Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Чым адрозьніваюцца ўзбэцкія Курапаты ад беларускіх


Сьвятлана Калінкіна

Прыехаўшы ва Узбэкістан, гэтага чакаеш менш за ўсё. Аўтарытарная і вельмі закрытая дзяржава з нязьменным прэзыдэнтам і бязьлітаснай спэцслужбай, на думку многіх — практычна ўсходняя дэспатыя. І раптам у самай сучаснай частцы сталіцы — Ташкент-сіці — трапляеш у велічны і з вялікім густам зроблены мэмарыял «Шахідлар хацірасі».

Гэта месца — нашы Курапаты. Месца пакараньня, створанае пражэрлівым савецкім малохам. Вось толькі Курапаты і «Шахідлар хацірасі» нельга параўнаць. У Ташкенце гэта найпрыгажэйшы мэмарыяльны комплекс, створаны не энтузіястамі-адзіночкамі, а зь дзяржаўным размахам і на дзяржаўныя грошы. Прыгожы, дагледжаны парк, вялікі музэй, будынак якога пабудавана ў духу ўсходніх маўзалеяў.



У цэнтры — высокая, скіраваная ў неба ратонда, купал якой сымбалічна дае цень і супакой усім бязьвінна загінулым. У іх гонар і велізарны надмагільны камень з белага іранскага нэфрыту, надпіс на якім абвяшчае: «Памяць пра тых, хто загінуў за сваю Бацькаўшчыну, будзе жыць вечна».

Вельмі прыгожае месца выбралі савецкія карнікі для сваіх пакараньняў сьмерцю — на беразе шырокага, паўнаводнага каналу. Зараз аўтары комплексу гэты канал штучна перагарадзілі і акурат ля падножжа комплексу ўтварыўся круты выгін, пасьля якога вада з яшчэ вялікім напорам вяртаецца ў ранейшае рэчышча. Гэта таксама сымбаль — сымбаль таго, што жыцьцё ўцягвае людзей у стромкія і бязьлітасныя віры, лёс можа рабіць нечаканыя і стромкія выгібы, але нягледзячы на гэта жыцьцё працягваецца.


Дарэчы, цікава, што пэрыядаў рэпрэсій ва Ўзбэкістане налічваюць больш, чым у іншых савецкіх рэспубліках. Тут гэта ня толькі канец 30-х і пасьляваенныя «чысткі», але і 80-ыя — калі на ўвесь Савецкі Саюз прагрымела знакамітая «ўзбэцкая» або «баваўняная справа», зьвязанае з карупцыяй і маштабнымі прыпіскамі. Цалкам рэабілітавалі ва Ўзбэкістане і тагачаснага першага сакратара ЦК кампартыі УзССР Шарафа Рашыдава — яго імя цяпер носіць адзін з цэнтральных праспэктаў Ташкенту. Але цяпер гутарка пра іншае.

Чаму Іслам Карымаў — не вялікі дэмакрат і нават зусім не дэмакрат — распарадзіўся будаваць комплекс памяці ахвяраў «любімай» савецкай сыстэмы?

пэрыядаў рэпрэсій ва Ўзбэкістане налічваюць больш, чым у іншых савецкіх рэспубліках

Чаму ў яшчэ аднаго «аўтарытарнага азіята» — Нурсултана Назарбаева па ўсім Казахстане ёсьць мэмарыяльныя комплексы ў памяць аб ахвярах рэпрэсій? Чаму там памятаюць і праклінаюць і Карлаг (сыстэма лягераў, якая была створана ў Карагнадзінскай вобласьці), і Алжыр — Акмалінскі лягер жонак здраднікаў Радзімы?

Чаму мэмарыялы або помнікі ахвярам рэпрэсій ёсьць у Бішкеку, Эрэване, ва ўсёй Украіне, так ці інакш — у Расеі ... У Грузіі, як і ў краінах Балтыі, наогул створаны музэй савецкай акупацыі. І толькі ў Беларусі — «лінія Сталіна». Мы што, жылі ў іншай краіне? Нашы загінулыя ня вартыя таго, каб іх памяталі? ..

У Азербайджане адсутнасьць помніка ахвярам рэпрэсій — гэта пытаньне вернасьці сына памяці бацькі: Гейдар Аліеў пачынаў кар’еру ў НКВД, працягнуў у КДБ, узначаліў КДБ Азэрбайджана, а потым і рэспубліку. Зразумела, што яго сын, цяперашні прэзыдэнт Ільхам Аліеў, маральна не гатовы трывожыць памяць бацькі. Тым больш, што ў мэтадах кіраваньня многае ад яго пераняў.

У Туркмэністане ня помніць — гэта справа прынцыпу: у гэтай краіне, як сьцьвярджаюць спэцыялісты, тэма рэпрэсій у публічнай прасторы ў сувэрэнны пэрыяд не абмяркоўваецца ўвогуле. Яна — табу.

Ёсьць яшчэ Таджыкістан, блізкі да Туркмэністану па падыходах, хоць тут пра рэпрэсіі ўжо загаварылі, зьявіліся першыя кнігі-дасьледаваньні на гэтую тэму. Ну і трэцяй «няпомняшчай» апынулася Беларусь.

Чаму старыя камуністы Назарбаеў і Карымаў не адмаўляюць рэпрэсіі і лічаць, што бязьвінныя ахвяры савецкага вар’яцтва з пабудовай камунізму вартыя памяці, а гісторык Лукашэнка лічыць, што не? Мабыць, трэба было вучыць гісторыю ў Магілёўскім пэдінстытуце, каб настолькі вульгарна да яе ставіцца. А яшчэ трэба не мець сэрца, каб не дазволіць дзецям, у якіх савецкая сыстэма забрала бацькоў і маці, прыйсьці хоць бы на іх сымбалічную магілу. Каб не дазволіць ўнукам пакласьці кветкі да помніка дзядам, якія зьніклі бязь вестак у савецкім палоне. Беларускія ўлады не дазваляюць.

Дарэчы, агульны дэвіз комплексу ў Ташкенце — «Няма дарогі ў сьветлую будучыню без памяці пра грахі мінулага і ахвяраў, прынесеных дзеля высакародных мэтаў». Залатыя словы! Вось толькі ня кожны зразумее.

Арыгінал публікацыі можна паглядзець тут.

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Ірына Слаўнікава Марына Золатава Ягор Марціновіч

Самае папулярнае

XS
SM
MD
LG