Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

аўторак 20 лістапад 2018

Беларуска-расейская мяжа

У далёкім 1996 годзе прэзыдэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка і тагачасны прэм’ер Расеі Віктар Чарнамырдзін урачыста прыбралі шлягбаўм на мяжы дзьвюх краін. Шлягбаўм, што праўда, быў бутафорскі, але значэньня жэсту гэта ня зьменшыла. Мяжа адкрытая, мяжы больш няма.

На гэтым тыдні пераемнік Чарнамырдзіна, кіраўнік расейскага ўраду Дзьмітрый Мядзьведзеў, абвясьціў, што Расея пабудуе паўнавартасны памежны пераход на мяжы паміж Расеяй і Беларусьсю.

Рашэньне таксама знакавае і поўнае важных сэнсаў. Час таму ж Лукашэнку і Мядзьведзеву адправіцца на мяжу і гэтак жа ўрачыста паставіць шлагбаўм на месца.

Між тым рашэньне, агучанае Мядзьведзевым — цалкам разумная і своечасовая мера, калі параўноўваць яго зь бягучай сытуацыяй на мяжы. Таму што бягучая сытуацыя — гэта наогул вяршыня абсурду, прычым яна такая як для адэптаў «рускага сьвету», гэтак і для тых, хто ненавідзіць Расею.

У лютым мінулага году ФСБ РФ прыняла рашэньне аб аднаўленьні на мяжы з Беларусьсю памежнай зоны. Расейскі бок тлумачыў гэта аднабаковым рашэньнем Беларусі дазволіць грамадзянам больш чым 80 краін бязьвізавы ўезд у Беларусь на 5 дзён праз аэрапорт «Мінск-2». Маўляў, Беларусь адступіла ад адзінай палітыкі, Расея адказала.

Што ж атрымалася ў выніку? Была адноўленая памежная зона, але не паўнавартасная мяжа. І ўсталяваўся надзвычай арыгінальны рэжым пропуску. Праз гэтую «недамяжу» (ці «перамяжу») сталі прапускаць у РФ толькі грамадзян Беларусі. Грамадзянам краін, зь якімі ў Расеі бязьвізавы рэжым (напрыклад, украінцам або казахстанцам), а таксама грамадзянам іншых краін, якім для ўезду ў РФ патрэбная віза, гаварылася адно і тое ж — едзьце празь Літву, праз Украіну, праз што хочаце, толькі ня тут, празь Беларусь вы ў Расею не ўедзеце.

Гэта значыць мяжа для грамадзян трэціх краін мяжа стала «на замку» у самым літаральным сэнсе.

Абсурднасьць сытуацыі ўзмацнялася і тым чыньнікам, што абвешчаная прычына ніяк не адпавядала адказу.

Якой была сытуацыя да ўвядзеньня беларускага пяцідзённага «бязьвізу»? Скажам, грамадзянін Нямеччыны афармляў беларускую візу, уяжджаў у Беларусь, а зь яе ехаў бесперашкодна хоць да Ўладзівастоку, не сустракаючыся са шлягбаўмам, прыбраным Лукашэнкам і Чарнамырдзіным яшчэ ў 1996 годзе. Калі б немца ў Расеі выпадкова затрымаў расейскі паліцыянт, праверыў дакумэнты, высьветліў, што расейскай візы ў яго няма — у госьця былі б праблемы. Але адмыслова наяўнасьць расейскай візы ў яго не правяраў ніхто і нідзе.

Ну і якую такую жудасную пагрозу бясьпецы Расеі ствараў беларускі «бязьвіз» праз «Мінск-2», што на яго ўвогуле трэба было неяк адказваць? Калі б парадак перасячэньня беларуска-расейскай мяжы заставаўся такім жа, як і да лютага 2017 году, то наш немец, заехаўшы ў Беларусь па «бязьвізу», тэарэтычна мог бесперашкодна ехаць у Расею.

А ў чым розьніца з пункту гледжаньня бясьпекі расейскай дзяржавы? У наяўнасьці або адсутнасьці ў нашага ўмоўнага пэрсанажу беларускай візы. А якая справа Расеі да гэтага? Яе па ідэі павінна турбаваць толькі наяўнасьць у вандроўніка расейскай візы, права перасекчы расейскую мяжу. 11 гадоў — з 1996 да 2017 года — Расею гэта не турбавала.

Чаму ж раптам занепакоіла? Ёсьць абгрунтаваныя здагадкі, што не праз беларускі «бязьвіз». Рэч у тым, што сьпіс неўязных у Расею ў разы большы, чым у Беларусі. І ня толькі і нават ня столькі за кошт вядомых міжнародных тэрарыстаў, зьвестак пра якіх у ФСБ і праўда больш, чым у беларускага КДБ. А за кошт асоб, якія сталі непажаданымі ў Расеі па прычыне міжнародных канфліктаў, у якіх Расея ўдзельнічае, а Беларусь — не.

Скандалы апошніх гадоў, зьвязаныя з перасячэньнем мяжы, былі выкліканыя гэтай акалічнасьцю. Можна прыгадаць самыя гучныя — з украінскім паэтам Сяргеем Жаданом, і ўкраінскай перамоўніцай, удзельніцай Менскага працэсу, дэпутаткай Вярхоўнай Рады Ўкраіны Ірынай Герашчанкай. Іх не пускалі ў Беларусь. А потым ўпусьцілі. Чаму не ўпускалі? Якую пагрозу яны несьлі Беларусі, чым былі ёй непажаданыя? Нічым.

Яны былі непажаданыя Расеі. За іх ролю ў канфлікце на ўсходзе Ўкраіне Расея іх трактуе амаль як тэрарыстаў (ці нават і без амаль).

Ну а чаму потым усё ж пусьцілі? Таму што беларускія ўлады прынялі палітычнае рашэньне. Як растлумачылі ў МУС, дзейныя дамовы паміж РБ і РФ дазваляюць Беларусі прымаць такія рашэньні, фактычна ігнаруючы сьпіс непажаданых асоб, складзены ў Расеі. Там яны непажаданыя, а ў Беларусі — пажаданыя. Ці, прынамсі, дапушчальныя. Так бывае.

Сытуацыі з Жаданом і Герашчанкай асабліва павучальныя тым, што ім, як грамадзянам Украіны, наогул не патрэбныя візы ні ў Беларусь, ні ў Расею. Для іх «бязьвіз» у Беларусь дзейнічае аўтаматычна.

Аднак ёсьць і іншыя краіны. Скажам, захоча прыехаць у Беларусь нейкі амэрыканскі сэнатар, які ініцыяваў санкцыі супраць Расеі. У Расею яго не пусьцяць. А ў Беларусь могуць і пусьціць. Хоць зь візай, хоць, як цяпер, безь візы. З пункту гледжаньня Расеі — гэта непарадак. І не таму нават, што ён з Беларусі мог да лютага 2017 года бесперашкодна патрапіць і ў Расею. А па прычыне самога факту, што такі чалавек можа патрапіць у Беларусь.

Вось у гэтым, так уяўляецца, сапраўдная прычына варʼяцкай сытуацыі, якая ўжо 22 месяца пануе на беларуска-расійскай мяжы.

Ну а як гэтая праблема вырашаецца ў ЭЗ, там жа адзіная шэнгенская віза, заехаў у адну краіну Шэнгену, едзь без шлагбаўмаў у любую іншую краіну Шэнгену — спытае чытач. Там сапраўды так. Магчыма таму, што ў краін ЭЗ няма суверэнных канфліктаў з трэцімі краінамі, няма такой сытуацыі, што нейкія людзі па тых ці іншых прычынах катэгарычна непрымальныя ў якасьці гасьцей, скажам, у Францыі, а Літва да іх не мае ніякіх прэтэнзій.

Ну і ў ЭЗ таксама не ўсё ідэальна. Міграцыйныя хвалі, якія захлынаюць Эўропу, рознае бачаньне міграцыйнай палітыкі рознымі краінамі Зьвязу спараджаюць спрэчкі, размовы, праекты і нават спробы дзе-нідзе аднавіць ўнутрыэўрапейскія мяжы. Пакуль да гэтага не дайшло. Але можа дайсьці і там.

І па прычынах, структурна падобных на тыя, якія штурхаюць да аднаўленьня мяжы ў беларуска-расейскім саюзе. Рознае бачаньне таго, якія замежнікі пажаданыя, а якія — не, вядзе да мяжы.

У беларуска-расейскім саюзе перамовы аб сваім «Шэнгене» ідуць даўно, асабліва інтэнсіўнымі яны сталі як раз пасьля аднаўленьня Расеяй памежнай зоны і зьяўленьня беларускага «бязьвізу». Да посьпеху яны пакуль не прывялі. Рознагалосьсі бакі публічна не агучваюць. Аднак можна рабіць высновы на падставе розначытаньняў у афіцыйных заявах. Калі беларускія прадстаўнікі кажуць аб узаемным прызнаньні візаў, то расейскія — аб адзінай саюзнай візе. І рэч ня толькі ў тэрмінах.

Расея хоча, каб любы замежнік, непажаданы ў Расеі, быў гэтак жа непажаданым без усялякіх агаворак і выключэньняў і ў Беларусі. Фактычна, каб візавая палітыка Беларусі была расейскай.

Менавіта гэтага Расея і дамагалася амаль двухгадовым недарэчным трыманьнем мяжы на замку. Лягічна гэта недарэчна. Палітычна пэўны сэнс мела. Гэта была форма ціску на Менск. Пасажырапаток з Захаду ў Расею праз Беларусь паменшыўся. Нецікава ехаць празь Беларусь, а потым паварочваць у Літву альбо Ўкраіну. Адпаведна Беларусь губляла даходы ад гэтага памяншэньня транзыту.

Але крытычным гэты ціск не быў. Менск не адмяніў «бязьвіз» — наадварот, нават павялічыў тэрмін знаходжаньня іншаземцаў. Не пайшоў ён і на перадачу Маскве сувэрэннага права праводзіць хаця б адносна самастойную візавую палітыку.

Пікантна, што ў выніку ціск на Беларусь рыкашэтам ударыў і па расейцах, прынамсі па некаторых. Дзьмітрый Мядзьведзеў абгрунтаваў стварэньне памежных пераходаў скаргамі мясцовых уладаў Смаленшчыны.

Хацелі правучыць, паставіць на месца беларусаў — аднак пры гэтым «правучылі» заадно і сваіх смалянаў. Зьмялеў пасажырапаток празь Беларусь у Расею — але сьледам жа Смаленшчына, ён і празь яе зьмялеў. І ў іх даходы ўпалі. А іх за што? Ну вось такое жыцьцё.

Насамрэч наўрад ці прычынай апошняга рашэньня ўраду РФ былі скаргі смалянаў. Гэта прыгожае абгрунтаваньне, маўляў, пра людзей, пра расейцаў думаем, а не тое што «грошай няма, але вы там трымайцеся». Ну не атрымалася прымусіць беларусаў, ня спраўдзілася мара.

Можа яе ўжо і даўно не было. Хутчэй настальгія, звычка. Такая ўсьмешка Чашырскага ката — ката ўжо няма, але ўсьмешка яшчэ лунала ў паветры. З усімі ж астатнімі ў Расеі паўнавартасныя мяжы ёсьць. Скажам, у Казахстане «бязьвіз» дзейнічае даўно і ў больш шырокіх маштабах — ён дзейнічае для замежнікаў, якія прыехалі любым шляхам, а ня толькі праз міжнародны аэрапорт Астаны, і ён даўжэйшы.

Чаму гэта рашэньне Астаны ня выклікала ніякага раздражненьня Масквы? Таму што ёсьць мяжа. Каго да сябе ўпускаць — справа казахстанцаў, каго ўпускаць у Расею з Казахстану — справа Расеі, расейскай дзяржавы, памежнік у расейскіх пагонах правярае пашпарт, візу і вырашае.

Тое ж зараз будзе і на беларуска-расейскай мяжы. Што лягічна. Мяжы або не павінна быць, ці яна павінная быць паўнавартаснай.

Можна спадзявацца, што яна будзе разумнай. Праўда, той парадак, які там быў з лютага 2017 году, як, зрэшты, і многае іншае, не дазваляе быць зусім упэўненым у разумнасьці наступных дзеяньняў. Але вось, скажам, у краінах ЭЗ у аэрапортах для рэйсаў з трэціх краін — два калідоры, для грамадзян краін ЭЗ і для ўсіх астатніх. У першым калідоры ніколі не бывае чэргаў.

Так і на беларуска-расейскай мяжы рацыянальна было б зрабіць. Для беларусаў і расейцаў — асобны калідор, з астатнім хай расейцы самі разьбіраюцца, каго яны хочуць, а каго не хочуць у сябе бачыць.

Практычна гэта не створыць вялікіх цяжкасьцяў для беларусаў. Хоць вядома ў нашых краях закон Мэрфі — ледзь не галоўны закон жыцьця: калі нешта можна зрабіць крыва, то яно вельмі часта робіцца менавіта так.

Аднак вялікія цяжкасьці, перажываньні тут хутчэй сымбалічныя. Вось не было раней мяжы, а цяпер будзе. Тады Лукашэнка і Чарнамырдзін зьнесьлі шлагбаўм, а цяпер як бы і вяртаюць.

Для многіх гэта праблема. І корань яе — у сувэрэнітэце. Хтосьці скажа — ды гэта нацыяналісты прыдумалі, галоўнае, каб людзям было добра. Ну вось тут пра гэта і гаворка.

Францускі філёзаф XIX стагодзьдзя Эрнст Рэнан пісаў, што нацыя — гэта не адна мова, не адна кроў, нават не адна культура, гэта агульны лёс. Усе, каго Расея лічыць ворагамі — яны і для Беларусі ворагі? І пытаньне тут ня ў тым, ці мае рацыю Расея ў такім сваім стаўленьні, ці ня лепш ёй было б не варагаваць з гэтымі людзьмі. Існая расейская дзяржава лічыць іх ворагамі. Іншай няма. Беларуская дзяржава таксама павінная так палічыць? Так ці не?

Калі не зусім, не ўсіх, і наогул «мы, беларусы, мірныя людзі» — то гэта азначае «не». А «не» азначае, што лёсы — розныя. А тады — мяжа гэтых розных лёсаў. Пры ўсіх добрых і нават братэрскіх адносінах.

Перадрук з парталу TUT.BY

«У нас пачынаецца палітычная "бакханалія", якая працягнецца мінімум паўтара года. І выбары парлямэнта, і прэзыдэнта. Яны ніколі не дадавалі стабільнасьці і спакою ў нашым грамадзтве» — гэтая заява кіраўніка дзяржавы, зробленая падчас абнародаваньня шэрагу кадравых прызначэньняў, выклікала жывую рэакцыю публікі. Шмат у каго — сьмех, кпіны над яе недарэчнасьцю і нехлямяжасьцю.

Па-першае, з прычыны яе да пэўнай ступені беспрэцэдэнтнасьці наагул у сьвеце. Цяжка сабе ўявіць, хто б з палітыкаў у сьвеце мог бы публічна так ацаніць самую дэмакратычную працэдуру. Ні Трамп, ні Макрон, ні Мэркель, ні іх менш пасьпяховыя канкурэнты не назвалі б выбары «бакханаліяй». Вынікі выбараў безумоўна гэтых палітыкаў турбуюць, яны радуюцца, калі перамагаюць, сумуюць, калі прайграюць. Але вакханалія — што ж у выбарах такога бакхічнага?

Але, здаецца, нават і аўтарытарныя ўладары звычайна ўсё ж не дэманструюць такой «шчырасьці», як Лукашэнка. Ні Пуцін, ні, напрыклад, Эрдаган ня кажуць, што выбары — пэрыяд хаосу, вайны ўсіх супраць усіх, балянсаваньня на мяжы катастрофы. Для іх гэта — пацьвярджэньне, аднаўленьне іх народнага мандату на ўладу. У прынцыпе, як і для іх дэмакратычных калегаў.

«Бакханалія» як на могілках

Ну а другі момант, чаму выказваньне Лукашэнкі выглядае такім недарэчным — практыка беларускіх выбараў апошніх гадоў і дзесяцігодзьдзяў, а таксама мінімальная веда пра тое, як гэтыя выбары праходзяць і арганізоўваюцца.

Звычайна на выбарах у Беларусі цішыня, як на могілках. Нікому яны асабліва не цікавыя, большасьці нібыта і ўсё роўна, якім будзе вынік. І таму што ён вядомы, і таму што няма асаблівага спадзеву на перамены да лепшага, калі ён будзе іншы.

Для яго любая альтэрнатыва поўнаму кантролю — гэта хаос, пагроза

Ну і ўсё ж вынік вядомы. Сыстэма падліку галасоў працуе, як добра змазаны аўтамат Калашнікава. Здаецца, што прыйдзе на выбары адна Лідзія Ярмошына, дык і тады выбарчыя камісіі — ад участковай да цэнтральнай — адрапартуюць, што яўка — 73.8%, за каго трэба прагаласавала ад прыйшоўшых 69.7%.

Якая бакханалія, які ўраган жарсьцяў, дзе рака віна і натоўп блудніцаў?

Дык чаму ж Лукашэнка так сказаў? Таму што так бачыць сьвет. Для яго любая альтэрнатыва поўнаму кантролю — гэта хаос, пагроза. Пра вылічальныя здольнасьці Ярмошынай ён ведае хіба ня лепш за ўсіх. Але для яго выбары — гэта структурная магчымасьць няўстойлівасьці, рызыка, што нешта можа пайсьці не паводле пляну.

Напамін пра Плошчу

Многія апанэнты Лукашэнкі мяркуюць, што на выбарах усё схоплена, перадвызначана, пралічана і пракантралявана. Ён у гэтым зусім не ўпэўнены.

Ён, ізноў жа як ніхто, ведае якасьць працы дзяржаўнага апарату. Ягоныя словы пра «пафігістычнае» стаўленьне чыноўнікаў да працы, сказаныя ў жніўні падчас разносу ў Воршы — ну гэта ж пра ўвесь апарат. Гэта для вонкавага назіральніка, з-за межаў сыстэмы, на выбарах усё працуе, як гадзіньнік. Для Лукашэнкі — зусім не як гадзіньнік. Працуе як усё. Проста пакуль усе неяк атрымлівалася.

Не самыя выбары, але зь іх нагоды, у сувязі зь імі, пасьля іх, у выніку іх. Для Лукашэнкі самая гіпатэтычная магчымасьць такога разьвіцьця падзеяў, імавернасьць яго — гэта ўжо «бакханалія»

І ёсьць досьвед. І сусьветны, і айчынны. Колькі ў сьвеце было ўладароў, якім здавалася, што выбары ў іх краіне — фармальнасьць, рытуал, што калі нешта іх уладзе і пагражае, дык выбары — у апошнюю чаргу. І колькім зь ім давялося сутыкнуцца з «цудоўнымі выбарамі», калі на першы погляд пусты рытуал ператвараўся ў мэханізм зьмены ўлады. На саміх выбарах ці ў сувязі з выбарамі.

Гэта не правіла. Украінскі Эўрамайдан 2013-2014 гадоў адбыўся па-за якой сувязьзю з выбарамі, «арабская вясна» — ня ў сувязі з выбарамі. Але гэтая сувязь існуе прынамсі нярэдка — «аранжавы» Майдан ва Ўкраіне, грузінская «рэвалюцыя ружаў», нядаўняя армянская рэвалюцыя, расейскія пратэсты на Балотнай 2011-2012 гадоў — усё гэта было зьязана з выбарамі так ці інакш. Ва Ўкраіне і ў Грузіі — дык гэта былі пратэсты пасьля выбараў, у Армэніі — у сувязі з абраньнем прэм’ера ў парлямэнце, у Расеі — у сувязі з адмовай Мядзьведзева ісьці на новыя выбары.

Ну і ёсьць уласны досьвед. Так, у Беларусі была і «менская вясна» 1996 году, і «антыдармаедзкія» пратэсты 2017 году. Але хіба ня самымі маштабнымі і прынамсі самымі «гучнымі» пратэстамі былі дзьве Плошчы — 2006-га і 2010-га гадоў. Не самыя выбары, але зь іх нагоды, у сувязі зь імі, пасьля іх, у выніку іх.

Для Лукашэнкі самая гіпатэтычная магчымасьць такога разьвіцьця падзеяў, імавернасьць яго — гэта ўжо «бакханалія». Нават ня веда пра тое, што нехта будзе спрабаваць падобны сцэнар зрэалізаваць, а ўсяго толькі яго магчымасьць.

Апаратная «бакханалія»

Ёсьць і прынцыпова іншае тлумачэньне. Паводле яго «бакханалія» — гэта наагул не пра электарат. А пра апарат. Вось, скажам, прэзыдэнцкія выбары. Здавалася б, усё зразумела.

Але хіба ўсё? А вось ці патрэбна, каб у бюлетэні быў, скажам, Гайдукевіч — малодшы ці старэйшы? А Статкевіч? Ён асабіста, здаецца, ня мае права, ну дык кшталту яго — трэба ці не? А можа цікава было б, каб быў на выбарах, скажам, Матолька ці кшталту яго. А каго захочуць падсунуць расейскія «заклятыя сябры»? Не, не для таго, каб скінуць Лукашэнку, адно каб «солі на хвост насыпаць». Хаця хто іх ведае, можа і не адно для гэтага. І як гэтаму «кандыдату Пуціна» супрацьдзейнічаць?

І для сыстэмы, для Лукашэнкі гэта рэальныя праблемы. Па кожнай канчатковае рашэньне будзе прымаць, зразумела, ён. Але хто што параіць, хто што будзе прапаноўваць? Зразумела, прапаноўваць будуць толькі самыя давераныя, самыя правераныя, зразумела, усе парады будуць, каб умацаваць сыстэму. Але меркаваньні і сярод іх могуць быць самыя розныя, у тым ліку і супрацьлеглыя. І каго слухаць? І хто мае рацыю?

Ці парлямэнцкія выбары. Досьвед Анісім і Канапацкай — які вынік для сыстэмы? У будучаю палату — запусьціць гэтых жа ці іншых? І колькі? А гэтыя — бізнэсоўцы і тыя, якія ІТ-краіна — яны нам там трэба? А «рускі сьвет» нам там трэба? І ў якой колькасьці? Ці нават проста: хто лепш — намесьнік старшыні гарвыканкаму ці кіраўнік буйнога заводу на тэрыторыі гэтага раёну? За кожны выбар — ёсьць за і супраць, ёсьць людзі ў апараце, якія за адзін варыянт, ёсьць тыя, хто за іншы.

Так, у выніку зьявіцца адзіны сьпіс, яго падпіша Лукашэнка, сыстэма Ярмошынай выдасьць патрэбныя лічбы. Для народу, зразумела, ніякага выбару ня будзе. А вось пры складаньні сьпісу — будзе. І нават барацьба цалкам магчымая.

Прыдумалі ж старажытныя грэкі такую дурасьць — выбары. Суцэльная бакханалія і нічога больш. Але ўвесь сьвет так жыве, што зробіш.

Бакханалія (вакханалія) — крайняя ступень беспарадку. Паходзіць ад лацінскага bacchanalia — сьвята ў гонар бога Бахуса (Bacchus, Вакх, Дыёніс), якое першапачаткова праводзілася адну ноч у сакавіку і толькі сярод жанчын, затым стала больш працяглым, з удзелам мужчын, і было зьвязана з гвалтам і распустай.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG