Анатоль Вольны захапляўся яго ўменьнем не згінацца пад агнём крытыкі

«...Крытыкі клапоцяцца аб Зарэцкім /.../ Паходзяць, паходзяць /.../, а потым як крытыкнуць разок-другі /.../: „А, так ты зноў пішаш... Не пасьпелі цябе ўгробіць, дык ты яшчэ і за раман узяўся“. Так /.../ крытыкавалі Міхася Зарэцкага. Другі б слабейшы можа і паддаўся. Але гэты ўпарты беларус не паддаецца і з кожным годам піша ўсё новае і новае для Беларусі». (Алёша. «Літаратурныя сілуэты. Міхась Зарэцкі». // Літаратурны дадатак да газэты «Савецкая Беларусь» 1928, № 11. 30-га чэрвеня).

Міхась Зарэцкі (першы зьлева). 1925 год
Міхась Зарэцкі (першы зьлева). 1925 год

Яго раздражняла, калі беларускія дзяўчаты сьпявалі расейскія песьні

«... Зь якой тупой стараннасьцю выводзілі яны „Накину плащ“, „Ах, зачем эта ночь“ і іншую дрэнь. /.../ Я падумаў: дакуль мы будзем жыць гэтым пазадзьдзем чужой культуры, якое з тупым салдацкім самадавольствам „преподносили“ нам /.../ суседзі і якое мы прымалі як чыстае збожжа? Дакуль мы будзем зьбіраць з чужога стала ўбогія брудныя аб’едкі?» (Зарэцкі М. «Падарожжа на новую зямлю». / Збор твораў. У 4 т. Т. 4. Мінск, 1992).

Студыя «Маладняка». У першым радзе (зьлева направа): В. Казлоўскі, М. Дубіцкі. У другім радзе: П. Глебка, Н. Вішнеўская, М. Зарэцкі, С. Дарожны. У трэцім радзе: П. Герман, Я. Жук, З. Бандарына, М. Лужанін
Студыя «Маладняка». У першым радзе (зьлева направа): В. Казлоўскі, М. Дубіцкі. У другім радзе: П. Глебка, Н. Вішнеўская, М. Зарэцкі, С. Дарожны. У трэцім радзе: П. Герман, Я. Жук, З. Бандарына, М. Лужанін

Лічыў айчынны тэатар больш прымітыўным за ўкраінскі

У 1929 г. пісаў: «Тэатар Франка ўкраінскія таварышы /.../ раўнуюць з БДТ-1. Гэта параўнаньне мае пад сабой пэўную падставу, масавасьць, блізасьць да запатрабаваньняў сучаснага жыцьця, адсутнасьць асаблівага захапленьня „акадэмізмам“ — усё гэта ўласьціва для абодвух /.../ калектываў. Але гэтае падабенства непрыемна парушае тая дэградацыя ў бок клюбна-агітацыйнага прымітыву, якая /.../ вызначаецца ў працы БДТ-1 /.../. Досыць успомніць /.../ большасьць п’ес Міровіча... Кіеўскі тэатар Франка цьвёрдымі крокамі ідзе наперад і далёкі ад якой бы ні было дэградацыі». (Зарэцкі М. «У сэрцы Савецкай Украіны». / Збор твораў. У 4 т. Т. 4. Мінск, 1992; Міхась Зарэцкі. «Чым пагражае нам Белдзяржкіно». // Савецкая Беларусь 1928, № 254, 2-га лістапада.

Міхась Зарэцкі зь сябрамі ў Гурзуфе. 13 лістапада 1925 году
Міхась Зарэцкі зь сябрамі ў Гурзуфе. 13 лістапада 1925 году

На прыкладзе гарбароў захапляўся дружнасьцю ўкраінцаў

«Гарбар-украінец прыносіць у наш край /.../ цьвёрдую жалезную дружнасьць, жорсткую таварыскую дысцыпліну. [Яны] заўсёды /.../ адзін аднаго падтрымліваюць усюды, дзе трэба і дзе ня трэба; яны не па адным, а калектыўна здабываюць сабе гарэлку... Калектыўна яе расьпіваюць і калектыўна запэўняюць начальства, што яны, апрача чаю, /.../ нічога не пілі». (Зарэцкі М. Падарожжа на новую зямлю. / Збор твораў. У 4 т. Т. 4. Мінск, 1992).

Вокладка ўкраінскага перакладу раману «Сьцежкі-дарожкі». 1930 год
Вокладка ўкраінскага перакладу раману «Сьцежкі-дарожкі». 1930 год

Улады пасварылі яго з Уладзімерам Дубоўкам, каб яны не стварылі супольнага літаратурнага аб’яднаньня

«...Увосень 1925 году, /.../ пасьля выхаду зборніка „Трысьцё“, Уладзімер Дубоўка ўсьведаміў неабходнасьць разрыву з „Маладняком“ і ўтварэньня новага /.../ згуртаваньня /.../ Першым далучыўся /.../ Зарэцкі /.../. Абодва пісьменьнікі пачалі шукаць аднадумцаў і адразу знайшлі іх у асобах Язэпа Пушчы і Нічыпара Чарнушэвіча. Арганізацыйныя захады ініцыятараў новага згуртаваньня прыцягнулі ўвагу партыйцаў, і пачаліся спробы пасварыць „змоўнікаў“ міжсобку. Гэта /.../ удалося...» (Антон Адамовіч. «Cупраціў саветызацыі ў беларускай літаратуры (1917-1957)». / «Да гісторыі беларускае літаратуры». Менск, 2005).

Жонка пісьменьніка Мар’я Касянкова (са збору твораў М.Зарэцкага, т. 4)
Жонка пісьменьніка Мар’я Касянкова (са збору твораў М.Зарэцкага, т. 4)

На ягоны клясычны твор «Камсамолка» напісалі пародыю з гомасэксуальнай афарбоўкай

Гэтым адзначыліся Анатоль Вольны (Алёша) і Лявон Савёнак (Свэн):

...О, Керанскі — кручынавая радасьць мая!..
Я памятую яго...
Я ўяўляю яго абавязкова дзяўчынай.
О, каб ён быў камсамолкай...
Чаму камсамолкай, ня ведаю!.. Я такі
захоплены!..
О, Керанскі — кручынавая радасьць мая!
Твае дзівосна яркія формы я памятую...
Я ўсё памятую!..
........................................................
Мне раптоўна зрабіўся прыкрым гэты млявы твар Керанскага, гэты мяккі мяшчанскі уют.
О, каб ён быў камсамолкай!

(Алёша, Свэн. «Люты ў творчасьці беларускіх пісьменьнікаў. Як бы гэта выглядала, каб беларускія пісьменьнікі пісалі аб Лютаўскай рэвалюцыі». // Савецкая Беларусь 1927, № 59 Субота, 12-га сакавіка).

Лічыў, што яго знарок кепска перакладалі на расейскую мову, каб скампрамэнтаваць

«...Я даў згоду на друкаваньне ў газэце „Рабочий“ у скарочаным выглядзе майго раману „Сьцежкі-дарожкі“. З першых жа дзён друкаваньня я зьвярнуў увагу рэдакцыі на некаторыя недахваты ў якасьці перакладу, і рэдакцыя /.../ згадзілася. Пасьля таго мне давялося паехаць на паўтара месяца ў Заходнюю Эўропу, і я ня меў магчымасьці сачыць за далейшым перакладам. Прачытаўшы цяпер зьмешчаныя /.../ часткі раману, я ўбачыў, што як скарачэньне, так і пераклад зроблены страшэнна нядбала і няўмела, у выніку чаго раман страціў свой сапраўдны выгляд. Гэта калечаньне майго твору /.../. Дасягнута /.../ дзікая бяссэнсіца /.../. Я лічу, што падобныя апэрацыі /.../ накіраваны да кампрамэнтацыі мяне як беларускага пісьменьніка ў колах расейскіх чытачоў, і рашуча /.../ пратэстую». (Міхась Зарэцкі. Ліст у рэдакцыю. // «Савецкая Беларусь», 1927, № 244, 26-га кастрычніка).

Міхась Зарэцкі
Міхась Зарэцкі

Пісаў, што беларускія кінематаграфісты хацелі «згвалціць» Якуба Коласа

«[Работнікі беларускага кіно. — В. Дэ Эм.] памкнуліся згвалціць (я хацеў сказаць — уцягнуць) Якуба Коласа. Я сам чуў, як гэты надзвычайна лагодны чалавек лаяўся самымі жорсткімі словамі, калі з яго мастацкай прыгожай аповесьці [«На прасторах жыцьця». — В. Дэ Эм.] зрабілі нейкую вымачаную і высушаную агітку [фільм «Песьня вясны» Уладзімера Гардзіна, 1929 г. — В. Дэ Эм.]. (Міхась Зарэцкі. «Чым пагражае нам Белдзяржкіно». // «Савецкая Беларусь», 1928, № 254, 2-га лістапада). 23. Мікалай Пашкевіч. Якуб Колас за пісьмовым сталом. 1932 г. (Нацыянальная бібліятэка Беларусі).

Быў расчараваны Вэнэрай Мілоскай і ў той жа час захапляўся мастацтвам ню зь Люксэмбургскага музэю

«М. Зарэцкі /.../ ня зразу вынаходзіць усе тыя асаблівасьці вядомага твору невядомага мастака. Ён ходзіць вакол багіні, пераказвае нам словы Г. Гэйне [„...яна выглядае, як Вэнэра Мілоская: вельмі старая, бяз зубоў і зь белымі плямкамі на жоўтай скуры“] і нясьмела засьведчывае лёгкае расчараваньне...» (З. Жылуновіч. «Па чатырох краінах. Парыскія музэі — Луўр». // «Савецкая Беларусь», 1928, № 5, 6-га студзеня); «Я заўважыў, што Галатэі і Сырэны затрымлівалі [Зарэцкага. — В. Дэ Эм] на столькі часу, у які хапала наглядзецца і нацешыцца імі. /.../ Трэба сказаць, што гэты жанр [ню — В. Дэ Эм.] /.../ асабліва густуецца французкімі мастакамі. /.../, якія не прызнаюць ніякіх фігавых лісткоў; гэраіні іх вобразаў у чым маці нарадзіла. /.../ Люксэмбургскі музэй /.../ М. Зарэцкага /.../ да таго захапіў, што наш сябра знарок схадзіў у яго двойчы, каб купіць на ўспамінак альбом яго фотатыпіяў...» (З. Жылуновіч. «Па чатырох краінах. Парыскія музэі: Люксэмбурскі, Радэна, Клюні і музэй Рэвалюцыі». // «Савецкая Беларусь», 1928, № 7, 8-га студзеня).

Міхась Зарэцкі (стаіць у цэнтры) з іншымі пісьменьнікамі. Сядзяць: Якуб Колас, Цішка Гартны, Янка Купала, Міхась Чарот, Васіль Сташэўскі; стаяць: Алесь Ляжневіч, Міхайла Грамыка, Уладзіслаў Галубок, Міхась Зарэцкі, Анатоль Вольны, Алесь Дудар, Алесь Гурло. 1936 год
Міхась Зарэцкі (стаіць у цэнтры) з іншымі пісьменьнікамі. Сядзяць: Якуб Колас, Цішка Гартны, Янка Купала, Міхась Чарот, Васіль Сташэўскі; стаяць: Алесь Ляжневіч, Міхайла Грамыка, Уладзіслаў Галубок, Міхась Зарэцкі, Анатоль Вольны, Алесь Дудар, Алесь Гурло. 1936 год

У адрозьненьне ад Цішкі Гартнага, быў задаволены недагледжанасьцю Вэрсальскага парку

«У парку /.../ на нас зьвярнула ўвагу яго неахайнасьць і бруднасьць. /.../ Ляжала ламачча, кучы лісьця. Відаць, рука /.../ ня кратала дзікай травы, кустоў, якія напаміналі /.../ дзікі лес. Міжвольна ўспамінаўся /.../ Потздамскі парк. Я не абмінуў, каб ня выказаць розьніцы між французкаю натураю і натураю нямецкай. Але, любячы пярэчаньне, М. Зарэцкі адказаў на маю заўвагу тым, што, па-ягонаму, парк лепі выглядае тады, калі ён прадстаўляе натуру». (З. Жылуновіч. «Па чатырох краінах. Вэрсаль». // «Савецкая Беларусь», 1928, № 14, 17-га студзеня).

Заблытаў беларускіх пісьменьнікаў, калі расказваў пра месца свайго нараджэньня

«Міхась Зарэцкі, абвясьціўшы Магілёў сваёй бацькаўшчынай, мабілізуе ўсе фарбы, каб як мага поўней ахарактарызаваць яго перад намі як адзін з самых прыгожых гарадоў Беларусі. Цяжка было згаджацца ці супярэчыць. /.../ Прыехаўшы на станцыю Талочына, Зарэцкі спыняе нашу ўвагу як на раёне, дзе ён радзіўся. А яшчэ крыху далей, у Шклове праз вакно вагону паказвае нам хатку, у якой добрая маці прывяла яго на сьвет... Я цяпер, праўду кажучы, добра ня ведаю: дзе ж радзіўся М. Зарэцкі?» (Андрэй Александровіч. «„Полымя“ ў Магілёве». // «Савецкая Беларусь», 1928, № 265, 18-га лістапада). Пра самога Александровіча, калі верыць Анатолю Вольнаму, Зарэцкі выказваўся: «У інтымным жыцьці, як кажа Зарэцкі, [Александровіч] «голос имеет сильный и довольно противный» (Алёша. «Сілуэты маладнякоўцаў». // «Савецкая Беларусь» 1926, № 14 Нядзеля, 17-га студзеня).

Вокладка кнігі «Бацькаў сын». Менск, 1932 год
Вокладка кнігі «Бацькаў сын». Менск, 1932 год

Ягонымі творамі зачытваліся энкавэдысты

«І ў НКУС Зарэцкага чыталі. Самі следчыя, маючы ў сябе ўсе творы, пакланяліся таленту іх аўтара, называлі яго „увлекательным белорусским романистом“. Але гэта ім ніколькі не перашкаджала мучыць яго на допытах, дамагацца ў яго таго, чаго ён і ня сьніў». (М. Сяднёў. Выбраныя творы. Менск, 2013).

Даведка аб рэабілітацыі Міхася Зарэцкага
Даведка аб рэабілітацыі Міхася Зарэцкага

Каб здабыць прызнаньні, энкавэдысты прыводзілі да яго жонку і дзяцей

«За „чыстасардэчнае прызнаньне“ Зарэцкаму дазвалялі сядзець на канапе, давалі сустрэчы з сям’ёю, перадачы прыносіла жонка ў пакой сьледчага, і тут Зарэцкі частаваўся хатнімі прысмакамі, сядзеў побач з дачкою і сынам, усьміхнуўся сваёй Марыльцы і нават жартаваў. /.../ Паказаць вось такую ідылію мяне правялі ў суседні пакой, пасадзілі каля дзьвярэй, каб усё бачыў і чуў...» (Грахоўскі С. Выбраныя творы. Менск, 2007).

Міхась Зарэцкі (другі справа) са сваякамі. 1926 год
Міхась Зарэцкі (другі справа) са сваякамі. 1926 год

Хацеў, каб Беларусь нагадвала Нямеччыну

«Мы едзем па Любаньскаму раёну Бабруйскае акругі /.../ каб тут разоў у колькі ўзьняць культуру гаспадаркі, каб правесьці ва ўсе бакі сошы ды абсадзіць іх фруктовымі дрэвамі, каб пабудаваць новыя вёскі — з каменнымі будынкамі, з чырвонымі стрэхамі, з электрычнасьцю, — дык бы гэта мясцовасьць была падобна на Нямеччыну...» (Міхась Зарэцкі. «Падарожжа на новую зямлю». // «Савецкая Беларусь» 1928, № 244, 21-га кастрычніка).

Міхась Зарэцкі сярод пісьменьнікаў-маладнякоўцаў. Сярэдзіна 20-х гадоў
Міхась Зарэцкі сярод пісьменьнікаў-маладнякоўцаў. Сярэдзіна 20-х гадоў

Стараўся кантраляваць свой эмацыйны характар

«...Высокі і стройны, ён быў абавязкова відзён, але не ростам, а іменна вось гэтай сваёй асаблівай манэрай трымацца: і свабодна, і разам з тым скавана. Гаворыць ён весела, ахвоча. /.../ Хоча памагчы сабе жэстамі, але жэсты вельмі ж стрыманыя: увесь час ён як бы нешта круглае сьціскае перад сабою ў далонях. Здаецца, яму цяжка выйсьці зь нейкай засвоенай нормы прыстойнасьці руху. І раптам, забыўшыся /.../, ён раскіне рукі і зарагоча так непасрэдна, што аж прысядзе. Або /.../ возьме дый пачэкаецца на назе. /.../ Стрыманасьць і непасрэднасьць як бы вечна ваююць у ім». (Скрыган Я. Выбраныя творы. Менск, 2005).

Вокладка кнігі «У віры жыцьця». Менск, 1929 год
Вокладка кнігі «У віры жыцьця». Менск, 1929 год

Аўтар выказвае падзяку Аляксею Стрэльнікаву за дапамогу ў падрыхтоўцы матэрыялу.

У межах праекту парталу TuzinFM «(Не)расстраляная паэзія» гурт Re1ikt прэзэнтуе песьню «Пра чорныя вочы», якая напісаная паводле апавяданьня Міхася Зарэцкага. ​

  • 16x9 Image

    Васіль Дэ Эм

    Васіль Дэ Эм (Васіль Дранько-Майсюк) — драматург, актор, дзіцячы пэдагог, мастак. Нарадзіўся ў мястэчку Давыд-Гарадок. Скончыў Беларускую дзяржаўную акадэмію мастацтваў (рэжысура драмы). 

Ваша меркаваньне

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG