Дакумэнтальны фільм «Бяляцкі / Нязломны» зьняла ў Літве кампанія «Ketvirta versija». Рэжысэр Эймантас Бяліцкас (Eimantas Belickas), аўтары сцэнару Аляксандра Глагольева і Юры Буцько, музыку да стужкі напісаў вядомы літоўскі кампазытар і музыка Андрус Мамантавас.
Праца над фільмам пачалася, калі Алесь Бяляцкі быў у зьняволеньні. А пад канец вытворчасьці фільму, 13 сьнежня 2025 году, Алеся Бяляцкага нечакана выпусьцілі з турмы і вывезьлі ў Літву. Сам праваабаронца ня ведаў пра стварэньне стужкі, пакуль быў за кратамі. Але калі паглядзеў, быў вельмі ўзрушаны і ўдзячны камандзе, назваўшы фільм «нечаканым, прыемным сюрпрызам».
Спэцдакладчыца ААН па сытуацыі з правамі чалавека Андрэа Баланас Варгас выступіла пасьля паказу дыстанцыйна
На паказе ў Варшаве, акрамя самога Бяляцкага, былі яго калегі — праваабаронцы з Азэрбайджану і Кіргізстану Джавід Агаеў і Талекан Ісмаілава. Дыстанцыйна ў дыскусіі ўдзельнічала спэцыяльная дакладчыца ААН аб сытуацыі з правамі чалавека Андрэа Баляньняс Варгас.
Фільм пачынаецца кадрамі з уручэньня Нобэлеўскай прэміі міру ў 2022 годзе ў Осла жонцы ляўрэата Натальлі Пінчук і яе кранальнай прамовы. У стужцы шмат дакумэнтальных здымкаў: з пачатку 1990-х, дзе Бяляцкі ідзе ў маршы разам зь Юрыем Хадыкам, Генадзем Карпенкам, Юрыем Захаранкам ды іншымі; бульдозэры ў Курапатах; гвалтоўны разгон пратэстаў у 2020-м: стогны і крыкі з Акрэсьціна, відэазапіс з РУУС, дзе зьдзекуюцца з затрыманых; жорсткія кадры з турмаў. А таксама нечаканыя вызваленьні Бяляцкага з турмы ў 2014-м і ў 2025-м: кранальныя сустрэчы з жонкай Натальляй на менскім вакзале і ў віленскім аэрапорце.
«Свабоду Алесю Бяляцкаму»
Разгон Плошчы 2010 году. Бяляцкі тады быў віцэ-прэзыдэнтам Міжнароднай фэдэрацыі правоў чалавека (FIDH). На пачатку 2011 году, калі ён прыехаў у Парыж, калегі яго адгаворвалі вяртацца ў Беларусь. Але ён вярнуўся. Праваабарончы цэнтар «Вясна» тады падтрымліваў палітвязьняў і іхныя сем’і, аплочваў паслугі адвакатаў. У жніўні Алеся затрымалі і абвінавацілі паводле ч. 2. арт. 243 Крымінальнага кодэксу («утойваньне даходаў у асабліва буйным памеры»).
Суд па справе Алеся Бяляцкага ў лістападзе 2011 году. Архіўнае фота
На суд тады прыйшлі дзясяткі людзей, калега-праваабароца Тацяна Равяка ў залі суду разгарнула плякат «Свабоду Алесю Бяляцкаму», людзі выгукалі: «Ганьба!».
23 лістапада 2011 году Алеся Бяляцкага асудзілі на чатыры з паловай гады пазбаўленьня волі з канфіскацыяй маёмасьці. Адседзеў ён на 1 год і 8 месяцаў менш: выйшаў 21 чэрвеня 2014 году па амністыі — дзякуючы міжнароднаму ціску і салідарнасьці.
Пасьля падзеяў 2020 году беларускія палітыкі, актывісты пачалі масава зьяжджаць з краіны. Кіраўніцтва праваабарончага цэнтру «Вясна» прынцыпова заставалася ў Беларусі — дапамагала людзям зь юрыдычнымі парадамі, з найманьнем адвакатаў, з атрыманьнем візаў.
Алесь Бяляцкі, Уладзь Лабковіч і Валянцін Стэфановіч на судзе ў 2021 годзе. Архіўнае фота
14 ліпеня 2021 году сілавікі прыйшлі і па Алеся Бяляцкага, Валянціна Стэфановіча і Ўладзя Лабковіча. Іх жорстка затрымалі. На свабоду праваабаронцы «Вясны» выйшлі амаль праз 5 гадоў.
Калі Алесь адбываў першае пакараньне, у бабруйскую калёнію № 2 яму прыходзіла па некалькі соцень лістоў у дзень. У фільме ёсьць іранічны момант. Тагачасная кіраўніца бюро для Ўсходняй Эўропы і Цэнтральнай Азіі Міжнароднай фэдэрацыі правоў чалавека Саша Кулаева шмат пісала Алесю Бяляцкаму, дасылаючы лісты ў прыгожых капэртах. Пасьля вызваленьня Алеся яны разам прыехалі да будынку бабруйскай калёніі, зрабілі сэлфі на фоне яе шыльды.
Натальля Пінчук (у цэнтры) на цырымоніі атрыманьня Нобэлеўскай прэміі, сьнежань 2022
І тут на ганак выходзіць цэнзар — проста пакурыць. Бяляцкага ён пазнаў і пажартаваў: «Алесь Віктаравіч, вы засумавалі і хочаце зноў да нас?» — «Не!» — адказвае Алесь. А Саша Кулаева кажа цэнзару: «Я Алесю шмат лістоў пісала». Цэнзар тут жа іх ацаніў: «Я памятаю, вашы лісты былі вельмі цікавыя». Заля таксама таксама ацаніла словы цэнзара — сьмехам і воплескамі.
А вось калі Алеся Бяляцкага разам з калегамі-вясноўцамі Валянцінам Стэфановічам і Ўладзімерам Лабковічам асудзілі адпаведна на 10, 9 і 7 гадоў зьняволеньня ў 2023 годзе, то кіраўнік «Вясны» адбываў пакараньне ў калёніі, вядомай асаблівай жорсткасьцю да палітвязьняў, — ПК-9 у Шклове. І тады ранейшая «адседка» ў Бабруйску ў параўнаньні з Шкловам здалася Бяляцкаму даволі лёгкай.
«З пачатку вайны з Украінай уся перапіска была спыненая, і палітвязьні апынуліся ў якасьці закладнікаў-палонных. За ўвесь 2025 год я атрымаў толькі адзін ліст ад жонкі. І ўсё — гэта было поўнае інкамунікада. Але я ведаў, што падтрымка ёсьць, салідарнасьць ёсьць — я быў у гэтым перакананы! І апавядаў іншым зьняволеным. Я ж ня першы год у праваабарончым руху і ведаю, наколькі моцна і праваабронцы, і актывісты, знаходзячыся на волі, стараюцца падтрымаць тых, хто за кратамі».
«Усе ацэнкіі нэгатыўныя»
Алесь прызнаецца, што пасьля вызваленьня глядзіць гэты фільм трэці раз. Праўда, пасьля перапынку ў 4 месяцы.
«У фільме я бачу маладога адваката Дзьмітрыя Лаеўскага, які мяне бароніць у 2011-м, а цяпер ён сам за кратамі — прысудзілі 3 гады зьняволеньня… Перасьлед адвакатаў, праваабаронцаў, грамадзкіх актывістаў працягваецца», — скрушна кажа нобэлеўскі ляўрэат.
Удава Аляксандра Мілінкевіча Іна Кулей і Алесь Бяляцкі на паказе фільма пра Бяляцкага ў Варашаве
Пасьля паказу ў Бяляцкага запыталіся, як ён ацэньвае сытуацыю з правамі чалавека ў Беларусі праз 6 гадоў пасьля 2020-га.
«Усе ацэнкіі нэгатыўныя. І пастаянны аналіз спэцыяльнага дакладчыка ААН, іншых міжнародных арганізацыяў, іхныя справаздачы сьведчаць, што ацэнка не зьмянілася, яна нэгатыўная. Таму і былі ўведзеныя палітычныя і эканамічныя санкцыі. Так, палітзьняволеных вызваляюць. Але ці зьяўляецца гэта сур’ёзнай зьменай і паляпшэньнем сытуацыі з правамі чалавека? Адназначна — не! Бо вызваліўшы нас, пасадзілі іншых. І тое, што зараз у турмах Беларусі знаходзяцца каля 1000 палітзьняволеных, — сьведчаньне таго. Зьявілася пэўная стомленасьць, некаторыя палітыкі загаварылі, што, можа быць, варта пачаць размаўляць з рэжымам… Але такія „выпускі“ палітзьняволеных не павінны нас падманваць. Мы ўсё ж павінны дабівацца кардынальных зьменаў у сытуацыі з правамі чалавека ў самой краіне», — перакананы Бяляцкі.
Новая кніжка
Праваабароца Алесь Бяляцкі — аўтар некалькі кніг: «Літаратура і нацыя» (1991); «Прабежкі па беразе Жэнэўскага возера» (2006); «Асьвечаныя беларушчынай» (2013); «Іртутнае срэбра жыцьця» (2014); «Халоднае крыло Радзімы» (2014). Мы запыталіся ў яго, ці напіша ён штосьці новае пасьля турмы.
«Пісаць мне даводзілася ў асноўным у турме, бо там было больш вольнага часу, чым маю зараз. Але я хачу напісаць хаця б успаміны, асэнсаваньне таго, што адбывалася за гэтыя 5 гадоў, калі я быў у зьняволеньні. Спадзяюся, што праз год зьявіцца новая кніжка», — паабяцаў Алесь Бяляцкі.
І дадаў, што шмат хто з былых палітычных вязьняў піша мэмуары, успаміны. Адзначыў некалькі новых кніжак: «Інкамунікада. Катаваньне адзінотай» Ігара Карнея, «Каляністы» Максіма Знака.
Алесь Бяляцкі пасьля вызваленьня і вывазу ў Вільню, архіўнае фота
«У нас зьяўляецца цэлы жанр — беларуская турэмная літаратура, і яна вельмі якасная, усім раю пачытаць. У межах нашай фундацыі мы будзем падтрымліваць і выдавецкую дзейнасьць, яна будзе арыентавацца ў пэўнай ступені на пераклады зь іншых моваў на беларускую і зь беларускай на іншыя», — паабяцаў Алесь Бяляцкі.
Ці зьявіліся зараз новыя магчымасьці, інструмэнты, каб выцягваць людзей з турмы? Алесь Бяляцкі кажа, што гэта складанае пытаньне.
«Я згодны з маімі калегамі: толькі сумесныя салідарныя дзеяньні — з дыпляматычнымі, міжнароднымі, інфармацыйнымі кампаніямі — прыводзяць да вызваленьня палітзьняволеных. Так было і зь беларускімі зьняволенымі, так было і зь вязьнямі з Азэрбайджану, Кіргізстану. Частка — больш пасьпяховыя, частка — менш, але гэта трэба рабіць!» — перакананы нобэлеўскі ляўрэат.