Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Ігар Памяранцаў

нядзеля 24 чэрвень 2018

Архіў
2018 2017 2016 2015
студзень люты сакавік красавік травень чэрвень ліпень жнівень верасень кастрычнік лістапад сьнежань

Ампутацыя

Ампутация
пачакайце
Embed

No media source currently available

0:00 0:53:55 0:00

Вайна і паэзія ў дакумэнтальным фільме пра трагедыю на ўсходзе Ўкраіны

Ігар Памяранцаў

Слова «вераломны» для дзясяткаў мільёнаў людзей з агульнай савецкай памяцьцю заўсёды асацыявалася з нападам Нямеччыны на СССР у чэрвені 1941 году. Словы «здрадлівы», «падступны», «парушыўшы абяцаньні і абавязаньні» маглі ўжывацца ў самых розных кантэкстах, але «вераломны» азначаў адно: пачатак Вялікай Айчыннай вайны. Сакавік 2014 году, калі Расея без абвяшчэньня вайны фактычна ўварвалася на тэрыторыю Ўкраіны, зьмяніў ня толькі палітычную карту Эўропы, але і значэньні словаў: «вераломны» стала сучасным, а «даваенны» перамясьцілася з саракавых гадоў мінулага стагодзьдзя ва ўкраінскую найноўшую гісторыю. Цяперашні час кідае цень на мінуласьць у той самай ступені, у якой мінуласьць — на цяперашні час. Нават клясычныя расейскія вершы Сямёна Гудзенкі пра Другую сусьветную вайну цяпер чытаюцца інакш.

Бой был короткий.
А потом
глушили водку ледяную,
и выковыривал ножом
из-под ногтей
я кровь чужую.

Раней было ясна, чыя гэта кроў: вядома, нямецкая. А цяпер? Свая? Братняя? Зло мяняе пагоны, мундзіры, боты, гаворыць на розных мовах. Вайна на ўсходзе Ўкраіны зьмяніла маё чытацкую оптыку. Я інакш прачытаў вершы, якія заўсёды любіў, і напісаў з аглядкай на любімыя радкі і строфы лірычны цыкл «Ампута ...». Вось адзін з вершаў:

Как это было! Как совпало —
Война, беда, мечта и юность!
И это все в меня запало,
И лишь потом во мне очнулось!..

Давід Самойлаў

А ў Мыколе ўжо не ачуецца.
Быццам толькі-толькі радаваўся,
што адрэзалі ніжэй калена, -
«На два сантымэтры ніжэй!» -
Два сантымэтры — вялікая справа.
Калена — геніяльны шарнір -
дзякуй стваральніку!
Ды як жа ў яго ня верыць пасьля гэтага!
А быццам усё ішло на папраўку. Але ...
Бацька спытаў пратэзіста:
— Пратэз зьняць?
Пратэзіст адказаў:
— Калі ў зямлю будзеце закопваць,
то не здымайце:
яму і на тым сьвеце ён спатрэбіцца,
а калі крэміраваць будзеце,
то й ня ведаю.

Цяперашнюю вайну прынята называць «гібрыднай», паколькі яна вядзецца ня толькі па-старому, але і з выкарыстаньнем найноўшых інфармацыйных тэхналёгіяў. Гэтыя тэхналёгіі пастаўляюць і дастаўляюць інфармацыю як боепрыпасы. Само слова «гібрыдны» — нэўтральнае, выродлівым або прыгожым яго не назавеш. Як і чым мастак можа адказаць на «стылістычна» іншую вайну? Думаю, выбарам стылю, жанру, мовы. Па матывах паэтычнага цыклю «Ампута ...» мы з харкаўскай кінарэжысэркай Лідзіяй Старадубцавай зьнялі дакумэнтальны фільм «Ампутацыя». Гэты фільм пачынаўся зь вершаў, але ўжо ў працэсе працы некалькі вершаў нарадзілася дзякуючы фільму.

Мы не расказваем лінейных гісторый украінскіх салдатаў, якія страцілі рукі ці ногі. Мы працуем з вобразамі, асацыяцыямі, настроем. Нашы суаўтары — мастакі Караваджа і Рэмбрант, кампазытары Аляксандр Бакшы, Гія Канчэлі і яшчэ дзясятак кампазытараў (усе яны супрацоўнічалі з намі бескарысьліва), фатографы Валерый Ананьеў і Аляксандар Мордэрэр.

На гэтым можна было б паставіць кропку. Аўтары выказаліся. Але нешта яшчэ засталося за тэкстам. Я ведаю што: наш боль, наша спагада, наша датычнасьць. У маім цыклі «Ампута ...» ёсьць вершы, якія засталіся за кадрам:

Яны аблажылі нашу крэпасьць і далі ноч на здачу.
Мы ўжо ня раз перажывалі такое:
падкопы, стралковыя ланцугі, за імі сапёры,
штыхавая атака, канаты, штурмавыя масты,
нарэшце, узяцьце, іх штандар на дазорнай вежы
і разьня — да апошняга немаўляці і шчанюка -
з дапамогай халоднай зброі,
каб спазнаць простае ратнае шчасьце
і зэканоміць боепрыпасы.
Але і гэтым разам мы вырашылі не здавацца.

Пераклад: Сяргей Шупа

Праект «Ампутацыя» будзе прадстаўлены ў канцы красавіка 2017 году на міжнароднай канфэрэнцыі ў Гішпаніі ў рамках гуманітарнага праекту «Эўропа для грамадзянаў»

Дакумэнтальны фільм «Шво. Псыхоляг на вайне» пра фізычныя і псыхалягічныя траўмы ўкраінскіх вайскоўцаў, удзельнікаў баявых дзеяньняў супраць прарасейскіх сэпаратыстаў у Данбасе. Галоўныя героі карціны — украінскі вайсковы псыхоляг і афіцэр-выведнік, тройчы паранены ў зоне вайсковай апэрацыі

У жніўні 2015 году разам з украінскімі калегамі я здымаў у Харкаве фільм пра вайсковых псыхолягаў і іх працу. Псыхолягаў мы знайшлі, іх падапечныя — тройчы паранены выведнік, былы ваеннапалонны і данбаская перасяленка — пагадзіліся гаварыць на камэру пра свае праблемы. Заставалася толькі зьняць хоць бы дзьве-тры хвіліны атмасфэры прыфрантавога гораду.

Харкаў жыве паралельнымі жыцьцямі: летнім легкадумным і ледзь прыкметным ваенным. Больш за сто тысяч уцекачоў стараюцца ня кідацца ў вочы, хоць чэргі па дапамогу бачныя голым вокам. Вайсковы шпіталь за год зь лішнім «прапусьціў» больш за дзесяць тысяч салдат, і многія зь іх вярнуліся не дадому або на перадавую, а на могілкі сваіх сёлаў і гарадоў. Гэтую зону бяды, фізычнай пакуты, трывогі за сьценамі казармаў і ваенкаматаў здымаць забаронена. Разам з рэжысёрам фільму Лідзіяй Старадубцавай мы прыйшлі ў лякарню з маленькай камэрай, каб наведаць параненага байца. Інакш нас не пусьцілі б. Так, мы прынесьлі байцу садавіну і ваду, але ўпотай, парушыўшы правілы, зьнялі тузін самотных мыліц, пустыя інвалідныя крэслы-вазочкі ў калідоры, постаці хворых, што кураць у двары.

Культура на вайне — гэта збоку прыпёку. Яна зладзеявата запускае руку ў чужыя раны. Адзін з афіцэраў, вайсковы лекар, распавёў, як ехаў са сваёй ротай у грузавіку і як яны патрапілі пад абстрэл. Справа была зімою. Апавядальніку пашанцавала: яго нават не параніла. Але галава яго і ногі так зьмерзлі, што ён стукаў зубамі. Раптам ён адчуў, што грудзі ў яго зрабіліся гарачыя. Ён паглядзеў на бушлат і ўбачыў, што яму горача ад крыві забітага таварыша. Гэты расказ апёк маю памяць. Я ўспомніў вершы савецкага паэта-франтавіка Ёны Дэгена, напісаныя ў 1944 годзе:

Мой товарищ, в смертельной агонии Не зови понапрасну друзей. Дай-ка лучше согрею ладони я Над дымящейся кровью твоей.

Падчас вайны культура мімаволі грэе рукі над чужой бядой. Але ў яе ёсьць апраўданьне. Вобразы сьмерці, адчаю, смутку, перададзеныя паэтам, кампазытарам, мастаком, могуць адкласьці новыя бойні, так, адкласьці, але не прадухіліць. Якое ўсё ж мізэрнае суцяшэньне!

«Шво. Псыхоляг на вайне» (дакумэнтальны фільм)

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG