Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

серада 19 люты 2020

Архіў
люты 2020
пан аўт сер чац пят суб няд
27 28 29 30 31 1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 1
Расейскія вайскоўцы ў Крыме, 5 сакавіка 2014

«Ці ёсьць часткі суседніх краінаў, якія насамрэч належаць вашай краіне?» — такое вострае пытаньне задалі дасьледчыкі міжнароднага сацыялягічнага цэнтру Pew Research рэспандэнтам з 19 краінаў — жыхарам 15 краінаў – чальцоў NATO, а таксама грамадзянам Расеі, Украіны і Швэцыі.

Апытаньне праводзілася з траўня па жнівень 2019 году, апыталі 21029 рэспандэнтаў.

Вынікі апытаньня прыводзяцца ў наступнай табліцы.

Трэба ўдакладніць, што азначаюць адказы на гэтае пытаньне. Калі ладная частка рэспандэнтаў у нейкай краіне адказвала, што частка тэрыторыяў суседзяў па справядлівасьці належыць іхнай краіне (лічбы на зялёным фоне), гэта не азначае, што яны рэальна хочуць «вяртаньня» гэтых земляў.

Гістарычны досьвед падказвае, што ў пераважнай колькасьці выпадкаў межы мяняліся адным спосабам — вайной. Вайны хочуць нямногія, нават вайны за землі, якія лічаць сваімі.

Таму дадзеныя апытаньня Pew — гэта хутчэй вымярэньне пачуцьця несправядлівасьці цяперашняга тэрытарыяльнага падзелу сьвету. Людзі могуць мірыцца з тым, што яны лічаць у гэтым пытаньні несправядлівасьцю; могуць лічыць, што гэтая несправядлівасьць лепшая, чым вайна; могуць усьведамляць, што міжнародны парадак будзе супрацьдзейнічаць спробе іх краіны перагледзець межы на сваю карысьць.

Гэтая згода і гэтыя асьцярогі і стрымліваюць тэрытарыяльны перападзел сьвету і Эўропы.

Аднак пачуцьцё несправядлівасьці межаў, як паказала апытаньне, шмат у якіх краінах даволі моцнае. Яно не ўвасабляецца ў вайну, але яно ўвасабляецца ў фрустрацыі, у абвостраную «гістарычную палітыку». Паводле апытаньня рэкардсмэнам гэтай настальгіі па страчаных земляў зьяўляецца Вугоршчына. Гісторыкі гавораць пра «траўму Трыянону». У 1920 годзе быў падпісаны Трыянонскі мір, паводле якога незалежная Вугоршчына страціла велізарную частку земляў, якія ўваходзілі ў Вугорскае каралеўства ў складзе Аўстра-Вугоршчыны. Сёлета ў Будапэшце ўрачыста адкрыюць велізарны «мэмарыял Трыянону».

Вяртаць тыя землі вугорцы не зьбіраюцца, але гістарычная памяць у іх баліць.

У практычным пляне ў ХХІ стагодзьдзі рэалізавала гэтыя свае пачуцьці толькі Расея, анэксаваўшы Крым і ўзяўшы пад фактычны кантроль Данбас. Дарэчы, у апытаньні Pew доля расейцаў, якія сказалі пра наяўнасьць расейскіх земляў за межамі РФ, аказалася высокай, аднак ня самай высокай сярод краінаў, дзе праводзілася дасьледаваньне.

Зьвяртае на сябе ўвагу той чыньнік, што ў ахвяры расейскай анэксіі — Украіне — узровень «рэваншысцкіх» настрояў выявіўся таксама ня надта нізкім. Прыкладна такім жа ён быў і ў Польшчы.

Якія менавіта землі апытаныя расейцы, украінцы і палякі лічылі страчанымі, у апытаньні не ўдакладнялася. Але наконт палякаў можна меркаваць, што маецца на ўвазе Вільня, Горадня, Львоў.

У выніку то зьяўляецца ідэя (потым адкінутая) зрабіць вадзяныя знакі на пашпартах з выявамі Вільні і Львова, то бегае па Польшчы электрычка з мапай Другой Рэчы Паспалітай. Што ёсьць ускоснай праявай таго пачуцьця, якое апытаньне і зафіксавала.

Прагі вярнуць няма, пачуцьцё гістарычнай несправядлівасьці ёсьць.

І ў літоўцаў таксама ёсьць. Праўда, у меншай ступені, чым у расейцаў, палякаў і ўкраінцаў.

У што могуць увасобіцца гэтыя пачуцьці практычна? Могуць, напрыклад, у сымпатыі, у галасаваньне за нацыяналістычныя палітычныя сілы. Гэтыя сілы нават неабавязкова будуць абяцаць рэванш. Але іх рыторыка, іх палітычная філязофія, можа знайсьці прыдатны грунт у гэтых пачуцьцях гістарычнай несправядлівасьці.

Прычынаў таго, што ў сучаснай Вугоршчыне многія назіраюць аўтарытарныя тэндэнцыі, напэўна, шмат. Але ня выключана, што адна з гэтых прычынаў - вельмі вострае, самае вострае ў Эўропе, пачуцьцё гістарычнай несправядлівасьці.

Ну а ў горшым выпадку гэтая настальгія можа мець і зьнешнепалітычныя наступствы, яна можа ўвасобіцца ў палітычны ціск на суседа, землі якога грамадзкая думка лічыць сваімі, а тое і ў сілавую апэрацыю, як гэта было ў Крыме ў 2014 годзе.

Аповесьць Васіля Быкава «Знак бяды» сканчаецца словамі «А бомба на ўзроўку чакала свае пары».

Адказы на пытаньне Pew пра чужыя-свае землі — паказьнік таго, што шмат у якіх краінах сьвету, у тым ліку і сярод суседзяў Беларусі, адпаведная «бомба» ёсьць. А бомбы, нават старыя, ня любяць неасьцярожных рухаў.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Дзьмітры Мядзьведзеў і Сяргей Румас, Берасьце, 13 сьнежня 2018

Сьцісла:

  • Калі б расейскі прэм'ер-міністар у сьнежні 2018 году проста паведаміў, што Расея скароціць дапамогу Беларусі незалежна ад яе палітыкі, то вынік атрымаўся б такім жа, якім ён атрымаўся ў рэальнасьці
  • Калі б Беларусь адразу выбрала варыянт з захаваньнем існага ўзроўню інтэграцыі і пэрспэктывай скарачэньня расейскай дапамогі, то і тады ў лютым 2020 году бакі прыйшлі б да таго ж, да чаго яны прышлі ў выніку інтэграцыйнага дужаньня
  • Варыянты, калі Беларусь згаджаецца на паглыбленьне інтэграцыі, і калі Расея пагаджаецца без інтэграцыі захаваць узровень падтрымкі, былі абодва нерэалістычныя

Як бы разьвіваліся беларуска-расейскія адносіны, калі б «ультыматуму Мядзьведзева» наагул не было ці адказ на яго быў бы іншым?

Плённы спосаб аналізу зьяваў і працэсаў — параўнаньне з рэалістычнымі, праўдападобнымі, дасягальнымі альтэрнатывамі.

13 сьнежня 2018 году тагачасны прэм’ер РФ Дзьмітры Мядзьведзеў у Берасьці заявіў: альбо Беларусь і Расея рэалізуюць у поўным абʼёме дамову аб саюзнай дзяржаве і тады Беларусь атрымлівае ўсю жаданую ёю эканамічную дапамогу ад Расеі, альбо рэалізуецца «кансэрватыўны варыянт» — узровень інтэграцыі не мяняецца, але расейская дапамога альбо таксама застаецца на ранейшым узроўні, альбо скарачаецца.

Без узгадак пра саюзную дзяржаву

А што было б, калі б тады Мядзьведзеў не прапаноўваў выбар, наагул не прыгадваў бы саюзную дзяржаву 20-гадовай даўніны, а абмежаваўся простым паведамленьнем: Расея палічыла, што вы нам дорага абыходзіцеся? Як ён у свой час сказаў расейскім пэнсіянэрам: «Денег нет, но вы держитесь». Гэтак і беларусам сказаў бы: пра кампэнсацыю за падатковы манэўр — забудзьцеся, пра «перамытненьне» з 2020 году — забудзьцеся, пра хітрыя зьніжкі на нафту — забудзьцеся. Проста — цяпер будзем жыць па-новаму.

І чым сытуацыя праз 14 месяцаў пасьля абвяшчэньня гэтай новай палітыкі адрозьнівалася б ад той, якая паўстала ў лютым 2020 году ў рэальнасьці? А па вялікім рахунку нічым.

Праўда, было б менш падставаў гаварыць, што Расея хоча захапіць Беларусь. Але ўсе роўна былі б — маўляў, адбірае тое, што давала раней, «ставіць ракам». Значыць, хоча захапіць. Так што схема «яднаньня вакол сьцягу» і тады б спрацавала.

Ну можа Майк Пампэо не прыехаў бы — чаго ехаць, калі Расея нічога не патрабуе ад Беларусі (у нашай альтэрнатыўнай гісторыі не патрабавала б), а толькі забірае палёгкі і зьніжкі, ад чаго Беларусь абараняць? А мо і тады прыехаў бы: Расея зьмяншае дапамогу, што робіць Беларусь больш слабай і ўразьлівай, а гэта не ў інтарэсах ЗША. Вынік — у гэтай альтэрнатыўнай гісторыі ўсё было б дакладна гэтак жа, як яно здарылася ў рэальнасьці.

«Кансэрватыўны варыянт» адразу

Варта разгледзіць і яшчэ адну альтэрнатыву. Дапусьцім, што ўльтыматум Мядзьведзева быў бы, але Менск адказаў бы на яго ня так, як адказаў насамрэч. Сказаў бы: Дзякуй за шчодрую інтэграцыйную прапанову, але яна нам не падыходзіць, мы выбіраем «кансэрватыўны» варыянт — без паглыбленьня інтэграцыі, але са скарачэньнем расейскай дапамогі. Будзем трымацца, калі ў вас грошай няма.

Так, тады не было б доўгай цяганіны з шматлікімі інтэграцыйнымі мапамі, праклёнамі, папрокамі ў «барбарстве» і «дармаедзтве». Напэўна, не было б і шматлюдных пратэстаў супраць замаху на беларускі сувэрэнітэт, не задзьмуў бы «Сьвежы вецер». Калі ёсьць дылема — незалежнасьць альбо танная нафта, зразумелы матыў маніфэставаць за выбар на карысьць незалежнасьці. Але калі дылемы няма, а ёсьць толькі падаражэўшая нафта — супраць чаго пратэставаць? Супраць падаражэньня нафты?

Але калі браць чыста эканамічны аспэкт, то з чым Беларусь і Расея прыйшлі б тады да лютага 2020 году? Ёсьць падазрэньне, што ізноў жа — прышлі б прыкладна да таго ж, да чаго прыйшлі ў Сочы 7 лютага сёлета Лукашэнка і Пуцін: 127 даляраў за тысячу кубамэтраў газу, мінус «перамытненьне», 83% ад сусьветнай цаны на нафту, з марай пра кампэнсацыю падатковага манэўру — разьвіталіся.

Зьмястоўнымі, прынцыповымі альтэрнатывамі былі як прыняцьцё Менскам інтэграцыйнай прапановы, гэтак і гатоўнасьць Расеі без паглыбленьня інтэграцыі хаця б захаваць ранейшы ўзровень падтрымкі беларускай эканомікі. Але заднім лікам, з улікам гадавога досьведу гандлю і інтэграцыйнай гульні, выглядае, што абодва менавіта гэтых апошніх варыянтаў былі неверагоднымі, нерэалістычнымі.

А ўсе імаверныя (хаця б тэарэтычна рэальныя) вялі да аднаго і таго ж — да таго, што 7 лютага насамрэч і адбылося. Магчыма, з гэтага гледзішча зьдзелку 7 лютага і варта ацэньваць.

Так што атрымліваецца, што рэальных альтэрнатываў па сутнасьці не было. Незалежнасьцю беларусы ахвяраваць не зьбіраюцца. Але і расейцы аказваць дапамогу ў ранейшым абʼёме без беларускага ахвяраваньня незалежнасьцю таксама не зьбіраюцца.

Таму так ці інакш давядзецца жыць па сродках, якія робяцца больш сьціплымі. Наркотыкам была ранейшая расейская дапамога ці ўратаваньнем — пытаньне робіцца ня надта актуальным. Давядзецца адаптавацца да сытуацыі, калі яна будзе істотна меншай.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG