Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Нечаканы Скарына: ці быў ён гуманістам


Першы італьянскі гуманіст Франчэска Пятрарка (1304–1374) і яго каханая Лаура.

500 год беларускага кнігадрукаваньня: новыя ацэнкі, новыя факты, новыя загадкі. Кожны дзень да 6 жніўня – чарговая частка цыклю.

Эпоха Рэнэсансу пачалася ў Італіі каля 1300 году. Рэнэсансная культура паводле свайго характару і зьместу была хрысьціянскай. Але ня толькі. Асаблівасьцю Рэнэсансу стаў гуманізм або ўвага і павага да чалавека, яго асобы і прыродных правоў. Цэнтар мастацкай увагі стаў паступова перамяшчацца з Бога на чалавека.

Раньнія гуманісты ставілі сабе за мэту паляпшэньне прыроды чалавека шляхам вывучэньня спадчыны антычных аўтараў. Для гэтага іх спачатку пачалі перавыдаваць на лаціне, а пасьля і перакладаць на народныя мовы. Назва гэтай духоўнай зьявы паходзіла ад лацінскага слова humanus — чалавечы, але грунтавалася і на другім яго значэньні: з лацінскай мовы humanus можа перакладацца і як высокаадукаваны.

Паступова ў эпоху Рэнэсансу сфармаваліся два ўзроўні гуманізму — «элітны», які спавядалі аб’яднаныя ў гурткі-акадэміі высокія інтэлектуалы: філёзафы, пісьменьнікі і мастакі, і «народны» — хрысьціянскі па форме, але са сьвецкімі задачамі свабоды думкі, адукацыі, індывідуалізму. Да гэтага другога тыпу належаў і Скарына.

Нашага Францішка Скарыну вывучаюць ужо больш за два стагодзьдзі, і спрэчкі вакол яго поглядаў і спадчыны не сьціхаюць. Спрачаюцца і наконт гуманізму Скарыны. Нядаўна чэскі гісторык Пэтр Войт заявіў, што Скарына ня быў гуманістам у клясычным сэнсе гэтага слова. Паводле Войта, Скарына не перакладаў Біблію з клясычных моваў Сьвятога Пісаньня — габрэйскай, арамейскай і грэцкай, не перакладаў іншых антычных аўтараў і г.д., а значыць — і ня быў гуманістам.

Беларускія навукоўцы, аднак, ня згодныя з такой інтэрпрэтацыяй. Пэтр Войт дае трактоўку гуманізму на стадыі яго нараджэньня ў Італіі ў XIV-XV стагодзьдзях. Тым ня менш, паступова, па меры разьвіцьця і пашырэньня, гуманізм стаў дэмакратызавацца і набываць рысы другога тыпу — народнага, які абапіраўся ня столькі на антычную спадчыну, колькі на хрысьціянства.

Беларускі філёзаф, прафэсар Сямён Падокшын некалі пісаў пра гуманізм Скарыны так:

«Для Скарыны як мысьліцеля характэрная спроба гуманістычнай інтэрпрэтацыі Сьвятога Пісаньня. У прадмовах ён імкнуўся з дапамогай біблейскіх тэкстаў апраўдаць і абгрунтаваць гуманістычныя ідэі Рэнэсансу аб рэлігійнай і маральнай аўтаноміі чалавека, яго годнасьці, якая вызначаецца ня столькі паходжаньнем альбо сацыяльным становішчам, колькі інтэлектуальна-маральнымі дабрачыннасьцямі і асабістымі заслугамі».

Гуманістычны подзьвіг Скарыны заключаецца ў тым, што ён першым у нашым народзе зразумеў патрэбу шырокай народнай асьветы і пераклаў Біблію на зразумелую мову, прычым ня толькі для царкоўных патрэбаў, але і для сьвецкіх людзей. Пра гэта ён напісаў так: «Богу ко чти и людем посполитым к доброму научению»

Гэта вельмі дакладнае азначэньне. Стары Запавет у часы Рэнэсансу быў асноўнай (хоць і не адзінай) крыніцай натхненьня мастакоў і пісьменьнікаў. Можна нават сказаць, што Стары Запавет ва ўмовах няразьвітасьці літаратуры быў бэлетрыстыкай XIV-XV стагодзьдзяў.

У часы Скарыны простыя вернікі Біблію не чыталі, бо добра ня ведалі ні царкоўнаславянскай, ні лацінскай моваў. А нярэдка гэтых моваў ня ведалі і сьвятары. Гуманістычны подзьвіг Скарыны заключаецца ў тым, што ён першым у нашым народзе зразумеў патрэбу шырокай народнай асьветы і пераклаў Біблію на зразумелую мову, прычым ня толькі для царкоўных патрэбаў, але і для сьвецкіх людзей. Пра гэта ён напісаў так: «Богу ко чти и людем посполитым к доброму научению».

У сваіх 50 прадмовах і 62 пасьляслоўях Скарына выявіў глыбокія гістарычныя веды, прыгожыя і цьвёрдыя маральныя прынцыпы. А да таго ж, у поўнай адпаведнасьці з гуманістычнымі стандартамі таго часу і рэнэсанснай самапавагай уставіў у Біблію свой партрэт!

Так што мы з поўным правам можам называць Скарыну беларускім гуманістам эпохі Адраджэньня.

Ці быў ён заснавальнікам усходнеславянскага друку

За што мы яго шануем

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG