Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

панядзелак 23 кастрычнік 2017

Лукашэнка, Мэркель і Алянд падчас перамоваў Украіне, Менск, люты 2015

Усё проста і лягічна: зьнятыя пэрсанальная візавая і фінансавыя санкцыі — здымаецца і сымбалічная санкцыя ў выглядзе фактычнага незапрашэньня кіраўніка дзяржавы на сустрэчы на ​​найвышэйшым узроўні ў рамках ініцыятывы ЭЗ.

Брусэльскі карэспандэнт Радыё Свабода паведаміў, са спасылкай на свае крыніцы ў калідорах улады ЭЗ, што Аляксандар Лукашэнка ўпершыню афіцыйна запрошаны на саміт «Усходняга партнэрства», які адбудзецца ў Брусэлі 24 лістапада. На папярэдніх самітах гэтай ініцыятывы ЭЗ ( устаноўчым — у Празе ў 2009 годзе, у Варшаве ў 2011-м, у Вільні ў 2013-м, у Рызе ў 2015-м) афіцыйнаму Менску запрашэньні накіроўваліся, але ў даволі двухсэнсоўнай форме, маўляў, вядома, рады будзем гасьцям, але асабіста прэзыдэнту беларускаму лепш было б ад паездкі ўстрымацца.

Цяпер запрашэньне накіраванае, паводле наяўнай інфармацыі, у самай недвухсэнсоўнай і адназначнай форме, так, як з 2009 году запрашалі лідэраў астатніх краінаў Партнэрства — Азэрбайджану, Армэніі, Грузіі, Малдовы і Ўкраіны.

Няма санкцыяў — ёсьць запрашэньне

Чаму раней было так, а цяпер — інакш? Ёсьць вельмі фармальнае, хоць і справядлівае тлумачэньне. З 2004 году адносна афіцыйнага Менску з боку ЭЗ дзейнічалі асабістыя візавыя санкцыі. Першапачаткова яны былі ўведзеныя адносна асобаў, якія падазраваліся ў датычнасьці да палітычных выкраданьняў. У адказ на разгон маніфэстацыі пасьля выбараў 2010 году і рэпрэсіяў супраць яе ўдзельнікаў ЭЗ істотна пашырыў кола асобаў, супраць якіх дзейнічалі санкцыі. У жніўні 2015 году выйшлі на волю ўсе палітвязьні ў Беларусі. У верасьні таго ж году дзеяньне санкцыяў было прыпыненае. У пачатку 2016 году ільвіная доля санкцыяў была ануляваная.

Усё проста і лягічна: зьнятыя пэрсанальная візавая і фінансавыя санкцыі — здымаецца і сымбалічная санкцыя ў выглядзе фактычнага незапрашэньне кіраўніка дзяржавы на сустрэчы на найвышэйшым узроўні ў рамках ініцыятывы ЭЗ.

Гэта, бадай, самы істотны аргумэнт на карысьць запрашэньня. Ёсьць, праўда, і іншыя. У прыватнасьці, той, што ў якасьці паўнапраўнага ўдзельніка ўсіх самітаў УП запрашаўся прэзыдэнт Азэрбайджану Ільхам Аліеў. Становішча з правамі чалавека і палітычнымі свабодамі ў Азербайджане прыкладна такое ж, як у Беларусі, гэта значыць даволі кепскае. То бок, не Паўночная Карэя, не Туркмэністан, але даволі далёка ад высокіх (а хоць бы і невысокіх) стандарты дэмакратыі. Але Аліева на саміты УП запрашалі, а Лукашэнку — не.

Гэтыя два факты абвяргаюць гіпотэзу, што палітыка Захаду, у прыватнасьці, ЭЗ будуецца выключна на маральным падмурку. Па меншай меры ня толькі на ім. Мараль па сваёй прыродзе ўнівэрсальная. Калі ў дзьвюх розных краінах становішча з правамі чалавека гнятлівае, то мараль альбо патрабуе не запрашаць кіраўнікоў абедзьвюх гэтых краінаў на нейкія прэстыжныя саміты альбо не перашкаджае запрашаць іх абодвух. Аднаго запрашаць, а іншага не — гэта не мараль.

А што? Палітыка. Палітычны разьлік можа падказваць, што калі не запрашаць кіраўніка адной краіны, там у выніку адбудуцца пазытыўныя змены. А ў дачыненьні да іншай краіны вынік разьліку можа быць іншым. Вось такія разьлікі і рабіліся ў дачыненьні да Беларусі і Азэрбайджана.

Чаму ў сакавіку 2017 году не паўтарыўся сьнежань 2010?

Раней, на погляд ЭЗ, незапрашэньне Лукашэнкі спрыяла пераменам да лепшага ў Беларусі. Цяпер разьлік на тое, што гэтаму будзе спрыяць запрашэньне. Чаму? Таму што ёсьць вопыт. У мінулым год я назваў адмену санкцыяў ЭЗ «гамбітам Эўропы». І праўда, на пэўную рызыку ЭЗ тады ішоў. Афіцыйны Менск, вызваліўшыся ад санкцыяў, мог ўнутры краіны дзейнічаць, ні на што не зьвяртаючы ўвагі. Атрымалася не зусім наадварот, але і ня так, — на што ЭЗ і разьлічваў.

Варта ўзгадаць, што пасьля разгону акцыі 25 сакавіка 2017 года, пасьля рэпрэсіяў супраць лідэраў «маршаў недармаедаў», некаторыя меркавалі, што Беларусь вяртаецца ў сьнежань 2010 году. Не вярнулася. Людзі, якія адбылі адміністрацыйныя тэрміны, выйшлі на свабоду, справу «Белага легіёну» таксама спусьцілі на тармазах. Адмена санкцыяў і сапраўды прывяла да некаторай лібэралізацыі.

Да ня надта шырокай, не да свабоды, а толькі да «царскай ласкі», на жаль, не да гарантыяў далейшай лібэралізацыі. Але да невялікіх пазытыўных зьменаў, да таго, што сьнежань 2010 года не вярнуўся. Няшмат, прызнаем.

Ну дык і запрашэньне Аляксандра Лукашэнкі нямногае зьменіць, насуперак занадта аптымістычным прагнозам некаторых аглядальнікаў.

БТ, зразумела, раскажа сваім гледачам, як Аляксандр Рыгоравіч скарыў Брусэль і ўсю Эўропу. Падазраю, што ня скорыць.

Але невялічкі крок у бок лібэралізацыі ў выніку можа быць зроблены. У парадку не прамой, а псыхалягічнай зьдзелкі — нязручна неяк усё ж ужо вельмі шырока махаць дубінкай, калі запрашаюць і прызнаюць такія паважаныя людзі. Так бы мовіць, з намі па-добраму, і мы — па-добраму. Ну не зусім ужо па-добраму, але паводле мадэлі, па якой разьвіваліся падзеі пасьля зьняцьця санкцыяў.

«Хэльсынкі-2»-лайт

Магчымыя і іншыя, праўда, больш туманныя, наступствы гэтага чарговага этапу збліжэньня Беларусі і Захаду, у прыватнасьці, Эўропы. Гэта, па меншай меры, памяншае жаданьне Беларусі сварыцца з Захадам, самастойна або ў кампаніі з Расеяй.

Бо зьняцьцё санкцыяў былі ўзнагародай ня толькі за вызваленьне палітвязьняў, але і за зьніжэньне ўзроўню канфрантацыі з Захадам і за палітыку ў дачыненьні да Ўкраіны.

Ну так, Менск не саюзьнік Кіева, а саюзьнік вядома каго. Нядаўна падчас «Захад-2017» гэта было прадэманстравана. Але палітыка Беларусі ў дачыненьні да Ўкраіны магла б быць куды горшай, куды больш блізкай да палітыкі Расеі. Плян «Хэльсынкі-2», які беларуская дыпляматыя рэклямуе па ўсім сьвеце, крыху нагадвае міжплянэтны шахматны турнір у Нью-Васюках незабыўнага Астапа Бэндэра.

Але вось Менскія пагадненьні і праўда ж былі заключаныя ў Менску. І інфраструктура перамоваў па Ўкраіне базуецца там жа. Вялікіх посьпехаў гэты працэс не прыносіць і нават не абяцае, ну а якая альтэрнатыва? Вось і нядаўні, першы дыялёг перамоўнікаў па Ўкраіне ад ЗША і Расеі Курта Волкера і Вячаслава Суркова адбыўся таксама ў сталіцы Беларусі.

Брусэль і за гэта ў тым ліку чакае беларускага госьця. І за далейшы яго рух у гэтым кірунку.

Чый траянскі конь Беларусь?

Ёсьць, праўда, адно пытаньне — а ці паедзе беларускі лідэр у Брусэль, ці скарыстаецца запрашэньнем? У Маскве такі ваяж выкліча безумоўнае раздражненьне. Але быў бы саміт у якой усходнеэўрапейскай краіне, Лукашэнка можа і не паехаў бы. А ў Брусэль хутчэй за ўсё ўсё ж паедзе. Ну хоць бы каб пазлараднічаць над тым, хто так доўга не запрашаў, ды і кальнуць Пуціна акуратна і бяз выкліку, але адчувальна. За ўсё добрае.

Учыніўшы пры гэтым маленькі скандальчык, каб паказаць, што галоўны сябар і брат у Беларусі — гэта ўсё ж Расея. Як гэта было на рыскім саміте Партнэрства, дзе на патрабаваньне беларускай дэлегацыі з выніковай рэзалюцыі быў выключаны пункт з асуджэньнем анэксіі Крыму. Ну і тут што-небудзь такое будзе. Проста і пераканаўча, як расейскі сьцяг на Алімпіядзе ў Рыа ў руках Андрэя Фомачкіна.

На гэта некаторыя скажуць, што Лукашэнка ў Брусэлі — траянскі конь Масквы. Ну а ў Маскве ўздыхнуць, як бы Беларусь пасьля візыту Лукашэнкі ў Брусэль не сталі траянскім канём ЭЗ. Ну не канём — поні. Такі траянскі поні ЭЗ. Спакойны такі, асьцярожны і збалянсаваны.

Вяртаючыся да пачатку, варта заўважыць, што незапрашэньне беларускага прэзыдэнта на саміты УП было часткай адзінай санкцыйнай палітыкі. Можна спрачацца пра тое, наколькі карыснай яна была для ЭЗ. Але абрубак, рэшта досыць шырокай палітыкі, «усьмешка Чэшырскага ката», у прынцыпе не можа спрыяць дасягненьню якіх-бы то ні было мэтаў.

Таму Аляксандра Лукашэнкі і запрасілі ў Брусэль.

Перадрук з парталу TUT.BY

Юры Дракахруст

Каталёнцам можна паспачуваць. Складана звонку адчуць, наколькі цяжкі для іх прыгнёт Мадрыду, цяжка ацаніць, якое шчасьце прынесла б ім (або прынясе ім) незалежнасьць. Напэўна, субʼектыўна цяжкі, напэўна, многія і праўда спадзяюцца, што незалежнасьць прынясе ім шчасьце. Інакш і не было б канфлікту. Аднак ці карысна гэта Беларусі, ці прынясе шчасьце і ёй незалежнасьць Каталёніі і яе наступства — хутчэй за ўсё не.

Дзіўнае пытаньне. Хай там самі разьбіраюцца. І тым не менш пытаньне не такое дурное, як здаецца на першы погляд.

Зусім нядаўна падобны рэфэрэндум адбыўся ў іракскім Курдыстане. Яго вынікі не прызнаў ня толькі Багдад, але і, напрыклад, ЗША. А Ізраіль — прызнаў і ўсяляк вітаў.

Ці вынікае з гэтага, што амэрыканцы не паважаюць права нацыяў на самавызначэньне, як прынцып? Як прынцып — паважаюць. Самі ж калісьці паўсталі супраць мэтраполіі, зразумела, парушыўшы законы дзяржавы, часткай якога былі.

Але на прынцып самавызначэньня ёсьць прынцып тэрытарыяльнай цэласнасьці і вяршэнства закону. І ў той жа амэрыканскай гісторыі, калі паўднёвыя штаты паспрабавалі скарыстацца правам на самавызначэньне, адказам цэнтральнага ўраду сталі гарматы генэралаў Гранта і Шэрмана.

Так што прынцыпы прынцыпамі, а на практыцы стаўленьне да тых ці іншых «геаграфічных навінаў» у далёкім замежжы будуецца ў адпаведнасьці з уласнымі нацыянальнымі інтарэсамі.

Ці маюць курды і каталёнцы абстрактнае права стварыць сваю дзяржаву? У нейкім сэнсе так. Але на іх права ёсьць права Багдаду і Мадрыду забясьпечваць адзінства сваіх краінаў, строга кажучы, нават і абавязак. Тамтэйшыя законы і канстытуцыі не прадугледжваюць падзелу гэтых краінаў па волі каго б там ні было.

Так што праблема, як правіла, вырашаецца наогул па-за прававым полі, а ў палітычнай плашчыні — у кампрамісе або сутыкненьні. Тут няма ўнівэрсальнага рашэньня.

Гішпанія ад Беларусі няблізка. Аднак Эўразьвяз — на мяжы. А Гішпанія — частка ЭЗ. І таму ўзрушэньні на іншым канцы Эўропы не зусім ужо ніяк не тычацца Беларусі. Ускосна — тычацца.

Ужо Брэксіт стаў сапраўдным геапалітычным землятрусам, моцна зьмяніўшы аблічча адзінай Эўропы. Хоць бы ў тым, што ўплыў ЭЗ як палітычнага субʼекту стаў меншым, што цікавасьць ЭЗ да ўсяго, што адбываецца за яе ўсходняй мяжой, істотна зьнізілася. І не па прычыне нейкага сьвядомага выбару — проста не да таго, не да іх (у сэнсе не да нас).

Ну а тут яшчэ і Каталёнія на падыходзе. Якая не адзіны патэнцыйна сэпаратысцкі рэгіён Эўропы. Адзінства Бэльгіі і Італіі, напрыклад, таксама зусім не гарантаванае, шмат чаго ў Эўропе можа пасыпацца па прынцыпе даміно пасьля незалежнасьці Каталёніі.

Дарэчы, каталёнскі этнас жыве ня толькі ў Гішпаніі, але і ў Францыі. А чаму б і не, чаму незалежная дзяржава каталёнцаў павінныя быць толькі ў межах правінцыі цяперашняй Гішпаніі? Гэтага не дазваляе закон? Які закон? Калі можна пераадолець гішпанскі закон дзеля самавызначэньня, чаму трэба браць пад увагу якія-небудзь іншыя законы?

Курдзкі рэфэрэндум, дарэчы, выклікаў асуджэньне многіх краінаў, у тым ліку і ЗША, як раз не толькі таму, што яны асьцерагаюцца падзелу Іраку, але і таму, што незалежнасьць ірацкага Курдыстану можа спарадзіць адпаведныя настроі і дзеяньні і ў турэцкім Курдыстане. Нямала курдаў жыве і ў Іране, і ў Сірыі, дзе ідзе грамадзянская вайна і кіруе аўтамат. А чаму б і ім не самавызначыцца ўсьлед за іх братамі ў ірацкім Курдыстане? У што тады ператворыцца Блізкі Ўсход?

Абстрактны прынцып самавызначэньня бездакорны. Аднак ці вышэй ён гэтых зусім практычных наступстваў? Для кагосьці, напрыклад, для саміх курдаў, магчыма, і так. Для іншых — наўрад ці.

Такімі суровымі наступствы незалежнасьці Каталёніі, хутчэй за ўсё, не будуць. Хоць загадзя не скажаш. Вось пасьля абвяшчэньня рэфэрэндуму аб незалежнасьці Каталёніі 1 кастрычніка некаторыя меркавалі, што Мадрыд будзе мэлянхалічна назіраць за гэтым сьвятам самавызначэньня. Ну гэта ж Эўропа ХХІ стагодзьдзя - гаварылася тады. Аднак аказалася інакш: арышты палітыкаў, блякаваньне сайтаў, увод у Каталёнію верных Мадрыду паліцэйскіх (пакуль не армейскіх) сілаў, зьнішчэньне бюлетэняў, блякаваньне выбарчых участкаў — такім стаў адказ цэнтральнага ўраду. «Антытэрарыстычная апэрацыя»-лайт. Пакуль лайт.

Што такое Эўропа ХХІ стагодзьдзя — стане ясна ў ХХІІ. У мінулых стагоддзях, уключаючы і ХХ, вырашэньне падобных канфліктаў у Эўропе рэдка было ідылічным.

Дарэчы, цікава адзначыць, што лідэры ЭЗ, канцлер Нямеччыны Ангела Мэркель і прэзыдэнт Францыі Эманюэль Макрон, выказалі падчас крызісу падтрымку Мадрыду ў той ці іншай форме.

Ну не тое каб ухвалілі ўсе дзеяньні гішпанскіх уладаў, так прама «Каталёнія — гэта Гішпанія» не казалі. Але пра інтарэсы «усёй Гішпаніі» Макрон, напрыклад, казаў. У любым выпадку гэта зусім не «Свабоду Каталёніі».

А як жа сьвяты прынцып самавызначэньня, гэта ж Эўразьвяз — прыклад і настаўнік высокай маралі ў палітыцы? Ну неяк так. Краіны, якія ўваходзяць у ЭЗ, можа нават спачуваюць каталёнцам, прыгадваюць уласную гісторыю, але сваім уласным інтарэсам і інтарэсам саюзу яны спачуваюць больш, чым каталёнцам.

Падобным жа чынам, так уяўляецца, варта глядзець на сытуацыю і Беларусі, і беларусам. Можа быць, усё там вырашыцца шчасьліва, мірна разьвядуцца, як у свой час Чэхія і Славаччына, і будуць і далей квітнець пад шатамі ЭЗ.

Але ёсьць небеспадстаўныя асьцярогі, што зусім ужо мірна можа і не атрымаецца. А нават калі і атрымаецца, то няма гарантыяў, што нават пры самым спрыяльным сцэнары здабыцьця Каталёніяй незалежнасьці «парад сувэрэнітэтаў» не пойдзе далей па Эўропе. І тым больш няма ніякіх гарантыяў, што ЭЗ у выніку гэтых навацыяў не стане слабей і палітычна, і маральна.

Уяўляецца, што аслабленьне Эўропы — зусім не ў інтарэсах Рэспублікі Беларусь. І не толькі тых беларусаў, якія за «Беларусь — у Эўропу», але і тых, якіх большасьць, для каго Эўропа — гэта і партнэр, і ў нейкім сэнсе прыклад, а ў нейкім — і супрацьвага ўплыву розных іншых, хоць і вельмі паважаных, але неэўрапейскіх цэнтраў сілы.

Магчыма, у гэтых самых цэнтраў іншае бачаньне сытуацыі, іншыя ацэнкі наступстваў каталёнскай незалежнасьці. Інфармацыя пра тое, што Масква спакваля падтрымлівае каталёнскі сэпаратызм, не выглядае цалкам дакладнай. Аднак гэта цалкам можна дапусьціць. У Расеі — свае мэты, сваё разуменьне ўласных нацыянальных інтарэсаў. Асаблівай бяда ў аслабленьні ЭЗ яна, магчыма, і не бачыць. Але ўяўляецца, што калі гэта так, то інтарэсы Масквы і Мінску ў гэтым пытаньні не супадаюць.

Так што каталёнцам можна паспачуваць. Складана звонку адчуць, наколькі цяжкі для іх прыгнёт Мадрыду, цяжка ацаніць, якое шчасьце прынесла б ім (або прынясе ім) незалежнасьць. Напэўна, субʼектыўна цяжкі, напэўна, многія і праўда спадзяюцца, што незалежнасьць прынясе ім шчасьце. Інакш і не было б канфлікту.

Аднак ці карысна гэта Беларусі, ці прынясе шчасьце і ёй незалежнасьць Каталёніі і яе наступства — хутчэй за ўсё не.

Беларусь, уласна кажучы, у дадзеным выпадку ніхто асабліва і не пытае. Нямеччыну і Францыю вось спыталі, дык яны і адказалі. І ўяўляецца, што мудрым адказам Беларусь, хай і для самой сабе, быў бы такі ж адказ.

Перадрук з парталу TUT.BY

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG