Адным з самых моцных успамінаў, якія яна пранесла праз жыцьцё, была крыўда: чаму беларусы іх не абаранілі?
Сам Шукеловіч вырас на Ашмяншчыне, непадалёк ад мясьцінаў, зьвязаных з Багушэвічам. Ён расказвае, што яшчэ ў дзяцінстве чуў пра паэта ня як пра хрэстаматыйнага клясыка, а як пра жывога чалавека.
«Мяне гадавалі дзьве сястры, нашыя жупранкі, старэйшыя жанчыны. Муж адной зь іх быў суседам Францішка Багушэвіча ў Кушлянах. Яны ведалі шмат показак пра самога Багушэвіча, шмат мне пра яго расказвалі. Яны расказвалі і пра паўстаньне, іхныя дзяды ці прадзеды памяталі пра паўстаньне Кастуся Каліноўскага. Як людзі хаваліся ў лясах, як гэта ўсё жыло. Як, здаецца, Багушэвіч, хаця кажуць, што гэта быў ягоны брат, у Жупранах падчас паўстаньня Каліноўскага прамаўляў на рынкавым пляцы, агітаваў людзей падтрымаць паўстаньне, супрацьпаставіцца Расейскай імпэрыі».
Ужо жывучы ў Варшаве, Шукеловіч адшукаў праз Фэйсбук нашчадкаў Багушэвіча і сустрэўся з Крыстынай Шманьдай. Яна нарадзілася ў 1932 годзе пад Смаргонямі. Яе маці Станіслава Тамашэўская была дачкой Тамаша Багушэвіча — сына Францішка Багушэвіча.
«У яе была крыўда на беларусаў»
У 1940 годзе сям’ю вывезьлі ў Сібір. Крыстыне было сем гадоў, яе брату — тры. Шукеловіч кажа, што дзіцячая траўма засталася зь ёю на ўсё жыцьцё.
«Яна вельмі цікавая асоба, шляхцянка, шмат гадоў настаўніца. Але я адчуў у яе такую траўму, крыўду праз тое, што яна ў сямігадовым узросьце разам з маці і братам — брату было тры гады — была высланая на пасяленьне ў Сібір, дзе яны пражылі вельмі цяжкія часы. У яе была крыўда на беларусаў, што яны дапусьцілі гэта, што яны не баранілі. У яе было такое ўяўленьне як у дзіцяці, што гэта беларусы зрабілі, што прыйшлі, арыштавалі ейную маці й іх — тыя людзі, зь якімі яны жылі побач. Чаму яны не паглядзелі, што гэта дзеці? Чаму яны гэтага не пабачылі? Дзе была эмпатыя гэтых людзей? Я не бяруся нікога судзіць, я толькі апісваю, як гэта было».
Паводле Шукеловіча, найбольш выразныя ўспаміны Крыстыны пра Сібір былі не пра палітыку і рэпрэсіі, а пра голад. Сям’я жыла ў зробленай зь дзёрну зямлянцы. Дзяўчынка шукала на лузе дзікую моркву, ела напаўгнілую кіслую капусту і на ўсё жыцьцё запомніла цукерку, якой яе пачаставаў іншы ссыльны.
Пісала лісты беларускім пісьменьнікам
Асобна Шукеловіч згадвае гісторыю маці Крыстыны. Паводле ягонага пераказу, тая пісала зь Сібіру беларускім пісьменьнікам і прасіла дапамагчы хаця б дзецям. Адказу не атрымала. Але сама сям’я тады ня ведала, што адбывалася ў гэты час зь беларускай інтэлігенцыяй.
«Маці пісала лісты да беларускіх пісьменьнікаў, каб яны заступіліся, каб яны прынамсі дзяцей вызвалілі адтуль, з гэтай галадоўкі. І ніхто нічога не адказаў. Але, напэўна, тыя самыя беларусы не маглі да іх дайсьці, ні на што не ўплывалі. Палова беларускіх пісьменьнікаў сама была ў Сібіру — ці расстраляная, ці ляжыць у Курапатах. Але яна гэтага ня ведала, у яе не было магчымасьці даведацца, ніхто ёй пра гэта не сказаў».
Пазьней маці Крыстыны арыштавалі, і нейкі час дзеці заставаліся безь яе ў дзіцячым доме. У 1942 годзе сям’і ўдалося пакінуць СССР падчас фармаваньня арміі Андэрса. Іхны шлях прайшоў праз Пэрсію — цяперашні Іран, а затым Індыю. У Польшчу сям’я вярнулася ў 1947 годзе.
Шукеловіч кажа, што гэтая сямейная гісторыя прымусіла яго задумацца ня толькі пра мінулае. Ён параўноўвае лёс сям’і Багушэвіча з сытуацыяй сучасных беларусаў, частка якіх ня можа вярнуцца на радзіму праз пагрозу палітычнага перасьледу.
«Гэта паказвае, як Польшча тады бараніла сваіх землякоў, сваіх грамадзянаў. Я параўноўваю міжволі з цяперашняй Беларусьсю і з тым, як Беларусь ставіцца да ўласных грамадзянаў. Пашпарт мы працягнуць ня можам, у Беларусь вярнуцца ня можам, нас яшчэ гэтая краіна схопіць і ня тое што абароніць, а яшчэ і пакарае».
Крыстына Шманьда пасьля вайны жыла ў Польшчы, скончыла хімічны факультэт і працавала настаўніцай хіміі ў Варшаве. Яна памерла ў 2023 годзе.