Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

пятніца 21 верасень 2018

Паляваньне на сьцяг

Затрыманьне за бел-чырвона-белы сьцяг падчас матчу ў Менску паміж камандамі Беларусі і Сан-Марына, 8 верасьня 2018

Міліцыя затрымлівае ​на футбольным матчы заўзятараў з бел-чырвона-белымі сьцягамі, таксама быў затрыманы за сьцяг удзельнік маратону. Вяртаньне гэтай практыкі вельмі агіднае і прыкрае. Ізноў дзяржава лічыць для сябе дапушчальным пляваць у душу ладнай частцы грамадзтва.

Але чаму гэта адбываецца цяпер, калі прэм’ерам стаў чалавек, які нібыта станоўча ставіцца да беларусізацыі, да нацыянальнай сымболікі? Ён праваліў тэст, праверку?

І так, і не. Варта нагадаць, што перасьлед за сьцяг адбываўся пасьля рэфэрэндуму 1995 году хвалямі: бывалі часы, калі за яго жорстка перасьледавалі, бывалі пэрыяды палёгкі, калі чапалі млява ці наагул не чапалі. Адлігі ў гэтым пытаньні ізноў зьмяняліся замаразкамі. Але не было нязьменнай, заўсёднай, няўмольнай лініі — ні сталага дазволу, ні сталага хапуну і ціску.

Чаканьні і іх падставы

Адзін з пэрыядаў адлігі ў гэтым пытаньні быў зьвязаны менавіта з цяперашнім прэмʼерам Сяргеем Румасам, у той час старшынём Банку разьвіцьця і старшынём Фэдэрацыі футболу. У 2015 годзе Фэдэрацыя на чале з Румасам выказала неразуменьне, чаму міліцыя затрымлівае заўзятараў з сымболікай, якая не забароненая ні беларускім законам, ні правіламі міжнародных футбольных фэдэрацый. Гэтага аказалася дастаткова, каб хапальны імпэт міліцыі ў гэтым пытаньні істотна зьменшыўся.

Ну а чаму ж зараз пачалі ізноў хапаць, цяпер жа Румас — вялікі начальнік, фармальна — прамы начальнік міністра Шуневіча? Ну ў пэўным сэнсе — менавіта таму.

Тады падобныя пажаданьні былі пажаданьнямі аднаго з банкіраў, спартовага функцыянэра, спартовай фэдэрацыі. Цяпер гэта была б як бы ўжо палітычная лінія дзяржавы. Прычым лінія ў рэчышчы чаканьняў часткі грамадзтва, якая спадзявалася, што з прэмʼерствам Румаса беларусізацыя зробіць некалькі крокаў наперад. У сацыяльных сетках луналі фота Румаса, калі ён быў банкірам, з уладальнікам крамы symbal.by Паўлам Белавусам і мэдыя-мэнаджарам і грамадзкім дзеячом Францішакам Вячоркам.

Таксама паказальны факт — зьяўленьне на мінулым тыдні ў Менску банэраў symbal.by, на адным зь якіх была выява Ўладзімера Някляева , аднаго зь лідэраў апазыцыі і аднаго з самых жорсткіх крытыкаў беларускай улады. Зразумела, банэр прадстаўляў яго ня ў гэтай палітычнай якасьці, а ў якасьці паэта, выбітнага дзеяча нацыянальнай культуры. Але ж гэта той самы Някляеў. І банэр зь ім зьяўляецца амаль адразу пасьля прызначэньня Румаса прэмʼерам. Пасьля гэтага, значыць, з прычыны гэтага?

Асабістай палітыкі Румаса ня будзе

Ну і варта прыгадаць міжнародны, дакладней, расейскі кантэкст, новую хвалю публікацыяў у расейскіх мэдыя з «наездам» на Беларусь за «абʼяданьне Расеі» і «нацыяналізм, які падымае галаву». І ня толькі ў нішавых, маргінальных СМІ. «Коммерсант» — не маргінальнае СМІ. Regnum пісаў падобнае заўжды, ананімны «Незыгарь» пачаў даволі даўно. «Коммерсант» раней у такім жанры не адзначаўся.

І дасталося пры гэтым і таму ж Румасу, маўляў, першае распараджэньне на новай пасадзе выдаў па-беларуску. Гэта ж жах. Заўтра, відаць, у Беларусі расейцаў пачнуць саджаць на валізкі, а тое і рэзаць.

Ці вераць у тое самі аўтары выкрывальніцкіх опусаў — гэта па сутнасьці ня мае значэньня. Гэта сыгнал пра настроі прынамсі часткі расейскага грамадзтва і кіроўнай клясы. Прычым, менавіта часткі. Неабавязкова лічыць, што ў гэтых публікацыях агучваецца пазыцыя Крамля, Пуціна. Мо і не ўсяго Крамля, а пэўных яго «вежаў».

Раней на такое маглі і інакш рэагаваць, сказаць — «а што нам — германізацыю праводзіць замест беларусізацыі», маглі назваць аўтараў выказваньняў наўпрост «ідыётамі». Але тут кантэкст — новы ўрад, Румас.

Ранейшыя крокі новага прэмʼера ў рэчышчы беларусізацыі, чаканьні пэўнай часткі беларускага грамадзтва, перасьцярогі пэўнай часткі расейскага грамадзтва ў тым ліку і наконт новага прэмʼера — якую выснову з гэтага суплёту чыньнікаў робіць беларуская аўтарытарная сыстэма?

Прычым менавіта сыстэма. Ці то Шуневіч самастойна адчуў, куды вецер дзьме, ці прапанаваў Лукашэнку, а той паслухаў, ці сам Лукашэнка сваім палітычным чуцьцём адчуў небясьпеку, ці зь нейкага іншага паверху ўладнай піраміды прыйшоў загад — невядома. Але па сутнасьці адрэагавала сыстэма. Стоп, ніякай уласнай палітыкі Румаса прынамсі ў гэтым пытаньні ня будзе. Трэба асадзіць і ня столькі яго самога, колькі спадзяваньні, чаканьні. А вось вам.

Як торгаць за хвост «мядзьведзя»?

Ці можна было прадухіліць гэты паварот? Напэўна, не. Мінулае Румаса такое, якое ёсьць. Не было б яно такім, не было б спадзяваньняў — ні ў сфэры эканомікі, ні ў сфэры беларусізацыі. Людзям не забароніш мець спадзяваньні, хай часам і ілюзорныя. Расейцам тым больш не забароніш бачыць у любых праявах самастойнасьці суседзяў «бандэраўшчыну». Так што рэакцыя беларускай сыстэмы была прадказальнай і наўрад ці ў гэтай сытуацыі магла быць іншай.

Ці надоўга цяперашні параксізм «паляваньня на сьцяг»? Хацелася б спадзявацца, што не. І тут рэч нават не адно ў спадзяваньнях. Лінія дзяржавы, найвышэйшай улады ў гэтым пытаньні, асабліва пасьля 2014 году, была дваістай, зьменлівай, непасьлядоўнай. Таму што дваістымі былі ўнутраныя матывацыі самой улады. З аднаго боку, той сьцяг — сымбаль палітычных ворагаў, барані Бог Майдан пад ім зладзяць, ды і расейскія браты ад таго шалеюць. А расейскага «мядзьведзя» лепш без патрэбы за хвост ня торгаць.

Зь іншага боку, каб тыя браты не зусім ужо лічылі за васалаў і стрымліваліся ў сваёй «барбарскай» палітыцы, трэба ім неяк дэманстраваць, што беларусы — горды і самастойны народ і маюць волю васаламі ня быць. А для гэтага «касалапага» торгаць за хвост як раз і трэба. І тут і бчб сьцяг як раз і да месца. Але памяркоўна.

Вось вызначэньнем гэтага зьменлівага балянсу беларуская ўлада ўвесь час і займаецца.

Таму і працягваецца паляваньне за сьцягам — дзікае паляваньне караля Стаха.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Ілюстрацыйнае фота ©Shutterstock

— Бачыш сусьліка? — Не. — І я ня бачу. А ён ёсьць.

З кінастужкі ДМБ

Камэра Вільсана — гэта такі геніяльна просты прыбор, прыдуманы брытанскім фізыкам, які за вынаходніцтва атрымаў Нобэля.

Гэта проста скрыня, напоўненая перагрэтай парай. Калі ў камэру запускаюць элемэнтарную часьцінку, яна іанізуе атамы пары, вакол іонаў пара кандэнсуецца і ўтвараецца трэк, сьлед, візуальна бачны.

Аналёгія на першы погляд мудрагелістая, але мне падаецца зьмястоўнай.

Што такое нацыянальная ідэя, ці ёсьць яна ў беларусаў, як яе пабачыць, памацаць? Наўпрост — ніяк. Як і тую элемэнтарную часьцінку. Што можна ўбачыць — дык гэта сьлед, трэк. Аналёгія тым больш плённая, што па траекторыі сьледу ў камэры Вільсана, па яго шырыні і іншых парамэтрах, можна зрабіць (і навукоўцы робяць) пэўныя высновы пра характарыстыкі самой часьцінкі — пра яе энэргію, імпульс і накірунак руху.

Сьляды беларускага нацыянальнага

Гэтая аналёгія, падаецца, задае правільны ракурс погляду на праблему. Вось, скажам, за якія дваццаць гадоў беларусы, перайшлі з назвы сваёй краіны на расейскай з Белоруссия на Беларусь. Перайшлі ня ў выніку нейкага асабліва гвалту, прымусу, і прычым перайшлі амаль пагалоўна.

Дык гэта нацыянальная ідэя і ёсьць? Не, гэта яе сьлед, прычым сьлед, які можна ўбачыць і нават цяжка не ўбачыць. І гэта сьлед менавіта «элемэнтарнай часьцінкі» пад назвай «нацыянальная ідэя», а не якой іншай. З чаго інакш мільёны людзей, разумных і ня надта, тых, хто за Лукашэнку, і тых, хто супраць, тых, хто за Расею, і тых, хто за Эўропу, зьмянілі сваю звычку ў называньні сваёй краіны?

Насамрэч, такіх сьлядоў вельмі шмат. Вось ня надта хочуць беларускія гастарбайтары ў Расеі там заставацца назаўжды, прынамсі, у меншай ступені хочуць, чым нібыта куды больш апантаныя нацыянальнай ідэяй армяне ці ўкраінцы. Ня надта хочуць, бо дом — там, у Беларусі. Яны нават можа так і ня скажуць наўпрост, яны кажуць гэта сваімі масавымі паводзінамі.

Ці банальнае заўзеньне за беларускую каманду. Так, калі сваёй каманды ў спаборніцтве няма, то многія заўзеюць за расейцаў. Але калі гуляюць і расейцы, і беларусы, то заўзеюць за беларусаў, у тым ліку і супраць расейцаў. А чаму, «мы ж рускія людзі, такія ж, як расейцы», як кажуць з высокіх трыбунаў? Такія ж, ды не зусім, атрымліваецца. І ізноў жа — сьлед, паводзіны мільёнаў людзей.

Ёсьць яшчэ шэраг прыкладаў, і вельмі яскравых, але, так бы мовіць, нэгатыўнага кшталту, калі сьлед нацыянальнай «элемэнтарнай часьцінкі» — не такі, як у «часьцінак» іншай прыроды.

Эканаміст Павал Данэйка нядаўна ў перадачы на Эўрарадыё распавёў пра гутарку з крымскім таксістам у 2010 годзе, падчас тагачаснага выбарчага змаганьня Віктара Януковіча і Юліі Цімашэнкі. На пытаньне Паўла пра выбары яго суразмоўца адказаў: «А што мне яны? Абодва хахлы». Да падзеяў 2014 году было 4 гады.

Вось не ўяўляю сабе падобную рэпліку з вуснаў беларускага грамадзяніна ў Беларусі: «А што мне Лукашэнка і Мілінкевіч (ці Лукашэнка і Някляеў, ці Лукашэнка і Пазьняк) — абодва бульбашы». Маўляў, яны мне чужыя і я ім чужы. Грамадзянін можа быць колькі заўгода чыстакроўным этнічным расейцам, палякам ці ўкраінцам, але ў Беларусі ён так не скажа і нават не падумае. І гэта — яшчэ адзін сьлед. Тое, што так не бывае, што так ня можа быць у Беларусі.

Ці ўжо самае простае — дранік. Усе суседзі іх у прынцыпе ядуць, але ні для каго дранік ня ёсьць тым, чым ёсьць для беларусаў. А для беларусаў ён ёсьць тым, чым ёсьць.

Пра тое, чаго няма

Ну так, некаторых прыкметаў, якія ёсьць у іншых нацыяў і якія вызначаюць іх менавіта як нацыі, у беларусаў няма ці яны слаба выражаныя. Вось гаворыць уся нацыя на адной мове — дык гэта... Дарэчы, а што гэта? Нацыянальная ідэя? Не, гэта не яна.

Аўстрыйцы гавораць на адной мове з немцамі, а швэйцарцы — на чатырох, а ірляндцы — на мове колішніх заваёўнікаў. Дык тады адзіная мова — гэта што? А таксама сьлед. Адна з праяваў адзінства. Якая можа быць, але яе можа і ня быць, яе адсутнасьць ня сьведчыць пра адсутнасьць гэтага адзінства, якое наўпрост не ўбачыш і не памацаеш.

Дарэчы, тое самае тычыцца і таго, што часам называюць нацыянальнай ідэяй у блізкіх і далёкіх суседзяў беларусаў, маўляў, вось у іх ёсьць, а ў нас, занядбаных, няма. Размова ідзе пра нацыянальную ідэю як, так бы мовіць, тэкст, лёзунг.

Але насамрэч і гэта — не яна. А гэта... ну вы здагадаліся што. Якія «Свабода, роўнасьць, братэрства» ці «Масква — трэці Рым» — хіба самі па сабе гэтыя наборы словаў і нават ідэі, якія стаяць за імі, і яднаюць адпаведна французаў і расейцаў? Праўда? А безь іх разьбегліся б, жыхар Кале лічыў бы чужым яму жыхара Марсэлю, жыхар Смаленску — жыхара Ўладзівастоку? А не лічылі б, я мяркую. А так — ну сапраўды, формулы звонкія. Паколькі яны запальваюць мільёны, то сьлед выразны, «тлусты», заўважальны, гэта паказьнік моцы адзінства. Але гэта не яно само па сабе.

Дабрабыт — не нацыянальная ідэя

Адна заўвага крыху ўбок - ужо да ўласна беларускіх спрэчак. Вось што ня можа быць нацыянальнай ідэяй і нават яе сьледам, дык гэта дабрабыт, эканамічнае квітненьне. Не, добра калі гэта ёсьць, кепска — калі няма, але да нацыянальнай ідэі гэта калі і мае дачыненьне, то вельмі ўскоснае і апасродкаванае. Ёсьць у сьвеце нацыі заможныя і бедныя, ёсьць пасьпяховыя і ня надта. Але і бедныя, і ня надта заможныя — таксама ж нацыі.

Да таго ж дабрабыт — рэч такая, ён у руках ня адно ўрадавых чараўнікоў, але і Бога. Вось, скажам, Амэрыка. Ну так, у прынцыпе яе нацыянальная ідэя дакладна не палягае ў беднасьці і галечы, нічыя ў гэтым не палягае. А дабрабыт... Абрынулася амэрыканская эканоміка ў гады «Вялікай дэпрэсіі», трахнула яе ў 2008-2009 гадах — дык што, амэрыканцы нацыяй перасталі быць? Не, засталіся. Зараз Вэнэсуэла курчыцца ў сутаргах эканамічнай катастрофы. Дык яны ўжо ня нацыя? Лухта.

Ды і нават са станоўчымі прыкладамі — сёньня так, заўтра гэтак. Вось была шмат гадоў «фішкай» Эстоніі — краіна, дзе вынайшлі Skype. Ну і дзе зараз той Skype? Адыходзіць, выходзіць з моды, з ужытку. Дык што — эстонцы перасталі быць нацыяй?

З суадносінамі націдэі і дабрабыту — як са спартовым заўзеньнем. Добра, калі свая каманда перамагае, кепска — калі прайграе, калі «прадзьмувае» літаральна ўсё, што можна, дык і сапраўды ўжо ня надта ёсьць імпэт за яе заўзець. Але ў прынцыпе за сваю каманды заўзеюць не таму, што яна — абавязкова каманда пераможцаў. Як калі. Спартовае, як і любое іншае, шчасьце зьменлівае. Але заўзеюць за сваіх, таму што яны свае. І ў перамогах, і ў паразах.

Гэтак і з дабрабытам. Добра, калі ён ёсьць, ну пагаджуся, што ў гэтым выпадку ён спараджае пэўны сьлядок ( у межах маёй аналёгіі), спараждае гонар за сваё, за сваіх. Але ня ён ёсьць прычына і чыньнік уяўленьня пра сваё і сваіх, як такога.

Мая прапанова — прынамсі зважаць, не заплюшчваць вочы на насамрэч шматлікія «тлустыя» сьляды, масавыя і выразныя праявы беларускага нацыянальнага ў «камэры Вільсана» сучаснасьці, разумець, што гэта сьляды менавіта нацыянальнага, а ня нечага іншага. І можа не так ужо пераймацца, што ў беларусаў няма такіх сьлядоў, як у іншых нацыяў, і не рабіць з гэтага выснову, што нацыі няма. Такіх сьлядоў няма, іншыя ёсьць.

Бачыш нацыянальную ідэю? — Не. — А яна ёсьць!

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG