Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Багі, сьвятыя і нячысьцікі, якія ходзяць да нас у госьці каляднай парою


Хто на зіму замыкае зямлю і адмыкае раты ваўкам?  Адкуль ідзе сьнег і хто ходзіць па ім басанож? Як называецца студзеньскі вецер?

Наша аўтарка Яна Шыдлоўская прапануе ўзгадаць сакральных і мітычных беларускіх калядных пэрсанажаў.

1. Дажбог, Ярыла і Сьвяты Юр’я – тры ў адным

У старыя часы людзі верылі, што зямныя ключы захоўваў надзейны і прадбачлівы Дажбог. З надыходам першых халадоў ён замыкаў зямлю на зіму, а ключы аддаваў птушкам, якія несьлі іх у Вырай. Праз некалькі месяцаў птушкі вярталі ключы богу сонца, каб той адамкнуў зямлю і пачалася вясна. З часам мянялася народная сьвядомасьць, і месца паганскіх бостваў занялі хрысьціянскія сьвятыя. Божым Ключнікам, які залатымі ключамі замыкаў зіму, становіцца Сьвяты Юр’я.

Першапачаткова зьвязаны з сонечным Ярылам, вобраз Юр’і ў Беларусі надзвычай шматгранны. Перадусім, сьвята Юр’я ў народным календары спраўлялася два разы на год. Вясновы Юр’я прыпадаў на 6 траўня, халоднага і зімовага Юр’ю адзначалі 19 сьнежня – менавіта ў гэты дзень варажылі аб будучай зіме. У сьнежні перапыняўся выпас жывёлы, бо лічылася, што зімовы Юр’я «адмыкае раты ваўкам» і тыя могуць напасьці на статак.

Сьвяты Юр’я, які пазьней увабраў у сябе вобразы сьвятога Георгія Пераможцы і Ярылы, шанаваўся як апякун Беларусі. У сярэднявеччы на беларускіх землях сьпявалі баляду аб Юр’і, які з канём перамог паганага Цмока і ўратаваў прыўкрасную каралеўну. Вобраз ваяра-вершніка, які ўвасабляў мужнасьць і адвагу, напрыканцы XIV стагодзьдзя зьявіўся на дзяржаўным гербе Вялікага Княства Літоўскага.

2. Зюзя на дварэ – куцьця на стале

Адзін з самых вядомых цяпер міталягічных пэрсанажаў, відаць, упершыню быў убачаны на Палесьсі. Не выключана, што самім Паўлам Шпілеўскім, які шмат падарожнічаў па гэтым краі, запісваючы і складаючы народныя паданьні. Менавіта на заходнепалескай мове Зюзя азначае мароз і сьцюжу. Гэты фантазійны бог холаду ўладарыць на беларускіх землях ад Калядаў да вясновага раўнадзенства. Ад яго подыху ўздымаецца завіруха і мяцеліца, а з сівой даўжэзнай барады сыплецца сьнег. Каржакаваты дзядок у цёплым кажусе прынцыпова ходзіць басанож, ня носіць шапкі і мае халерычны тэмпэрамэнт – калі злуецца на людзей, любіць стукаць жалезнай булавою па дрэвах і пнях. Аднак чалавеку ён шкоды ня чыніць. Наадварот, амаль усю зіму жывучы ў лесе, Зюзя час ад часу ходзіць па вёсках і мястэчках, каб уратаваць беспрытомных ад сьцюжы альбо папярэдзіць аб халоднай зіме. За гэта Зюзю заўсёды чакае падзяка – міска каляднай кашы на стале.

Апошнім часам вобраз Зюзі актыўна выкарыстоўваецца ў галіне турызму. Шмат гадоў турысты ехалі на Віцебшчыну, каб прывітаць Зюзю Паазерскага. Сёлета на «Калядкі ля Зюзінай хаткі» запрашае гарадзенскі маёнтак «Каробчыцы».

3. Каляда і Шчадрэц – амаль рэальныя

Гэтых багоў, што адпавядаюць зімовым сьвятам і носяць іх назвы, верагодна, таксама прыдумаў этнограф-фальклярыст Павал Шпілеўскі, які ў 23 гады пад псэўданімам Драўлянскага пачаў зьбіраць народныя паданьні. Вясёлага і шумнага бога дастатку і ўраджаю Каляду ўшаноўвалі акурат напярэдадні Калядаў – ён жыў у велічальных песьнях калядоўшчыкаў, якія ў масках на тварах, з каляднаю зоркаю і мехам для дарункаў у руках хадзілі па хатах, вітаючы гаспадароў. Калядаваньне з рэгіянальнымі асаблівасьцямі дайшло да нашых часоў і выклікае шчырую цікавасьць – асабліва сярод замежных турыстаў, якім гаспадары асобных аграсядзібаў прапануюць паўдзельнічаць у абрадзе.

На зімовыя сьвяты моладзь нярэдка ішла шчадраваць. У шчодры вечар – з 13 на 14 студзеня – на стол падавалі куцьцю з маслам альбо скваркамі, смажанае і варанае мяса, вяндліну, бліны з каўбасой і іншыя традыцыйныя прысмакі. Часам паход адбываўся ў кампаніі бога весялосьці, апекуна сьвятаў Шчадраца – у шырокім плашчы з бразготкамі і каронай на галаве. Часам ён ехаў у вазку, аб набліжэньні якога папярэджвалі звонкія бомкі, а таксама гучныя сьпевы і музыка.

4. Стрыбог і стрыбожавы ўнукі

Не абысьціся зімовай парою без Стрыбога, які дыханьнем сваім утварае паветра, і стрыбожавых унукаў – вятроў. Зімой асабліва шчыруюць вятры, што носяць імёны Сьвістуна, Ледавіка, Сьнегавіка.

У сьнежні дзьме Круцеліца, у студзені – Вярцеліца, лютаўскі вецер называюць Макраватым. Найбольш сярдзіты з памагатых Стрыбога – калючы і халодны паўночны вецер Сівер.

5. Мара, якую трэба спаліць

Адна з самых страшных багіняў у міталягічным пантэоне зімой хавае сонца і перашкаджае нараджэньню новага, вясновага сонейка, робячы намаганьні пакінуць на зямлі вечную ноч. Мару, альбо Марэну, называюць багіняй сьмерці, зімы, хваробаў, цёмнай ночы, кашмарных сноў і страшных зданяў. Усю зіму яна валадарыць на зямлі разам з маразамі.

Напрыканцы зімы Марэну ў вобразе саламянага пудзіла абавязкова спальвалі альбо тапілі, і зьнішчэньне павінна было быць незваротным. Толькі ў гэтым выпадку можна было спадзявацца на нараджэньне вясны.

6. На бяседзе з Пераплутам і Апівенем

Аб хітрыках і жартах гэтых нячысьцікаў ня варта забывацца падчас зімовых сьвятаў. Вясёлы і сьмяшлівы Пераплут надзвычай любіць песьні, забавы ды гульні. Убачыць яго здолее ня кожны, так ён самазабыўна бавіцца разам з гасьцямі. Апівень больш небясьпечны і вераломны за свайго напарніка. Ён спакушае гасьцей піць як мага больш, дбайна сочыць, каб кілішкі на стале не пуставалі.

Невялічкі, парослы цёмнай поўсьцю, з рожкамі замест броваў Апівень і сам ужывае моцныя напоі, аднак, колькі б ня піў, заўсёды застаецца цьвярозым. Знаходзячыся ў больш выйгрышным становішчы, нячысьцік кпіць з п'яных гасьцей, скідвае іх пад стол, дзе тыя нярэдка засынаюць.

7. Завіць бародку Міколу

За вобразам Сьвятога Мікалая стаіць Мікалай Мірлікійскі, які жыў у IV стагодзьдзі. Жыцьцё сьвятара складалася з добрых учынкаў, адзін зь якіх ляжыць у аснове найлепшай у сьвеце традыцыі.

Аднойчы сьвяты Мікалай дапамог беднай сям’і, дзе расьлі тры дзяўчынкі. Каб уратаваць дзяцей ад галоднай сьмерці, бацька вырашыў аддаць дачок у блудніцы. Аднак грошы, якія сьвяты Мікалай уначы непрыкметна падкінуў у хату, уратавалі дзяўчат ад гаротнай долі. З тае пары лічыцца, што пад Новы год здараюцца цуды, зьдзяйсьняюцца жаданьні, а пад ялінкай зьяўляюцца падарункі ад сьвятога Мікалая, альбо Санта Клаўса, які езьдзіць на калядных санях.

Надзвычай шануюць сьвятога Мікалая і ў Беларусі. Пасьля прыняцьця хрысьціянства ён замяніў Вялеса – бога жывёлагадоўлі, земляробства і багацьця. І калі раней дбайныя гаспадары завівалі на полі «Вялесаву бародку» ў выглядзе каласкоў, каб будучы год быў ураджайным, у больш позьнія часы зьявіўся звычай завіваньня «бародкі Міколу».

Сьвята вясновага Мікалая адзначалі ў траўні, зімовага каталікі і праваслаўныя спраўлялі 6 (19) сьнежня. Лічылася, што ад Міколы пачынаецца сапраўдная зіма, бо «да Міколы няма зімы ніколі».

Глядзець камэнтары (1)

Гэтая дыскусія закрытая.
Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG