«Людзі разыходзяцца, часта моцна, наконт таго, што такое фашызм. Але сёньняшняя Расея адпавядае большасьці крытэрыяў, якія схільныя ўжываць навукоўцы. У ёй існуе культ вакол адзінага лідэра Ўладзіміра Пуціна. У ёй існуе культ мёртвых, арганізаваны вакол Другой сусьветнай вайны. У ёй ёсьць міт пра мінулы залаты век імпэрскай велічы, якая будзе адноўленая… забойчай вайной супраць Украіны», — піша ў The New York Times прафэсар Ельскага ўнівэрсытэту Тымаці Снайдэр.
Снайдэр нагадвае, што першы раз Украіна стала аб’ектам фашысцкай вайны ў 1941 годзе:
«Гітлер лічыў, што Савецкі Саюз, які тады кіраваў Украінай, быў габрэйскай дзяржавай: ён плянаваў замяніць савецкую ўладу сваёй уласнай і прэтэндаваць на ўрадлівую сельскагаспадарчую глебу Ўкраіны. Савецкі Саюз памёр бы ад голаду, а Нямеччына стала б імпэрыяй. Ён думаў, што гэта будзе лёгка, таму што Савецкі Саюз, на яго думку, быў штучным утварэньнем, а ўкраінцы — каляніяльным народам.
Падабенства з вайной Пуціна ўражвае. Украіну Крэмль вызначае як штучную дзяржаву, габрэйскі прэзыдэнт якой даказвае, што яна ня можа быць сапраўднай. Пасьля зьнішчэньня невялікай эліты, меркавалася, масы, якія ня вызначыліся да канца, з радасьцю прынялі б расейскае панаваньне. Сёньня менавіта Расея адмаўляе сьвету ва ўкраінскіх харчах, пагражаючы голадам на поўдні плянэты».
ГЛЯДЗІЦЕ ТАКСАМА:
«Пекла на Данбасе», захоп расейцамі «Азоўсталі». 86-ы дзень вайны Расеі супраць УкраіныПаводле Снайдэра, «многія саромеюцца бачыць сёньняшнюю Расею фашысцкай, таму што сталінскі Савецкі Саюз вызначаў сябе як антыфашыста». Але сталінская палітыка была дваякая:
«У 1939 годзе Савецкі Саюз далучыўся да нацысцкай Нямеччыны ў якасьці фактычнага хаўрусьніка, і дзьве дзяржавы разам уварваліся ў Польшчу. Нацысцкія прамовы перадрукоўваліся ў савецкай прэсе, і нацысцкія афіцэры захапляліся савецкай эфэктыўнасьцю масавых дэпартацый. Але сёньня расейцы пра гэты факт не гавораць, бо законы памяці робяць гэта злачынствам. Другая сусьветная вайна зьяўляецца элемэнтам гістарычнага міту спадара Пуціна аб невінаватасьці і страчанай велічы Расеі — Расея павінна карыстацца манаполіяй на ахвяры і перамогу», — адзначае Снайдэр.
Сёньняшні палітычны дыскурс наконт фашызму ў Расеі амэрыканскі гісторык бачыць наступным чынам:
«У Расеі ХХІ стагодзьдзя „антыфашызм“ проста стаў правам расейскага лідэра вызначаць нацыянальных ворагаў. Сапраўдным расейскім фашыстам, такім як Аляксандар Дугін і Аляксандар Праханаў, давалі час у СМІ. А сам спадар Пуцін абапіраўся на творчасьць міжваеннага расейскага фашыста Івана Ільіна. Для прэзыдэнта „фашыст“ або „нацыст“ — гэта проста той, хто супрацьстаіць яму ці ягонаму пляну зьнішчэньня Ўкраіны. Украінцы — „нацысты“, таму што не прымаюць, што яны расейцы, і супраціўляюцца».
ГЛЯДЗІЦЕ ТАКСАМА:
Кіеў: Расея прымусова вывезла на сваю тэрыторыю больш за мільён украінцаўСнайдэр працягвае характарызаваць расейскі палітычны дыскурс:
«Паколькі спадар Пуцін гаворыць пра фашыстаў як пра ворага, нам можа быць цяжка зразумець, што ён, папраўдзе, можа быць фашыстам. Але ў вайне Расеі з Украінай „нацыст“ проста азначае „дэгуманізаванага ворага“ — каго-небудзь, каго расейцы могуць забіць. Мова нянавісьці да ўкраінцаў палягчае забойства іх, як мы бачым у Бучы, Марыюпалі і ва ўсіх частках Украіны, якія былі пад расейскай акупацыяй. Брацкія магілы — гэта ня нейкі выпадак падчас баёў, а чаканае наступства фашысцкай разбуральнай вайны».
Перамагчы расейскі фашызм цяпер, падкрэсьлівае Снайдэр, можна, толькі калі прадэманстраваць ваенную слабасьць Расеі:
«Фашызм — гэта не дыскусійная пазыцыя, а культ волі, які зыходзіць ад выдумкі. Гаворка ідзе пра містыку чалавека, які лечыць сьвет гвалтам, і яна будзе падтрымлівацца прапагандай да канца. Адмяніць гэта можна толькі дэманстрацыяй слабасьці лідэра. Лідэра фашыстаў трэба перамагчы, а гэта значыць, што тыя, хто супраць фашызму, павінны зрабіць усё неабходнае, каб яго перамагчы. Толькі тады міты разбураюцца».
Тымаці Снайдэр
На думку Снайдэра, як і ў 1930-я гады, дэмакратыя па ўсім сьвеце адступае перад фашызмам. Калі Расея пераможа ва Ўкраіне, гэта стане дэмаралізатарам для дэмакратый па ўсім сьвеце:
«Перамогі фашыстаў на полі бітвы пацьвердзяць, што… дэмакратыя павінна пацярпець няўдачу. Калі б Украіна не супраціўлялася, гэта была б цёмная вясна для дэмакратаў усяго сьвету. Калі Ўкраіна не пераможа, нас чакаюць дзесяцігодзьдзі цемры», — завяршае свой артыкул у The New York Times амэрыканскі гісторык Тымаці Снайдэр.
Вайна Расеі супраць Украіны
- А 5-й гадзіне раніцы 24 лютага 2022 году кіраўнік Расеі Ўладзімір Пуцін заявіў пра пачатак ваеннай апэрацыі супраць Украіны на Данбасе на просьбу груповак «ДНР» і «ЛНР». 21 лютага падчас тэлезвароту да расейцаў Пуцін назваў так званыя «ДНР» і «ЛНР» незалежнымі дзяржавамі ў межах вобласьцяў. 22 лютага Савет Фэдэрацыі ратыфікаваў гэтае рашэньне.
- Расейскія войскі атакавалі ў тым ліку з тэрыторыі Беларусі, выкарыстоўваючы лётнішчы, базы і дарогі. Прадстаўнікі рэжыму Лукашэнкі апраўдваюць вайну, некаторыя яго праціўнікі лічаць тэрыторыю Беларусі акупаванай, многія заклікаюць да супраціву расейскім захопнікам. Насуперак заявам Пуціна пра атакі выключна на вайсковыя аб’екты, расейцы пачалі бамбіць школы, дзіцячыя садкі і жылыя кварталы ўкраінскіх гарадоў.
- 2 красавіка 2022 году, пасьля вызваленьня гораду Буча пад Кіевам, фотакарэспандэнты апублікавалі дзясяткі фатаздымкаў, на якіх відаць сотні нябожчыкаў, ахвяраў масавых забойстваў, учыненых расейскімі войскамі. Многія пахаваныя ў стыхійных брацкіх магілах. Вялікія разбурэньні прынесла расейская акупацыя і Барадзянцы.
- З 24 лютага 2022 году Расея захапіла толькі адзін абласны цэнтар — Херсон. Горад быў акупаваны расейскімі войскамі ў першыя дні вайны фактычна без баёў. Расейскія войскі адступілі зь яго і з правабярэжнай часткі Херсонскай вобласьці ў лістападзе 2022 году. Увосень 2022 году ўкраінскія войскі правялі маштабны контранаступ, у выніку якога расейскія сілы пакінулі большасьць сваіх пазыцый і ў Харкаўскай вобласьці.
- Нягледзячы на першапачатковыя заявы Пуціна пра тое, што акупацыя ўкраінскіх тэрыторыяў не ўваходзіць у пляны ўварваньня, 30 верасьня 2022 году была абвешчана анэксія чатырох вобласьцяў Украіны (Данецкай, Запароскай, Луганскай і Херсонскай), у тым ліку і тэрыторыяў, якіх Расея не кантралявала.
- 21 верасьня 2022 году Пуцін заявіў пра мабілізацыю ў Расеі. Пасьля гэтай заявы тысячы расейцаў накіраваліся на памежныя пункты і пачалі выяжджаць у Грузію, Казахстан, Армэнію, Манголію, Фінляндыю і іншыя краіны. У самой Расеі праціўнікі вайны падпалілі некалькі вайсковых камісарыятаў.
- У 2023 годзе Лукашэнка і Пуцін заявілі пра разьмяшчэньне ў Беларусі расейскай ядзернай зброі. 13 чэрвеня Лукашэнка сказаў, што частка ядзернай зброі ўжо дастаўлена з РФ у Беларусь. 16 чэрвеня Пуцін таксама заявіў, што першыя ядзерныя зарады ўжо дастаўленыя на тэрыторыю Беларусі, а астатнюю частку перамесьцяць «да канца лета або да канца году».
- 17 лістапада 2024 году тагачасны прэзыдэнт ЗША Джо Байдэн зьняў абмежаваньні на нанясеньне ўдараў амэрыканскай дальнабойнай зброяй па тэрыторыі Расеі.
- З прыходам да ўлады ў ЗША прэзыдэнта Дональда Трампа рэзка актывізавалася тэма магчымых мірных перамоваў. Улетку 2025 году Дональд Трамп правёў шэраг сустрэчаў, у тым ліку з Уладзімірам Зяленскім і Ўладзімірам Пуціным. Аднак дамовіцца пра мірнае пагадненьне ці прынамсі пра асабістую сустрэчу прэзыдэнтаў Украіны і Расеі не атрымалася. Агулам мірныя перамовы дагэтуль не далі істотных вынікаў.
- 1 чэрвеня 2025 году на Дзень расейскай авіяцыі Ўкраіна правяла маштабную апэрацыю «Павуціньне». Служба бясьпекі Ўкраіны зладзіла ўдары па авіябазах па ўсёй тэрыторыі Расеі, зьнішчыўшы дзясяткі расейскіх вайсковых самалётаў. Дакладна невядома, адкуль кіраваліся гэтыя дроны і ці выкарыстоўвалі яны штучны інтэлект для нацэльваньня на расейскія самалёты. Паводле ўкраінскага боку, дахі грузавікоў, дзе хаваліся дроны, адчынялі дыстанцыйна, каб дазволіць квадракоптэрам узьлятаць.
- З пачатку 2024 году па цяперашні час украінскія дроны пашкодзілі мноства расейскіх нафаперапрацоўчых заводаў, што прывяло да істотнага скарачэньня вытворчасьці нафтапрадуктаў у Расеі.
- Лінія фронту ва Украіне на працягу 2025 і на пачатку 2026 году заставалася адносна стабільнай. Пры гэтым расейскія войскі павольна прасоўваліся на асобных участках. З кастрычніка 2025 па сакавік 2026 году Расея захапіла каля 1833 км². На пачатку 2026 году ўкраінскія сілы правялі шэраг удалых контратак. У канцы красавіка 2026 году ўпершыню за доўгі час Ўкраіна адваявала больш тэрыторыі, чым страціла.
Незалежная праверка інфармацыі пра ваенныя дзеяньні, якую даюць афіцыйныя асобы розных бакоў, не заўсёды магчымая.