Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

субота 27 травень 2017

Архіў
студзень люты сакавік красавік травень чэрвень ліпень жнівень верасень кастрычнік лістапад сьнежань

Як сацыялягічныя апытаньні, гэтак і вялікія беларускія розумы — ад Абдзіраловіча да Акудовіча — кажуць пра тое, што беларусы, хутчэй за ўсё, даволі доўга застануцца падзеленай нацыяй, якая імкнецца як да Захаду, так і да Ўсходу.

Нярэдка і журналісты, і публіка ўспрымаюць тую або іншую падзею як сэнсацыю, як паказчык новай тэндэнцыі, трэнду. Між тым часта выяўляецца, што ўсё гэта было, было, было. Гэта датычыць і дадзеных сацыялягічных апытаньняў. Вельмі часта яны адпавядаюць — або здаецца, што адпавядаюць — выслоўю біблійнага Эклезіяста — няма нічога новага пад сонцам. Асабліва гэта справядліва ў выпадку, калі гаворка ідзе пра погляды людзей на сьвет, на месца ў сьвеце іх краіны. Ацэнкі свайго матэрыяльнага жыцьця мяняюцца даволі дынамічна, геапалітычныя прыярытэты — значна менш.

Гэта пацьвярджаецца дадзенымі красавіцкага 2017 году апытаньня Беларускай аналітычнай майстэрні (БАМ), апублікаванымі на мінулым тыдні. Згодна з апытаньнем у сытуацыі выбару паміж саюзам з Расеяй і Эўразьвязам першаму аддаюць перавагу амаль дзьве траціны апытаных, другому — 15%. Пры гэтым суадносіны адказаў практычна не зьмянілася ў параўнаньні са сьнежнем мінулага году.

Аднак ранейшыя публікацыі БАМ паказваюць, што нязьменнасьць захоўвалася на працягу значна большага часу (Гл. тут: Графік 11). Як бачна з гэтых дадзеных, суадносіны геапалітычных «вагаў» не мяняліся практычна з часу далучэньня Крыму да РФ, з сакавіка 2014 году. Невялікая флюктуацыя назіралася толькі ў лістападзе 2014 году. На першы погляд, дзіўная стабільнасьць. У гэты часовы інтэрвал уклаліся і вайна ў Данбасе, і нармалізацыя адносінаў паміж Беларусьсю і ЭЗ, і букет вострых палітыка-эканамічных канфліктаў з Расеяй у 2016-2017 гадах, і міграцыйны крызіс у ЭЗ, і Брэкзыт.

А паўплывала на дынаміку геапалітычных прэфэрэнцыяў па сутнасьці толькі адно — Украіна. Паводле апытаньняў БАМ (Гл. тут: Графік 7) у 2013 годзе геапалітычныя прыярытэты беларусаў былі таксама досыць стабільныя, але на іншым узроўні: доля тых, хто аддаваў перавагу саюзу з РФ, складала ў сярэднім на працягу году 53%, доля прыхільнікаў эўраінтэграцыі Беларусі — у сярэднім 29%. Пасьля сакавіка-траўня 2014 году яны стабілізаваліся на новым узроўні, колькасьць прыхільнікаў саюзу з Расеяй прыкладна на 10 працэнтных пунктаў вырасла, на столькі ж зьменшылася і доля тых, хто за «Беларусь — у Эўропу».

Вельмі павучальнае супадзеньне тэндэнцыяў, выяўленых у апытаньнях як БАМ, так і НІСЭПД. НІСЭПД задаваў крыху іншае пытаньне наконт выбару паміж інтэграцыяй з Расеяй і ЭЗ, але зьмена трэнду у апытаньнях інстытуту была зафіксаваная дакладна такая самая, як і ў БАМ: у сярэднім доля арыентаваных на саюз з Расеяй у 2014-2016 гадах павялічылася ў параўнаньні з 2013 годам дакладна на тыя самыя 10 працэнтных пунктаў, адпаведна настолькі ж зьменшыліся праэўрапейскія настроі.

Прычына гэтага зруху ў геапалітычных арыентацыях — у ацэнках таго, што адбылося ва Ўкраіне ў 2014 годзе. Далучэньне Крыму да РФ расцэньвалі як правамерныя і апраўданыя дзеяньні прыкладна дзьве траціны апытаных у апытаньнях БАМ пачынаючы зь верасьня 2014 году (Гл. тут: Графік 3). Менавіта столькі ж і гэтак сама ацэньвалі гэтыя дзеяньні і падчас красавіцкага 2017 году апытаньня БАМ.

Фігуральна кажучы, новы, больш прарасейскі геапалітычны трэнд, які пачаўся зь вясны 2014 году — бонус Расеі за яе рацыю. Зьвяртае на сябе ўвагу і блізкасьць паказчыкаў: дзьве траціны — за саюз з Расеяй і столькі ж — за тое, што Расея з Крымам мела рацыю. Аднак варта адзначыць, што эфэкт «Крымнашу» аказаўся хоць і значным, але абмежаваным і без тэндэнцыі да паглыбленьня.

Плюс 10 працэнтных пунктаў за саюз з Расеяй з траўня 2014 па красавік 2017 у параўнаньні з 2013 годам — гэта цэлых 10 пунктаў, але і ўсяго 10 пунктаў. А далей — ні назад ні наперад.

Ці вынікае ў масавай сьвядомасьці з таго, што Крым «і наш», што і зь Беларусьсю Расеі варта было б паступіць гэтак сама? А вось гэта не. Што такое ЭЗ, у якім частка беларусаў хацела б бачыць сваю краіну, больш-менш зразумела. Для большасьці беларусаў, праўда, ня вельмі вядома, але збольшага зразумела — і Літва там, і Польшча там, прыкладна ясна, што гэта такое. Што такое саюз з Расеяй, за які выступаюць двое з трох беларусаў — гэта, наогул кажучы, можа азначаць вельмі розныя рэчы. Фармальна і СНД — нейкі саюз з Расеяй, і ператварэньне Беларусі ў суб’ект Расейскай Фэдэрацыі — таксама саюз.

У сьнежаньскім 2016 году і красавіцкім 2017 году апытаньнях БАМ задавалася ўдакладняючае пытаньне. І ў адказах на яго рэспандэнты прадэманстравалі нават большую салідарнасьць, чым у адказах на абстрактнае пытаньне пра саюз з РФ альбо сяброўства ў ЭЗ. Больш за 70% абралі варыянт адказу «незалежныя, але прыязныя краіны, бязь візаў і мытняў». 6-7% аддалі перавагу крайняму варыянту — візы, закрытыя межы, мытні. Іншую крайнасьць — банальнае ўваходжаньне Беларусі ў РФ — выбралі таксама нямногія.

Больш апытаных — 13% — аддалі перавагу даволі загадкаваму варыянту, прапанаванаму сацыёлягамі — «трэба аб’яднацца ў адну саюзную дзяржаву». Гэта як? Зноў жа, фармальна кажучы, РБ і РФ у нейкай саюзнай дзяржаве з пачатку стагодзьдзя і знаходзяцца. Дык як бы ўжо і аб’ядналіся.

Асабліва дзіўны такі прапанаваны варыянт у якасьці альтэрнатывы як уступленьню ў РФ, так і статусу незалежных, але прыязных краінаў. Зрэшты, мабыць, ня варта дакараць сацыёлягаў БАМ: задача сфармуляваць, раскласьці на выразныя альтэрнатывы цякучую матэрыю стаўленьня беларусаў да Расеі — сапраўды Геркулесава задача. Хочацца быць з Расеяй, але ўсё ж і самастойнымі — такі агульны настрой грамадзкай думкі. Быць з Расеяй — гэта як? Ну неяк так.

Дарэчы, зьвяртае на сябе ўвагу, што доля тых, хто за адносіны з Расеяй як зь якой-небудзь далёкай Аўстраліяй — зь межамі, візамі, мытнямі, прыкметна меншая, чым доля тых, хто за сяброўства Беларусі ў ЭЗ. Гэта значыць, нават сярод «эўрабеларусаў» далёка ня ўсе за тое, каб Расея была ну зусім ужо замежжам. Зрэшты, хіба адным беларусам уласьцівая такая дваістасьць?

Вось украінскія палітыкі трактуюць бязьвіз з ЭЗ як сымбаль сыходу ад савецкай і расейскай спадчыны. Ну ім лепш вядома, як гэтае рашэньне трактаваць. Аднак бязьвіз з Расеяй (і Беларусьсю, дарэчы) у іх як быў з 1991 году, так і застаецца. Дык і нават тым беларусам, якія за Эўропу, Расея не чужая.

Але вернемся да «Крымнашу». А што беларусы думаюць наконт таго, ці не ажыцьцявіць Расея падобную апэрацыю і зь іх Бацькаўшчынай? А ня думаюць яны, што гэта адбудзецца. І зноў вялікай, пераважнай большасьцю — (Гл. тут: Графік 7). І ў красавіку 2017 году 68% беларусаў ня думалі, што Расея можа рэалізаваць у Беларусі крымскі сцэнар. І тут ацэнкі стабільныя на працягу 3 гадоў, як укапаныя.

Ацэнкі верагоднасьці і пажаданасьці якой-небудзь падзеі — рэчы розныя. Але зьвязаныя. Калі дзьве траціны беларусаў лічаць, што Расея «правільна і правамерна» далучыла Крым, то чаму б і ня выказаць меркаваньне, што яна і далей захоча палітычна аб’ядноўваць «рускі сьвет» пад эгідай гаспадара Крамля? Ну вось неяк не мяркуюць гэтага беларусы. Крым — не Беларусь, прынамсі ва ўяўленьні беларусаў наконт уяўленьняў расейцаў і Пуціна.

У якой ступені стаўленьне беларусаў да Расеі, да «Крымнашу», да праблемы геапалітычнага выбару абумоўленае узьдзеяньнем на іх расейскіх СМІ? Адразу можна сказаць — у вялікай. Узьдзеяньне навідавоку, няма іншай краіны ў сьвеце, дзе расейскае ТБ было б «на кнопцы», нароўні з нацыянальнымі каналамі. Але ці толькі ў гэтым справа?

У 2015 годзе, калі канфлікт у Данбасе быў у разгары, украінскія сацыёлягі вымералі на тэрыторыі іх краіны ступень узьдзеяньня расейскай прапаганды. Выснова дасьледаваньня — гэтая ступень у Харкаве ў разы вышэйшая, чым у Львове. Але тэхнічна ўзьдзеяньне аднолькавае — ні ў Харкаве, ні ў Львове расейскіх тэлеканалаў няма ні на кнопцы, ні ў кабэльных сетках, усюды пры жаданьні іх можна паглядзець са спадарожніка і ў інтэрнэце. А ўспрыманьне вельмі рознае ў залежнасьці ад рэгіянальнага культурнага кантэксту, ад установак тых, хто ўспрымае. Так і ў Беларусі тое самае. Прапаганда дзейнічае на тых, хто гатовы яе ўспрымаць.

Зь іншага боку, як паказана ў дасьледаваньнях кіраўніка БАМ Андрэя Вардамацкага, калі параўноўваць ацэнкі беларусамі і расейцамі, скажам, таго самага «Крымнашу», то ў наяўнасьці зазор, разрыў: сярод беларусаў за — 65%, але сярод расейцаў — пад 90%. Няцяжка бачыць, што расейская прапаганда не ўсёмагутная, прынамсі ў Беларусі яна ня гэтак ўсёмагутная, як у Расеі.

Акрамя таго, калі стаўленьне да Расеі і да «Крымнашу» ў Беларусі было нязьменным зь вясны 2014 году, то стаўленьне да расейскіх СМІ на працягу гэтага пэрыяду прыкметна зьмянялася.

У цэлым давер да расейскіх СМІ застаўся прыкладна на тым самым узроўні, але зьмянілася яго структура, доля тых, хто цалкам давярае ім, паменшылася амаль удвая. Разам з тым недавер да беларускіх дзяржаўных СМІ прыкладна ў паўтара раза павялічыўся, у той самай прапорцыі зьменшыўся недавер да беларускіх недзяржаўных мэдыяў.

Зьмена стаўленьня да айчынных СМІ, хутчэй за ўсё, стала вынікам і рэакцыяй на бурныя грамадзка-палітычныя пратэсты зімы-вясны — на маршы «недармаедаў» і на тое, як СМІ асьвятлялі іх. На геапалітычныя ўстаноўкі гэтыя зьмены пакуль не зрабілі ўплыву, як і пэўнае зьніжэньне даверу да расейскіх СМІ. Людзі, і беларусы ў тым ліку, усё ж не пустыя пасудзіны, у якія зьмесьціва наліваюць толькі СМІ.

Зьмена ў геапалітычных устаноўках беларусаў, тое, што адбылося на рубяжы 2013-2014 гадоў, не адзіная ў найноўшай гісторыі Беларусі. Як адзначаў Андрэй Вардамацкі, у нулявыя гады цяперашняга стагодзьдзя беларускае грамадзтва дзялілася прыкладна напалову ў сваіх прэфэрэнцыях, якія аддаваліся эўраінтэграцыі і інтэграцыі з РФ. Тады пунктам зьмены трэнду стаў 2004 год, год самага буйнога ў XXI стагодзьдзі пашырэньня ЭЗ, калі чальцамі гэтага саюзу сталі, у прыватнасьці, суседзі Беларусі Літва, Латвія і Польшча.

На думку Вардамацкага, прычынай тагачаснага ўзмацненьня прарасейскіх настрояў і памяншэньня праэўрапейскіх стала абвастрэньне антыэўрапейскай прапаганды беларускіх і расейскіх дзяржаўных СМІ. Можна прапанаваць і іншыя тлумачэньні — прычынай магло стаць меркаваньне многіх беларусаў пра тое, што Расея пры Пуціне стала краінай больш упарадкаванай, а таксама першы ўкраінскі Майдан, які мог паўплываць на беларускую грамадзкую думку ў тым самым кірунку, што і другі.

На геапалітычных «франтах» — безь пераменаў. Пакуль так. Пры гэтым, як паказвае аналіз геапалітычных густаў беларусаў, іх выбар здольныя зьмяніць толькі кардынальныя, лёсавызначальныя падзеі маштабу вайны ва Ўкраіне і пашырэньня ЭЗ. Сваркі і прымірэньні А. Лукашэнкі і У. Пуціна, мігранты ў Эўропе — гэта выклікае часовыя ваганьні перавагаў, але не мяняе доўгатэрміновай тэндэнцыі. Рабізна на вадзе, так бы мовіць. Беларусы карэктуюць свой погляд на месца іх краіны ў сьвеце пад уплывам сапраўды важных, глябальна значных падзеяў.

Зрух 2013-2014 гадоў, сытуацыя пачатку нулявых гадоў — гэтыя факты сьведчаць пра тое, што цяперашняя стабільнасьць і ў сэнсе геапалітычнага выбару можа значна і хутка зьмяніцца. А вось наколькі і наколькі доўгачасова — добрае пытаньне. Як сацыялягічныя апытаньні, гэтак і вялікія беларускія розумы — ад Абдзіраловіча да Акудовіча — кажуць пра тое, што беларусы, хутчэй за ўсё, даволі доўга застануцца падзеленай нацыяй, якая імкнецца як да Захаду, так і да Ўсходу. Дзьве душы — так называўся раман яшчэ аднаго беларускага клясыка, Максіма Гарэцкага.

Можна, вядома, сказаць, што гэтыя ваганьні грамадзкай думкі ня вельмі важныя і куды ісьці і з кім сябраваць — на тое беларусам і дадзенае начальства, якое яны вельмі паважаюць і якому лепш відаць. Але парадокс палягае ў тым, што голас народу — ён і праўда голас Божы. Хоць гэты голас не заўсёды зразумелы, у тым ліку і начальству. За саюз, але і за незалежнасьць, за «Крымнаш», але і ня дай Бог, каб з намі так.

Як казаў прэзыдэнт ЗША Біл Клінтан, амэрыканскі народ сказаў сваё слова, але каб зразумець, што ён сказаў, спатрэбіцца пэўны час. Зь беларусамі — тая самая гісторыя. Словам, да наступнага апытаньня. Або наступнай Падзеі, годнай гэтага слова.

Юры Дракахруст

Прэзыдэнтам Францыі стаў Эманюэль Макрон. Нават цяжка сябе ўявіць, якія наступствы мела б перамога на выбарах Марын Лё Пэн.

Прэзыдэнтам Францыі стаў Эманюэль Макрон. Нават цяжка сябе ўявіць, якія наступствы мела б перамога на выбарах Марын Лё Пэн. Можа і ня ўсе яе пляны яна б здолела рэалізаваць, але пэўна, што Францыя — ключавая краіна Эўразьвязу — кардынальна і непрадказальна зьмянілася б, а зь ёй і ўся Эўропа.

І з галасаваньнем 7 траўня ўсё было не настолькі адназначна, былі даволі кампэтэнтныя экспэрты, якія не выключалі перамогі лідэркі «Нацыянальнага фронту» і будавалі даволі праўдападобныя сцэнары яе перамогі.

Гэтага, на шчасьце, не адбылося. Старая добрая Эўропа перамагла, прынамсі, выстаяла. Прынамсі, гэтым разам. Прычым, перамога атрымалася чыстая. І ў сэнсе ліку, ён для Лё Пэн аказаўся разгромным, і ў сэнсе прынцыпаў. Драмай Эўропы апошніх гадоў быў ня толькі электаральны посьпех крайніх, ксэнафобскіх, антызьвязаўскіх сілаў, але і агульная мода на гэткія погляды, перад якой усё больш уразьлівымі аказваліся мэйнстрымныя, рэспэктабэльныя палітычныя сілы.

У Францыі адбылося ня так. Эманюэля Макрона нярэдка называюць цэнтрыстам. Але варта сказаць, што ў першым туры выбараў яго пазыцыя па шэрагу ключавых праблемаў была ня самай памяркоўнай, ня самай «сярэдняй», так бы мовіць, у параўнаньні зь іншымі кандыдатамі — ён і Лё Пэн прынамсі па шэрагу пытаньняў уяўлялі супрацьлеглыя полюсы. Макрон быў самым гарачым прыхільнікам глябалізацыі, займаў самыя лібэральныя пазыцыі ў пытаньні міграцыі, быў найбольш пасьлядоўным прыхільнікам умацаваньня, а не разбурэньня Эўразьвязу.

Ён цэнтрыст у тым сэнсе, што шмат дзесяцігодзьдзяў менавіта гэтыя прынцыпы ляжалі ў аснове крэда, палітычнага і маральнага сымбалю веры Эўропы, наконт гэтых пастулятаў быў ці здавалася, што быў, амаль што ўсеагульны кансэнсус. Але сьвет і Эўропа мяняюцца. Цяпер, на фоне іншых кандыдатаў, Макрон выглядаў ледзь не такім самым радыкалам у сваёй вернасьці прынцыпам Эўропы, як і Лё Пэн — у сваім выкліку ім.

Зразумела, нічога не застаецца нязьменным. І тая самая асоба Макрона, яго палітычны твар — таму сьведчаньне. У Элізэйскі палац прыйшоў лідэр руху, створанага ўсяго год таму. Так, Макрон — сымбаль вернасьці прынцыпам, духу, але і зьмены структуры, літары. Ён і абаронца, і разбуральнік. Нездарма ягоны палітычны маніфэст мае назву «Рэвалюцыя». Як казаў Шарль дэ Голь, французы робяць рэформы, толькі робячы рэвалюцыі. Гэта і пра Макрона, пра яго кампанію ў тым ліку.

Гэта, гледзячы па ўсім, і атрымался ў пераможцы выбараў — знайсьці новую мову, новы вобраз, спалучыць традыцыю і зьмены.

Відавочна, што і сам кандыдат, і яго каманда ўлічылі і досьвед брытанскага Брэксіту, і досьвед перамогі Трампа. Папулізм у сутнасьці перамагаецца папулізмам у форме, Макрон, калі мерыць амэрыканскімі меркамі, гэта Клінтан у вобразе Трампа.

Многія назіральнікі адзначалі, што француская моладзь галасавала за яго ледзь не павальна і зусім ня толькі з прычыны яго маладосьці — 39-гадовы Макрон у тым жа ўзросьце, у якім быў Лукашэнка, калі таго абралі прэзыдэнтам у 1994 годзе. Праўда, тады ядзерны электарат у беларускага палітыка быў зусім іншым. Аднак калі б за Макрона была толькі моладзь ці нават пераважна моладзь, ён бы не перамог.

Сымптомамі таго, што сьвет, Францыя мяняюцца і будуць мяняцца і пры прэзыдэнце Макроне, зьяўляецца яшчэ шэраг чыньнікаў.

На цяперашніх выбарах яўка аказалася найніжэйшай у параўнаньні з папярэднімі прэзыдэнцкімі выбарамі. Паказьнік ускосны, у дэмакратычных краінах яўку штучна не напампоўваюць, але паказьнік — паказьнік крызісу, пэўнай страты даверу да існай дзяржаўнай сыстэмы, не да пэрсонаў, а да інстытутаў.

У 2002 годзе бацька Марын Лё Пэн, Жан-Мары, таксама выйшаў у другі тур прэзыдэнцкіх выбараў. Тады ягоны канкурэнт Жак Шырак атрымаў у другім туры проста лукашэнкаўскі вынік, прычым на цалкам свабодных выбарах — 82%, а Лё Пэн — 18%. Цяпер яго дачка таксама прайграла, але годна. Параза, але бяз «трэску», так бы мовіць. Тое, што добрая траціна грамадзтва выказалася за ўсё тое, што ўвасабляе сабой Лё Пэн, ці прынамсі за яе асабіста — трывожны паказьнік.

Макрону давядзецца лічыцца і зь меркаваньнямі гэтых людзей. І ня ў тым сэнсе, што яго палітыка павінна быць нейкім сярэднім паміж лініяй яго ўласнай і лініяй пераможанай Лё Пэн. Лідэрства — найперш духоўная катэгорыя, вядзе той, за кім ідуць, ідуць нават тыя, хто шмат у чым нязгодны зь ім.

У гэтым рэчышчы — і дзіўная на першы погляд заява Макрона падчас тэледэбатаў, што калі ЭЗ не рэфармуецца, то Францыі і Зьвязу пагражае «Фрэкзіт» — выхад Францыі з ЭЗ, тое, што было адным з галоўных праграмных пунктаў Лё Пэн. Паказальна, што нават самы праэўрапейскі палітык Францыі не выключае Фрэкзіту, ён гаворыць пра гэта як пра пагрозу, але не выключае цалкам і пры гэтым ускладае адказнасьць за тое, каб прадухіліць такі сцэнар не адно на французаў і самога сябе.

Макрон з бляскам адказаў на выклік выбараў, цяпер яму давядзецца адказваць на выклік прэзыдэнцтва, а ён абяцае быць нялёгкім.

Бадай што першым выпрабаваньнем стануць парлямэнцкія выбары ў чэрвені. Ці пройдзе ў Нацыянальны сход шмат прадстаўнікоў кіраванага ім руху — гэта вялікае пытаньне. Ківач грамадзкай думкі можа пайсьці ў іншы бок, скампэнсаваць свой уласны выбар 7 траўня, даўшы шмат галасоў як традыцыйным партыям — рэспубліканцам і сацыялістам, так і «Нацыянальнаму фронту» Лё Пэн.

Адным з самых сур’ёзных міжнародных выклікаў стануць для Макрона адносіны з Расеяй. Падчас кампаніі ён выказваўся за жорсткую лінію адносна Масквы. У дадатак да палітыкі Крамля ў яго ёсьць і асабісты рахунак, я маю на ўвазе хакерскую атаку на перапіску каманды Макрона. Пераважная большасьць экспэртаў і, здаецца, сам новы прэзыдэнт лічаць, што за атакай стаіць Крэмль. А Макрон не выглядае чалавекам, які забывае крыўды.

Дарэчы, цікавасьць сытуацыі — ня толькі ў выразным крамлёўскім сьледзе гэтай атакі, а ў яе выніку. Павесілі на сайт Wikileaks ажно 9 Гб перапіскі — і самі ж не знайшлі ў гэтых «гігах» проста ніякага кампрамату на палітыка. Па шчырасьці, трэба ўмець, мяркую, няшмат палітыкаў сьвету прайшлі б такі тэст на чысьціню.

Ня выключана, што перамога Макрона ўскосна паўплывае на вынікі датэрміновых парлямэнцкіх выбараў у Вялікабрытаніі, якія адбудуцца ў чэрвені, паспрыяе перамозе на іх прыхільнікаў больш мяккага, памяркоўнага сцэнару Брэксіту.

Падчас тэледабатаў перад выбарамі Лё Пэн выдала па-француску бліскучае «слоўца»: Прэзыдэнтам Францыі ў любым выпадку стане жанчына — або я, або мадам Мэркэль.

Апошняе, зразумела, гіпэрбала, але вяртаньне Эўропе лідэрства дзьвюх краінаў — Францыі і Нямечыыны, а не аднаго Бэрліну, сцэнар цалкам магчымы.

Палітыка Парыжу адносна Беларусі наўрад ці істотна зьменіцца, прынамсі, бліжэйшым часам. Падыходы могуць стаць больш жорсткімі, ціск наконт пытаньняў правоў чалавека можа стаць больш моцным, але наўрад ці можна чакаць якасных зьменаў. У новага лідэра Францыі будзе шмат іншых, больш пільных клопатаў.

Але і Беларусь сёньня атрымала станоўчае пасланьне, прычым ня толькі яе праўрапейская частка насамрэч. Старая добрая Эўропа засталася сабою, сапраўдная рэвалюцыя (ці контррэвалюцыя, тут ужо як хто лічыць) ня здарылася. Лёзунг «Беларусь — у Эўропу» можа і не наблізіўся да сваёй рэалізацыі, але прынамсі ня страціў сэнс адносна накірунку, ня стала актуальным пытаньне: а Эўропа — гэта цяпер што?

Вось тое, што выстаяла, што адстаялі на францускіх выбарах. У тым ліку і Францыю Супраціву, і Эўропу перамогі над нацызмам, не ў апошнюю чаргу.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG