Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Магілёўская сэнсацыя, ці нашто нам доказы


Старшыня Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў, намесьнік дырэктара Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі Алесь Суша ў допісе на Свабоду адгукнуўся на зьвесткі пра сэнсацыйную знаходку запісу пра кнігу «Апостал», якая нібыта была выдадзеная ў 1504 годзе ў Магілёве.

«Днямі інтэрнэт, а за ім і многія мэдыі абляцела сэнсацыйная навіна: першую беларускую кнігу надрукавалі ў Магілёве за 13 гадоў да Скарыны!!! Навіна і праўда захапляльная, дадае нам нацыянальнай гордасьці! І гонару! Чаму ж не крычаць пра гэта з кожнага слупа? Чаму ж не перадрукаваць ва ўсіх газэтах? Чаму б каторы раз не перапісаць чым хутчэй нашы падручнікі па гісторыі, літаратуры, культуралёгіі...


І тут лепш не задавацца лішнімі пытаньнямі, лепш не зьвяртацца да экспэртаў-кнігазнаўцаў, лепш не удакладняць інфармацыю па іншых крыніцах — а то, не дай Бог, сэнсацыя сарвецца. Гэтак адбылося і ў нашым выпадку: аніяк не правяраючы інфармацыю, далі яе ў эфір. І паўсюдная эўфарыя захапіла народныя масы!


І нічога, што на праверцы тая інфармацыя можа аказацца беспадстаўнай. І нічога, што над беларусамі і іх легкавернасьцю будуць пасьміхацца. І нічога, што абвяржэньне чарговай нагоды для гонару можа зрабіць нам толькі шкоду...


У такіх выпадках лепш спачатку праверыць інфармацыю, удакладніць яе сапраўднасьць цудоўнай весткі, а пасьля крычаць пра адкрыцьцё. То паспрабуем жа трошкі разабрацца з фактамі.


Як адзначана ў сэнсацыйных навінах, «украінская дасьледчыца старадрукаў Святлана Кагамлык лічыць, што першая беларуская друкаваная кніга зьявілася ў 1504 годзе — на 13 гадоў раней, чым Францішак Скарына ў Празе выпусціў „Псалтыр“». І яшчэ: «У архівах Кіева-Пячэрскай Лаўры знойдзеныя дакумэнты, якія пацьвярджаюць, што ў 1504 годзе быў выдадзены магілёўскі старадрук. Гэтая інфармацыя ўтрымліваецца ў пераліку друкаваных кніг 18 стагоддзя. Гэта толькі пералік, рэестар, але ня сам старадрук. Самой кнігі, якая называецца „Апостал“ і была надрукаваная ў 1504 годзе ў Магілёве, пакуль ніхто не знайшоў». Гэту інфармацыю «падаў у народ» дырэктар Музея гісторыі Магілёва Аляксей Бацюкоў.

Што ж давайце разбірацца. І пачнём з канца.

Па-першае, самога такога старадрука няма і ніколі нікім не было зафіксавана ні ў адной зь бібліятэк свету. Рэальны старадрук, выдадзены ў Магілёве, на вялікі жаль, мы нідзе пабачыць ня можам.

Па-другое, у Магілёве пачатку 16 стагодзьдзя, на жаль, не існавала адпаведных умоў для заснаваньня друкарні: горад ня меў магдэбурскага права, буйных манастыроў, вышэйшых навучальных ўстаноў... ня быў нават цэнтрам павету і цэнтрам эканоміі. Што казаць, калі такіх умоў не існавала ні ў адным з гарадоў Беларусі таго часу. Іх не існавала нават у сталіцы Вялікага Княства Літоўскага — Вільні, дзе двума дзесяцігоддзямі пазьней Францішак Скарына распачаў кнігадрукаваньне (і тое толькі пасля таго, як шмат папрацаваў у Празе, дзе кнігавыдавецкія традыцыі ўжо налічвалі некалькі дзесяцігодзьдзяў). Сюды ж ён перавёз з Прагі шрыфты, гравіравальныя дошкі, а магчыма і майстроў. Прынамсі ў 1530 годзе ён употай хацеў вывезьці з Кёнігсбэрга майстра-друкара для таго, верагодна ж, каб працягнуць у Вільні сваю працу. Пра адсутнасьць умоў для заснаваньня кнігадрукаваньня (тэхналёгія, тэхніка, шрыфты, папяровыя млыны, гравёры, друкарскія работнікі і інш.) у тагачасным Магілёве мог бы распавесьці любы кнігазнавец, але, на жаль, у іх пра гэта не спыталі.


Па-трэцяе, ні адна з беларускіх летапісных крыніц не захавала зьвестак пра такі важны факт, як зьяўленьне ў Магілёве свайго кнігадрукаваньня. Нават уласна магілёўскія хронікі, якія вяліся ажно да 19 стагодзьдзя і захавалі самыя падрабязныя апісаньні гісторыі горада ня згадваюць пра такі важны факт. Няма яго і ў Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага. Няма ні ў адной зь вядомых на сёньня гістарычных крыніц таго часу. Чаму? Бо і факта такога, відавочна, не было.


Па-чацьвёртае, дакладнасьць зьвестак у падобных рукапісных рэестрах, як знойдзены, вельмі ўмоўная. Часта ў іх прыводзяцца памылковыя зьвесткі, апісаньні кніг даюцца з апіскамі. Таму яны могуць успрымацца толькі ў якасьці другасных крыніц інфармацыі і заўжды патрабуюць рознабаковай праверкі. Каб пераканацца ў гэтым, дастаткова праглядзець хаця б зь дзясятак падобных рэестраў. Але каб далёка не хадзіць, глянем у працытаваны рэестр з «магілёўскім Апосталам». Адразу ж пасьля яго названы нейкі Трэфалогій друку Наўгародскага 1685 г. Але мы добра ведаем, што ніякага Трэфалогія ў гэтым годзе ні ў адным з Ногарадаў не выходзіла. У беларускім Наваградку, як і ў Ніжнім і ў Вялікім Ноўгарадзе на той час кірылічнае кнігадрукаваньне проста не існавала, а ў Ноўгарадзе-Северскім, пра каторы магла б ісьці гаворка, друкарня Лазара Барановіча дзейнічала толькі да 1679 г., калі яна была перанесеная ў Чарнігаў. Адным словам, ніякага Трэфалогія Наўгародскага друку 1685 г. навука не ведае (як і згаданага яшчэ ніжэй кіеўскага Буквара з талкаваньнем), але ж чамусьці ўкраінскія дасьледчыкі ня кінуліся біць у званы з сэнсацыйнай знаходкай новага ўкраінскага выданьня. Не зьдзіўлюся, калі яны і цяпер стаяць у баку і пасьміхаюцца з амбітных беларусаў. Упэўнены, што многія з украінскіх кнігазнаўцаў бачылі згаданы рэестар, але правільна на яго зрэагавалі — з разуменьнем відавочнай яго недакладнасьці.

Па-пятае, усе іншыя выданьні ў згаданым рэестры (а іх там толькі дзесяць) датуюцца канцом 17 — пачаткам 18 стагоддзя. Таму найбольш верагодным выглядае, што складальнік рэестра зрабіў памылку, запісваючы час выхаду кнігі. Мы ведаем, што Апостал выдаваўся ў Магілёве ў 1638 годзе, але з пазначэньнем месца выданьня як Кіеў, таму малаверагодна, што складальнік рэестра мог апісваць гэту кнігу. Наогул жа беларускімі друкарнямі да часу складання рэестру Апостал выдаваўся ў Вільні (Скарынам у 1525; Мамонічамі ў 1591, каля 1592 і пасля 1595; віленскай брацкай друкарняй каля 1596, у 1623, 1641), Еўі (у 1611), Куцейне (каля 1632, у 1652). Некаторыя зь іх выйшлі не самастойна, а ў складзе выданняў Новага Запавету з Псалтыром.

Па-шостае, усе іншыя выданні з рэестру той жа бібліятэкі ў вёсцы Ялоўка (Ялуўка) паходзяць з усходнеўкраінскіх друкарань у Кіеве, Чарнігаве і Ноўгарадзе-Северскім (?), а адна з Масквы. Таму магчымай падаецца і памылка складальніка ў вызначэнні месца друкавання кнігі — на той час Апостал шматразова выдаваўся як украінскімі, так і расейскімі друкарнямі. Але канешне ж не ў 1504 годзе.


Па-сёмае, сама вёска Ялоўка мае не вельмі багатую гісторыю. Найбольш раньнія са знойдзеных намі крыніц, дзе згадваецца гэта вёска і яе царква, датуюцца 18 стагодзьдзем. Як паказвае практыка, найбольш старажытныя рукапісы і старадрукі захоўваліся найчасьцей у старажытных духоўных і кніжных цэнтрах. Гэта, як і значна больш позьняе датаваньне ўсіх іншых кніг з рэестру зьяўляецца чарговым сьведчаньнем на карысьць памылкі складальніка гэтага спісу.
Урэшце восьмае. Спасылка на аўтарытэтную ўкраінскую даследчыцу, якую для большай пэўнасьці ў нас ужо пасьпелі назваць «украінскай дасьледчыцай старадрукаў» таксама выглядае не вельмі ўдалай. Сьвятлана Кагамлык сапраўды зьяўляецца гісторыкам, але ні спэцыялістам у старадруках, ні дасьледчыкам беларускага кнігадрукаваньня, ні нават спэцыялістам па 16 стагодзьдзі яна не зьяўляецца. Як сьведчаць яе публікацыі і кандыдацкая дысэртацыя, яна займалася тэматыкай культурна-асьветніцкай дзейнасьці Кіева-Пячорскай Лаўры ў другой палове 17 — 18 стагодзьдзі, вывучала архівы Лаўры, даследавала жаночы і іншыя фактары ў фарміраваньні ўкраінскай эліты 17–18 стагодзьдзяў, цікавілася праваслаўным духавенствам у часы Расейскай Імпэрыі, украінскімі царкоўна-асьветніцкімі асяродкамі, спадчынай украінскай эміграцыі... Многа чым, але ўласна старадрукамі амаль не займалася, а беларускімі ды яшчэ і 16 стагоддзя — то дакладна. Таму фраза «ўкраінская даследчыца старадрукаў Сьвятлана Кагамлык лічыць, што першая беларуская друкаваная кніга зьявілася ў 1504 годзе» выглядае вельмі дзіўна. Гэтаксама дзіўным можа падацца яе выказваньне пра магчымасьць падрыхтоўкі гэтай кнігі Францішкам Скарынам, што можа быць зьвязана зь няведаньнем гісторыі беларускага кнігадрукаваньня: у 1504 годзе Скарына, будучы яшчэ зусім маладым юнаком (каля 14 гадоў) толькі паступіў у Ягэлёнскі ўнівэрсытэт у Кракаве і яшчэ не пазнаёміўся з працай праскіх друкароў.
Таму, натуральна, кожны мае права на любое меркаваньне. Але, скажам, калі б хірург пачаў казаць, што ён адкрыў новы хімічны элемэнт і ня здолеў бы прадставіць яго іншым навукоўцам, то да яго вынаходзтва паставіліся б зь, мякка кажучы, некаторым недаверам. Ды што казаць: калі б спэцыяліст па французскай мове пачаў разважаць пра скланеньне назоўнікаў у беларускай мове ды яшчэ бяз доказаў, то, відаць, у дачыненьні да яго выказваньняў было б некаторае непаразуменьне. Прыблізна з такім недаверам і непаразуменьнем успрынялі кнігазнаўцы навіну пра «магілёўскую сэнсацыю». Усё ж у навуковых колах прынята спачатку зрабіць адкрыцьцё, а пасля пра яго актыўна заяўляць, а не наадварот.


Таму, натуральна, падобныя зьвесткі неабходна праверыць. Любы шанец зрабіць падобнае адкрыцьцё неабходна выкарыстаць, нават у такой амаль беспэрспектыўнай для пошукаў сытуацыі. Таму трэба было б прыслухацца да разумнай думкі Аляксея Бацюкова: «Хутчэй за ўсё гэта нечая памылка... Тым ня менш мы зьбіраемся правесьці сваё дасьледаваньне». А каб не рабіць лішніх крокаў і беспадстаўных высноў, вельмі б параіў ініцыятарам гэтых дасьледаваньняў заручыцца падтрымкай спэцыялістаў па кнігадрукаваньні на беларуска-ўкраінскіх землях у 16 стагоддзі — такія ёсьць і ў Беларусі, і ва ўсіх суседніх краінах.


На мой жа асабісты погляд, пакуль няма ніякіх падстаў казаць пра магчымае існаваньне магілёўскага выданьня 1504 года. Любы дасьледчык, які шмат працаваў з падобнымі рэестрамі царкоўных бібліятэк, можа зрабіць безьліч падобных сэнсацыйных адкрыцьцяў. У дадзеным выпадку мае месца нярэдкая, на жаль, зьява, калі неправераныя зьвесткі з крыніцы, якая сама па сабе выклікае шмат пытаньняў, былі «кінуты ў народ» без адпаведнага тлумачэньня і ўдакладненьня. Адчуваньне такое ж, як было калі пасьля некалькіх месяцаў сэнсацыйных заяў пра знаходку ў 2011 годзе ў Расонскім раёне тысячагадовага паганскага ідала раптам высьветлілася, што гэта «дзіўная статуя, аналягаў якой няма ў славянскім сьвеце» і «знаходка сусьветнага значэньня» зьяўляецца падробкай і сучасным вырабам. То давайце не будзем самі сабе ствараць новых ідалаў!"

Глядзець камэнтары (9)

Гэтая дыскусія закрытая.
Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG