7 ліпеня — дзень народзінаў Янкі Купалы. Кіеўская карэспандэнтка Свабоды пашукала з гэтай нагоды ў архівах матэрыялы пра сяброўства беларускага песьняра з украінскім паэтам Паўлом Тычынам.
Янка Купала (1882–1942) і Паўло Тычына (1891–1967), якога лічаць найпапулярнейшым паэтам пачатку 20 стагодзьдзя ва Ўкраіне, былі сябрамі. Іх абодвух лічаць вызначальнымі асобамі для, адпаведна, беларускай і ўкраінскай нацыянальных літаратур. Купала і Тычына сябравалі, нягледзячы на дзевяцігадовую розьніцу ва ўзросьце, яны аднолькава захапляліся нацыянальным адраджэньнем пачатку ХХ стагодзьдзя, абодвух крытыкавалі як за «буржуазны нацыяналізм», так і за тое, што «апяваюць камуністычную партыю».
Пра некаторыя старонкі іхнага сяброўства распавядаюць дакумэнты, якія захоўваюцца ў Цэнтральным дзяржаўным музэі-архіве літаратуры і мастацтва Ўкраіны.
Знаёмства паэтаў
Паводле Паўла Тычыны, пазнаёміўся ён зь Янкам Купалам у 1914–1915 гадах, калі працаваў у кіеўскім часопісе «Світло».
Запіска Паўла Тычыны пра знаёмства зь Янкам Купалам
Часопіс «Світло» выдаваўся ў Кіеве на ўкраінскай мове і лічыўся лібэральным. Але на пачатку 1915 году быў закрыты паводле распараджэньня кіеўскага губэрнатара: «приостановить на все время военного положения все периодические издания на малорусском, древне-еврейском языке и еврейском жаргоне». Тады адначасова з гэтым часопісам былі закрытыя яшчэ зь дзясятак украінскамоўных выданьняў.
Пасьля знаёмства дачыненьні Купалы і Тычыны не прыпыняліся — яны пільна сачылі за творчасьцю адзін аднаго, абменьваліся творамі, публікацыямі, віншавалі адзін аднаго са сьвятамі. А ліставаліся паміж сабою на сваіх родных мовах.
У архівах Паўла Тычыны захоўваецца фатакартка з уласнаручным подпісам Янкі Купалы: «На добры ўспамінак аўтару цудоўных паэзій «Вітер з України». 9 ліпеня 1929 году
Адна формула жыцьця
Гістарычны пэрыяд абумовіў і падабенства жыцьцёвых ды творчых шляхоў гэтых паэтаў. Паўло Тычына пачынаў сваю творчасьць у 1907 годзе і да 1917 году ўваходзіў у «Брацтва самастойнікаў» — таемную арганізацыю, якая прапагандавала ідэі самастойнай Украіны. Украінскую рэвалюцыю 1917 году ён успрыняў як сьвята і працаваў у выданьні Цэнтральнай Рады УНР «Нова рада».
Шаўчэнкаўскі пленум Саюзу пісьменьнікаў УССР, Кіеў, травень 1939 году. Паўло Тычына (другі зьлева) і Янка Купала (трэці зьлева)
Складаны выбар абодвух паэтаў
Паўло Тычына
У савецкі час, як і большасьць літаратараў ягонага пакаленьня, Паўло Тычына вымушаны быў выбіраць паміж жыцьцём і паэзіяй. Але, нягледзячы на абвінавачаньні ў буржуазным нацыяналізьме, ён стаў найбольш пасьпяховым савецкім украінскім паэтам і функцыянэрам — у розныя часы працаваў у шэрагу літаратурных выданьняў, Акадэміі навук УССР, быў міністрам адукацыі і старшынём Вярхоўнай Рады.
Паўло Тычына лічыўся своеасаблівым анёлам-ахоўнікам беларускіх літаратараў ва Ўкраіне — ён асабіста перакладаў іхныя творы на ўкраінскую мову і клапаціўся аб іх публікацыі. Але часам уплыву і аўтарытэту вядомага ўкраінскага паэта было недастаткова ва ўмовах тагачаснай сыстэмы, каб дапамагчы сваім беларускім сябрам.
Янка Купала
У траўні 1930 году Янка Купала зьвярнуўся да Паўла Тычыны зь лістом, у якім цікавіўся, чаму ўкраінскае выдавецтва затрымлівае выданьне ягоных твораў на ўкраінскай мове:
«Хацелася б мне даведацца ад Вас, як стаіць справа з маім зборнікам перакладаў на ўкраінскую мову. Украінскае выдавецтва ні слоўка мне аб гэтым не павядоміла. Я шчыра прасіў бы Вас, Паўло Грыгоравіч, як-небудзь гэтую справу пасунуць наперад. Вас паслухаюць».
Адначасова, як вынікае з гэтага ж ліста, выдавецтва спыніла і выплату ганарараў за пераклады і рэдагаваньне зборніка.
Ліст Янкі Купалы да Паўла Тычыны. 8 траўня 1930 году
Адметна, што якраз у гэты час у Беларусі пачынаецца кампанія супраць Купалы — яго абвяшчаюць «ідэолягам буржуазнага нацыянал-адраджэнства», родных раскулачваюць, а летам 1930-га і яго самога выклікаюць у ГПУ — дзяржаўнае палітупраўленьне пры НКВД — на допыт у справе «Саюзу вызваленьня Беларусі». І паўза з выданьнем ягоных перакладаў ва Ўкраіне можа быць зьвязаная якраз з гэтымі акалічнасьцямі.
«Паўлінка» па-ўкраінску
Клясычны твор Купалы «Паўлінка» зьявіўся на ўкраінскай мове таксама дзякуючы Паўлу Тычыну — ён пераклаў гэтую п’есу разам з паэтам Тэрэнам Масенкам, праз 10 гадоў пасьля гібелі беларускага песьняра. Але, у адрозьненьне ад тэатральных пастановак, пераклад выклікаў ва Ўкраіне шмат прэтэнзій. Магчыма, з гэтай прычыны камэдыя не зьявілася на ўкраінскай сцэне, як плянавалася, да 70-годзьдзя Янкі Купалы.
Рэцэнзія на пераклад «Паўлінкі» на ўкраінскую мову. Яна абразіла Паўла Тычыну
Паўло Тычына адрэагаваў на крытыку даволі рэзка:
«Рэцэнзэнт, відавочна, зласьлівы чалавек. Ён не разумее таго, што крытычныя заўвагі трэба рабіць наўпрост, пра галоўнае, у таварыскім тоне жадаць іх выправіць».
У архіве захаваўся рукапіс адказу Паўла Тычыны рэцэнзэнтам перакладу
Заўвагі ж пераважна тычыліся пошуку больш дакладных аналягаў беларускіх слоў і спалучэньняў ва ўкраінскай мове — такіх, як «кірмаш», «засьцянковы шляхціч», «каморка», «боты», «мае якіх мухаў у носе», «тудэма-сюдэма». Найбольш дыскусій было пра тое, як правільна перакладаць палянізмы, якія выкарыстоўвалі Купалавы героі.
У архіве захаваўся рукапіс адказу Паўла Тычыны рэцэнзэнтам перакладу
«Хочацца запытаць: каму гэтыя заўвагі? Перакладчыкам? Ці самому Купалу? Відавочна, Янку Купалу, бо гэта ж у Янкі Купалы чорным па белым напісана пра боты, і мы, перакладчыкі, нічога тут ад сябе не прыдумалі», — абураўся Паўло Тычына.
Ён вельмі хацеў, каб Купалаву камэдыю хутчэй пабачылі ўкраінскія гледачы, тым больш што пра гэта, як ён сьцьвярджаў, прасілі і тагачасны Камітэт у справах мастацтва, а таксама кіеўскія і абласныя тэатры.
Пераклад быў удасканалены. Але п’еса спазьнілася да юбілейнай даты беларускага літаратара. Яна была пастаўленая на сцэне Кіеўскага драматычнага тэатру імя Івана Франка толькі ў 1979 годзе. І гэта было прымеркавана да 60-годзьдзя стварэньня БССР, а не да юбілею Янкі Купалы.
Паведамленьне ў газэце аб прэм’еры «Паўлінкі» ў Кіеве, 1979 год
Адметна, што п’есу на ўкраінскай сцэне тады паставіў беларускі рэжысэр Валеры Раеўскі, і ў ёй былі задзейнічаныя найлепшыя ўкраінскія акторы — Багдан Ступка, Нона Капяржынская, Паліна Куманчанка і Натальля Сумская, якая тады толькі пачынала тэатральную кар’еру. Мяркуючы па публікацыях у газэтах таго часу, тэатральная крытыка не шкадавала хвалебных эпітэтаў для гэтай пастаноўкі і актораў.
Рэцэнзія на камэдыю «Паўлінка», пастаўленую ў тэатры Франка беларускім рэжысэрам В. Раеўскім
Летась купалаўская «Паўлінка» ў Тычынавым перакладзе зноў вярнулася на ўкраінскую сцэну. Цяпер — у афішах Чарнавецкага акадэмічнага абласнога музычна-драматычнага тэатру імя Вольгі Кабылянскай. Адметнасьць новай пастаноўкі ў тым, што акторы сьпяваюць песьні на беларускай мове.
Сцэна з пастаноўкі Чарнавецкага тэатру
«Мне захацелася паветра, дабрыні, сонца, людзей нармальных, можа нават у нейкім сэнсе наіўных у сваіх праявах дабрыні», — кажа рэжысэр-пастаноўшчык спэктакля Вадзім Сікорскі.
Памёр, а не загінуў
Пасьля гібелі Янкі Купалы Паўло Тычына старанна зьбіраў у свой асабісты архіў усё зьвязанае зь імем беларускага калегі і сябра. У асобнай тэчцы — нават чарнавікі нэкралёгаў, якія рыхтаваліся да друку пасьля трагічнай весткі з Масквы.
Матэрыялам у памяць пра Янку Купалу газэта «Камуніст» адвяла паўстаронкі
Мяркуючы па архівах Паўла Тычыны, ва Ўкраіне ня ведалі падрабязнасьцяў здарэньня, а калі і ведалі, то ў дакумэнтах ня ўзгадвалі. У нэкралёгу, напісаным ад імя Саюзу савецкіх пісьменьнікаў Украіны і апублікаваным у тагачасным органе ЦК КП(б)У «Камуніст», паведамлялася:
«У ноч на 30 чэрвеня 1942 году памёр на 60 годзе жыцьця выдатны пісьменьнік нашай сацыялістычнай бацькаўшчыны, народны паэт Беларусі Янка Купала (псэўданім Івана Дамінікавіча Луцэвіча)».
Побач з нэкралёгам надрукаваны верш «Беларусам» (Памяці Янкі Купалы) украінскай паэтэсы Валянціны Ткачэнкі, якая лічылася ва Ўкраіне лірычным аўтарам — пісала вершы пра каханьне і прыроду.
Блытаніна з датай гібелі беларускага паэта прысутнічае і ў іншым дакумэнце — рукапісным нэкралёгу, што склаў яшчэ адзін украінскі пісьменьнік, Юры Мельнічук. Там спачатку была прастаўлена дата 1 ліпеня, а потым выпраўлена таксама на 30 чэрвеня:
Нэкралёг рыхтаваў украінскі пісьменьнік Юры Мельнічук
«30 чэрвеня 1942 году мільёны чытачоў шматнацыянальнага Савецкага Саюзу даведаліся журботную вестку аб тым, што сьмерць вырвала з дружнай сям’і савецкіх паэтаў яе лепшага прадстаўніка — геніяльнага песьняра беларускага народа Янку Купалу».
Партытура Міхайла Верыкоўскага на верш Янкі Купалы «Лён»
Вершы Купалы ва ўкраінскай музыцы
Праз шэсьць гадоў пасьля гібелі Янкі Купалы ўкраінскі кампазытар Міхайла Верыкоўскі напіша на вершы Купалы дзьве песьні ў сваім цыкле «Калгасныя дуэты» — «Лён» ды «Вечарынка».
У школах Украіны Купалу не вывучаюць
Творы Янкі Купалы на ўкраінскую мову перакладалі найлепшыя ўкраінскія аўтары — Паўло Тычына, Максім Рыльскі, Уладзімір Сасюра, Дзьмітро Паўлычка, Сьцяпан Крыжаноўскі, Мікола Бажан ды іншыя. Але, нягледзячы на вялікую колькасьць перакладаў, Купалавы творы ня ўключаныя ў школьную праграму па вывучэньні замежнай літаратуры. Зь беларускіх аўтараў у сёмай клясе вывучаюць Васіля Быкава і чытаюць ягоную «Альпійскую баляду», і яшчэ адзін ягоны твор «Знак бяды» рэкамэндуюць для самастойнага чытаньня.
Выданьні Янкі Купалы цяпер цяжка знайсьці і ў кнігарнях — зборнік «Найлепшай паэзіі Янкі Купалы» ў перакладзе Дзьмітра Паўлычкі можна набыць у электроннай вэрсіі.
У гонар Янкі Купалы названыя вуліцы ў Кіеве, Львове, Луцку і акупаванай цяпер Макееўцы Данецкай вобласьці.