Украінскія ўлады расказваюць, што ўсе ўкраінскія грамадзяне, якіх высылаюць у Расею або якія намагаюцца эвакуавацца на падкантрольную Кіеву тэрыторыю, праходзяць праз расейскія так званыя фільтрацыйныя лягеры — месцы, дзе іх дапытваюць, здымаюць адбіткі пальцаў і правяраюць на магчымую сувязь з вайскоўцамі. Расейскія ўлады запэўніваюць, што нібыта гвалтам нікога не вывозяць нас сваю тэрыторыю, і называюць гэта «эвакуацыяй».
Дзьве сямейныя пары, якія перажылі жах блякаднага Марыюпалю, падзяліліся з BBC успамінамі пра тое, як яны праходзілі «фільтрацыю» для далейшай эвакуацыі.
Жыхары Марыюпаля чакаюць эвакуацыі, 24 красавіка
«Гэта нагадвала сапраўдны канцлягер»
Алена і Аляксандар цяпер у Львове. Алена ўспамінае, як у фільтрацыйных лягерах пажылыя людзі спалі ў калідорах без матрацаў і коўдры. На тысячы людзей быў толькі адзін унітаз і адна ракавіна. Неўзабаве пачалася дызэнтэрыя. «Не было магчымасьці памыцца. Смурод быў жудасны», — расказала Алена.
Паводле яе, мыла і дэзынфэкцыйныя сродкі закончыліся на другі дзень іхнага знаходжаньня ў лягеры, а яшчэ празь некалькі дзён — туалетная папера і гігіенічныя пракладкі.
«Гэта нагадвала сапраўдны канцлягер», — адзначыў Аляксандар.
У іх зьнялі адбіткі пальцаў, сфатаграфавалі з усіх бакоў і некалькі гадзін дапытвалі расейскія сілавікі. «Як у турме», — дадаў ён.
Алена і Аляксандар выдалілі са сваіх тэлефонаў усе доказы сувязяў з Украінай, у тым ліку фатаздымкі дачкі з украінскім сьцягам.
Аляксандар кажа, што на допытах расейцы вывучалі фатаздымкі, гісторыю тэлефанаваньняў і кантакты з журналістамі або прадстаўнікамі ўлады і арміі.
«Калі чалавека падазравалі ў тым, што ён „украінскі нацыст“, яго везьлі ў Данецк для далейшага расьсьледаваньня ці забойства. Які-небудзь невялікі сумнеў і супраціў — і цябе маглі кінуць у падвал для допыту і катаваньняў. Усе баяліся, што іх павязуць у Данецк», — расказаў Аляксандар.
Дзеці Марыюпалю, якія хаваюцца ў падвалах на заводзе «Азоўсталь» пад абстрэламі расейскіх войскаў, красавік 2022
Пасьля допыту і надгляду Алене і Аляксандру сказалі, што яны маюць дазвол на выезд на 148-м эвакуацыйным аўтобусе. Але за тыдзень зь лягера выехала ўсяго 20 аўтобусаў. У той жа час для выезду ў Расею арганізавалі шмат аўтобусаў, у адзін зь якіх іх прымушалі сесьці, але яны адмовіліся і зьвярнуліся да прыватных кіроўцаў, рызыкуючы тым, што і тыя маглі быць калябарантамі.
«У нас не было выбару — або прымусовая дэпартацыя ў Расею, або рызыка з гэтымі прыватнымі кіроўцамі», — патлумачыла Алена.
Паводле яе, кіроўца «палямі, грунтовымі дарогамі, вузкімі сьцежкамі, абмінаючы расейскія блёкпасты» змог вывезьці іх зь фільтрацыйнага лягеру да акупаванага Расеяй Бярдзянску, а потым яны тры дні шукалі маршрут, каб знайсьці яшчэ аднаго кіроўцу, які быў гатовы рызыкнуць і вывезьці іх на падкантрольную Ўкраіне тэрыторыю. Гэты кіроўца змог аб’ехаць 12 расейскіх блёкпастоў і давёз іх да Запарожжа, адкуль яны цягніком паехалі ў Львоў.
«Зь фільтрацыйных лягераў можна ўцячы толькі зь мясцовымі прыватнымі кіроўцамі. На шчасьце, сярод іх ёсьць і добрыя людзі», — дадаў Аляксандар.
ГЛЯДЗІЦЕ ТАКСАМА:
«Пашпарты забіраюць яшчэ ў фільтрацыйным лягеры». Упаўнаважаная па правах чалавека — пра ўкраінцаў, вывезеных у РасеюСказалі, што вязуць ва Ўкраіну, а аўтобусы ехалі ў Расею ці Данецк
Валянціна і яе муж Яўген таксама ўжо некалькі дзён знаходзяцца ў Львове.
У Марыюпалі яны хаваліся ў падвале, а зь ежы мелі кансэрвы і крыху бульбы з уласнага агароду. Ваду яны бралі з бойлера.
Празь «фільтрацыю» яны прайшлі хутка, магчыма, дзякуючы іхнаму ўзросту і інваліднасьці Яўгена. Маладым, сьцьвярджае Валянціна, было значна горш.
«Фільтрацыйны лягеры нагадваюць гета. Расейцы дзеляць людзей на групы. Для тых, каго падазравалі ў сувязях з украінскай арміяй, тэрытарыяльнай абаронай, журналістамі і работнікамі ўлады, гэта вельмі небясьпечна. Яны вязуць гэтых людзей у турмы ў Данецк і катуюць», — кажа Валянціна.
Кадыраўцы» з батальёна «Ахмат» ва ўкраінскім Марыюпалі, 17 красавіка 2022 года
Валянціна і Яўген гавораць, што шмат каго адправілі зь фільтрацыйных лягераў у Расею — людзям сказалі, што яны едуць на падкантрольную Ўкраіне тэрыторыю, але аўтобус накіроўваўся на тэрыторыю, якую ўтрымлівае Расея. Ім удалося ўцячы пры дапамозе прыватнага кіроўцы.
«Калі мы нарэшце пабачылі ўкраінскіх вайскоўцаў і сьцяг, калі пачулі ўкраінскую мову, усе ў аўтобусе пачалі плакаць. Гэта проста неймаверна, што мы засталіся жывыя і нарэшце ўцяклі зь пекла», — кажа Валянціна.
«Гораду (Марыюпалю. — РС) больш няма. Нават сьценаў. Проста вялізныя кучы руінаў. Я ніколі не магла нават уявіць такога гвалту», — дадала яна.
ГЛЯДЗІЦЕ ТАКСАМА:
Спадарожнік зафіксаваў трэцяе месца масавага пахаваньня пад МарыюпалемВайна Расеі супраць Украіны
- А 5-й гадзіне раніцы 24 лютага 2022 году кіраўнік Расеі Ўладзімір Пуцін заявіў пра пачатак ваеннай апэрацыі супраць Украіны на Данбасе на просьбу груповак «ДНР» і «ЛНР». 21 лютага падчас тэлезвароту да расейцаў Пуцін назваў так званыя «ДНР» і «ЛНР» незалежнымі дзяржавамі ў межах вобласьцяў. 22 лютага Савет Фэдэрацыі ратыфікаваў гэтае рашэньне.
- Расейскія войскі атакавалі ў тым ліку з тэрыторыі Беларусі, выкарыстоўваючы лётнішчы, базы і дарогі. Прадстаўнікі рэжыму Лукашэнкі апраўдваюць вайну, некаторыя яго праціўнікі лічаць тэрыторыю Беларусі акупаванай, многія заклікаюць да супраціву расейскім захопнікам. Насуперак заявам Пуціна пра атакі выключна на вайсковыя аб’екты, расейцы пачалі бамбіць школы, дзіцячыя садкі і жылыя кварталы ўкраінскіх гарадоў.
- 2 красавіка 2022 году, пасьля вызваленьня гораду Буча пад Кіевам, фотакарэспандэнты апублікавалі дзясяткі фатаздымкаў, на якіх відаць сотні нябожчыкаў, ахвяраў масавых забойстваў, учыненых расейскімі войскамі. Многія пахаваныя ў стыхійных брацкіх магілах. Вялікія разбурэньні прынесла расейская акупацыя і Барадзянцы.
- З 24 лютага 2022 году Расея захапіла толькі адзін абласны цэнтар — Херсон. Горад быў акупаваны расейскімі войскамі ў першыя дні вайны фактычна без баёў. Расейскія войскі адступілі зь яго і з правабярэжнай часткі Херсонскай вобласьці ў лістападзе 2022 году. Увосень 2022 году ўкраінскія войскі правялі маштабны контранаступ, у выніку якога расейскія сілы пакінулі большасьць сваіх пазыцый і ў Харкаўскай вобласьці.
- Нягледзячы на першапачатковыя заявы Пуціна пра тое, што акупацыя ўкраінскіх тэрыторыяў не ўваходзіць у пляны ўварваньня, 30 верасьня 2022 году была абвешчана анэксія чатырох вобласьцяў Украіны (Данецкай, Запароскай, Луганскай і Херсонскай), у тым ліку і тэрыторыяў, якіх Расея не кантралявала.
- 21 верасьня 2022 году Пуцін заявіў пра мабілізацыю ў Расеі. Пасьля гэтай заявы тысячы расейцаў накіраваліся на памежныя пункты і пачалі выяжджаць у Грузію, Казахстан, Армэнію, Манголію, Фінляндыю і іншыя краіны. У самой Расеі праціўнікі вайны падпалілі некалькі вайсковых камісарыятаў.
- У 2023 годзе Лукашэнка і Пуцін заявілі пра разьмяшчэньне ў Беларусі расейскай ядзернай зброі. 13 чэрвеня Лукашэнка сказаў, што частка ядзернай зброі ўжо дастаўлена з РФ у Беларусь. 16 чэрвеня Пуцін таксама заявіў, што першыя ядзерныя зарады ўжо дастаўленыя на тэрыторыю Беларусі, а астатнюю частку перамесьцяць «да канца лета або да канца году».
- 17 лістапада 2024 году тагачасны прэзыдэнт ЗША Джо Байдэн зьняў абмежаваньні на нанясеньне ўдараў амэрыканскай дальнабойнай зброяй па тэрыторыі Расеі.
- З прыходам да ўлады ў ЗША прэзыдэнта Дональда Трампа рэзка актывізавалася тэма магчымых мірных перамоваў. Улетку 2025 году Дональд Трамп правёў шэраг сустрэчаў, у тым ліку з Уладзімірам Зяленскім і Ўладзімірам Пуціным. Аднак дамовіцца пра мірнае пагадненьне ці прынамсі пра асабістую сустрэчу прэзыдэнтаў Украіны і Расеі не атрымалася. Агулам мірныя перамовы дагэтуль не далі істотных вынікаў.
- 1 чэрвеня 2025 году на Дзень расейскай авіяцыі Ўкраіна правяла маштабную апэрацыю «Павуціньне». Служба бясьпекі Ўкраіны зладзіла ўдары па авіябазах па ўсёй тэрыторыі Расеі, зьнішчыўшы дзясяткі расейскіх вайсковых самалётаў. Дакладна невядома, адкуль кіраваліся гэтыя дроны і ці выкарыстоўвалі яны штучны інтэлект для нацэльваньня на расейскія самалёты. Паводле ўкраінскага боку, дахі грузавікоў, дзе хаваліся дроны, адчынялі дыстанцыйна, каб дазволіць квадракоптэрам узьлятаць.
- З пачатку 2024 году па цяперашні час украінскія дроны пашкодзілі мноства расейскіх нафаперапрацоўчых заводаў, што прывяло да істотнага скарачэньня вытворчасьці нафтапрадуктаў у Расеі.
- Лінія фронту ва Украіне на працягу 2025 і на пачатку 2026 году заставалася адносна стабільнай. Пры гэтым расейскія войскі павольна прасоўваліся на асобных участках. З кастрычніка 2025 па сакавік 2026 году Расея захапіла каля 1833 км². На пачатку 2026 году ўкраінскія сілы правялі шэраг удалых контратак. У канцы красавіка 2026 году ўпершыню за доўгі час Ўкраіна адваявала больш тэрыторыі, чым страціла.
Незалежная праверка інфармацыі пра ваенныя дзеяньні, якую даюць афіцыйныя асобы розных бакоў, не заўсёды магчымая.