Крэмль традыцыйна ўсё адмаўляе. І Эўропа кожны раз павінна вырашаць: гэта чыста крымінальнае злачынства, дывэрсія ці напад? Журналісты праекту Ўкраінскай службы Радыё Свабода «Данбас.Рэаліі» пагутарылі з эўрапейскімі палітыкамі і экспэртамі, каб высьветліць — дзе заканчваецца гібрыдная вайна і пачынаецца сапраўдная, клясычная?
«Скаардынаваная кампанія, а ня проста асобныя інцыдэнты»
Пасьля пачатку поўнамаштабнага ўварваньня Расеі ва Ўкраіну колькасьць дывэрсій і падазроных інцыдэнтаў у Эўропе рэзка ўзрасла. Міжнародны цэнтар па барацьбе з тэрарызмам налічыў 151 вядомы выпадак расейскіх дывэрсій і іншых гібрыдных апэрацый зь лютага 2022 году па люты 2026-га. Францускі аналітык Клеман Малэн адзначае, што толькі ў верасьні гэтага года іх было зафіксавана каля 50.
«Пасьля поўнамаштабнага ўварваньня Расеі ва Ўкраіну расейскія спэцслужбы, безумоўна, сталі больш актыўнымі, чым раней, у правядзеньні дывэрсій у эўрапейскіх дзяржавах, якія падтрымліваюць Украіну. Былі нават замахі, напрыклад, на генэральнага дырэктара нямецкага вытворцы зброі Rheinmetall. Было нават тое, што я назваў бы дзяржаўным тэрарызмам, напрыклад, выпадак у DHL у 2024 годзе (адпраўка праз службу дастаўкі DHL пасылак з выбуховымі рэчывамі зь Вільні) і падобныя спробы ў 2025 годзе. Таму, я думаю, мы можам клясыфікаваць гэта як скаардынаваную кампанію, а ня проста асобныя інцыдэнты», — кажа Барт Шурман, прафэсар па вывучэньні тэрарызму і палітычнага гвалту ў Лейдэнскім унівэрсытэце (Нідэрлянды).
Пасылкі зь Вільні
Адна з самых гучных такіх апэрацый пачалася са звычайных пасылак. Улетку 2024 года зь Вільні былі адпраўлены пасылкі з самаробнымі запальнымі прыладамі. Адна з іх загарэлася ў лягістычным цэнтры DHL у Ляйпцыгу, іншыя прылады спрацавалі ў Польшчы і Вялікабрытаніі. Паводле сьледзтва, за гэтай апэрацыяй можа стаяць расейская вайсковая выведка. Масква адмаўляе сваю датычнасьць.
«Я думаю, што мы бачым прыкметы таго, што расейцы гатовыя рызыкаваць у гэтых апэрацыях, у тым ліку рызыкаваць чалавечымі жыцьцямі», — адзначае Шурман.
Правакатараў знаходзяць на месцы
Каб арганізаваць правакацыю, расейскім спэцслужбам неабавязкова адпраўляць сваіх агентаў у Эўропу, кажуць экспэрты. Выканаўцу можна знайсьці на месцы. Завэрбаваць яго празь інтэрнэт, даць яму простае заданьне, атрымаць фота ці відэа, якое пацьвярджае, што ўсё зроблена, і заплаціць яму. Такі выканаўца — расходны матэрыял для расейскіх спэцслужбаў. Яго затрыманьне не зьнішчае ўсю сетку: ён можа нават ня ведаць сапраўднага імя куратара.
«У Літве мы зараз прымаем новыя законы, якія прадугледжваюць адказнасьць за дывэрсійную дзейнасьць. Менавіта для таго, каб нават тыя людзі, якія маглі ня ведаць, што робяць, былі прыцягнутыя да адказнасьці. Вядома, гэта не вырашыць праблему цалкам, але расейскія спэцслужбы цяпер часта дзейнічаюць такім чынам, што іх выканаўцамі зьяўляюцца ня госьці з Расеі. Гэтыя апэрацыі арганізуюцца дыстанцыйна. І я не зьдзіўлюся, калі тыя ж „расейскія дамы“ удзельнічаюць у каардынацыі такіх дзеяньняў», — падкрэсьлівае Раса Юкнявічэне, дэпутат Эўрапарлямэнту і былая міністар абароны Літвы.
«Уцягваньне ўкраінцаў у такія апэрацыі — падліваньне алею ў агонь»
Паводле слоў экспэртаў, з пачатку паўнамаштабнай вайны расейскія спэцслужбы пачалі актыўна выкарыстоўваць так званых агентаў нізкага ўзроўню, «аднаразовага выкарыстаньня». Гэтыя агенты, прынамсі, большасьць зь іх, каштуюць Расеі вельмі мала. Патрабуецца пара сотняў ці некалькі тысяч эўра, каб пераканаць іх зрабіць нешта вельмі небясьпечнае для іх саміх і за што ў многіх выпадках, калі іх зловяць, яны атрымаюць працяглыя тэрміны пазбаўленьня волі.
«Большасьць зь іх нічога ня ведае пра ГРУ, ФСБ ці іншыя расейскія службы, якія могуць быць датычныя. Яны не прайшлі ў іх навучаньне, яны не зьяўляюцца калегамі сапраўдных супрацоўнікаў выведкі, якія імі кіруюць. А калі гэтых людзей і зловяць, яны звычайна ня могуць паведаміць уладам нічога істотнага. У іх на тэлефоне можа быць усталяваная праграма Telegram, дзе ананімны акаўнт дае ім заданьні або задае пытаньні, просіць прадставіць доказы выкананай працы ў выглядзе відэа ці фота, а потым, магчыма, іншы ананімны акаўнт дасылае ім крыптавалюту ў якасьці аплаты», — тлумачыць Шурман.
Сярод тых, каго завэрбавалі расейскія спэцслужбы, ёсьць грамадзяне самых розных краін. У прыватнасьці, украінцы, якіх Расея таксама выкарыстоўвае ў падобных апэрацыях.
«Значная колькасьць інцыдэнтаў, якія можна ахарактарызаваць як дывэрсійную або падрыўную дзейнасьць, зьвязана з завэрбаванымі ўкраінцамі, што ўплывае на рэпутацыю ўкраінцаў сярод выведвальнай супольнасьці нашых краін-партнэраў. Гэта значыць, нас успрымаюць ня толькі як людзей, якія змагаюцца супраць расейцаў, але і як патэнцыйна тых, каго можна завэрбаваць і хто можа ўяўляць пагрозу. Расейскія спэцслужбы робяць гэта абсалютна сьвядома», — упэўнены Вадзім Чарныш, старшыня савета дырэктараў Цэнтра дасьледаваньняў бясьпекі «CENSS».
Расея ўцягвае ў дывэрсіі грамадзян многіх краін у якасьці агентаў нізкага ўзроўню. Ад Кубы і Калюмбіі да імігрантаў зь некаторых краін Паўночнай Афрыкі. У такіх краінах, як Польшча, у дывэрсіях і іншых гібрыдных інцыдэнтах удзельнічала шмат украінцаў.
«Атрымліваецца, што небясьпечную апэрацыю супраць краіны праводзіць не проста хтосьці, а часта ўкраінскі бежанец, якому далі прытулак, выратавалі ад вайны, і які ў рэшце рэшт павярнуўся супраць краіны, якая аказала яму дапамогу. Вядома, гэта вельмі магутны псыхалягічны інструмэнт у такіх краінах, як Польшча, дзе ўжо вядуцца гарачыя спрэчкі аб тым, колькі ўкраінскіх бежанцаў яны могуць прыняць. Уцягваньне ўкраінцаў у такія апэрацыі — гэта падліваньне алею ў агонь», — кажа Шурман.
«Многія эўрапейскія спэцслужбы не гатовыя супрацьстаяць такім пагрозам»
Адна апэрацыя можа вырашыць адразу некалькі задач: нанесьці фізычную шкоду, праверыць магчымасьці эўрапейскіх спэцслужбаў і адначасова абвастрыць існуючыя супярэчнасьці ўнутры грамадзтва. Усё, што даступна Расеі ў Заходняй Эўропе, у цяперашні час ператвараецца ў зброю супраць самой эўрапейскай дэмакратыі.
«Напрыклад, пошта, стабільнае функцыянаваньне паштовых службаў, якія даюць эўрапейскаму праекту магчымасьць аб’яднаць розныя часткі ЭЗ, перасылаючы паштовыя адпраўленьні без дадатковых мытных ці іншых праверак з адной часткі Эўропы ў іншую. І гэта выкарыстоўваецца расейцамі для падрыўной дзейнасьці. А Эўропа да гэтага не гатовая. Яны проста не ўяўляюць, як такое магчыма», — кажа Чарныш.
Актыўнасьць Расеі ў Эўропе не абмяжоўваецца толькі сабатажам. Выкарыстоўваюцца таксама шпіянаж, дэзынфармацыя і апэрацыі па ўплыве.
«Я зусім не зьдзівілася, што за гэтым стаіць Расея, але мяне вельмі зьдзівіла, што „Расейскі дом“ усё яшчэ працуе ці працаваў у Нямеччыне. Калі я пачала вывучаць гэтае пытаньне, выявілася, што ў 15 ці нават больш краінах да гэтага часу ёсьць такія „Расейскія дамы“. Гэта вельмі дзіўна. Магчыма, людзі нават ня ведаюць, што гэта значыць. Што справа не ў расейскай мове, не ў культуры. Гаворка ідзе пра шпіёнаў, пра тых, хто спрабуе паўплываць на выбары ў кожнай краіне Эўропы. Вы ня знойдзеце такіх дамоў ні ў Літве, ні ў Латвіі, ні нават у скандынаўскіх краінах. Але вы знойдзеце такія дамы ў Парыжы, Брусэлі, Рыме, Мадрыдзе і нават у Славаччыне», — дзеліцца сваімі думкамі эўрадэпутат Раса Юкнявічэне.
Гэта яшчэ дывэрсія ці ўжо вайсковы напад?
Для калектыўнай Эўропы пытаньне ўсё яшчэ застаецца адкрытым: дзе заканчваецца дывэрсія і пачынаецца напад, на які дзяржава павінна адказаць не паліцэйскімі, а вайсковымі мэтадамі?
«Ці існуе такое паняцьце, як шэрая зона, калі немагчыма выразна вызначыць: гэта ўжо вайна ці яшчэ не вайна? І многія цяперашнія палітыкі гэтым карыстаюцца: „Гэта не вайна, а значыць, ваенны адказ не патрэбны, дастаткова звычайнага паліцэйскага адказу“. Але мэта Расеі — менавіта максымальна аслабіць дзяржаву, каб яна стала больш лёгкай мішэньню або ахвярай магчымай агрэсіі, уварваньня або больш сур’ёзнай ваеннай апэрацыі», — дадае Чарныш.
Краіны Балтыі значна бліжэй да Расеі і шмат гадоў рыхтуюцца да такіх сцэнарыяў. Мясцовыя палітыкі зьяўляюцца прыхільнікамі жорсткага адказу на гібрыдную вайну.
«Палітыкам ва ўсім сьвеце, і асабліва ў Эўропе, трэба зьмяніць сваю рыторыку, зьмяніць тон, якім яны размаўляюць. Быць ціхім ці ветлівым — гэта мова, якую Расея не паважае і не разумее. Фактычна, такі тон толькі сьмяшыць іх. Таму, я лічу, мова павінна быць значна больш жорсткай. Па-другое, калі мы паглядзім на апошнія дзесяцігодзьдзі, уплыў нашых спэцслужбаў і ўзброеных сіл зьнізіўся. Палітыкі вывелі з-пад кантролю многія працэдуры за апошнія дзесяцігодзьдзі», — кажа Марціньш Стакіс, дэпутат Эўрапарлямэнту ад Латвіі, сябра падкамітэту па бясьпецы і абароне.
«Мы павінны даць больш свабоды эўрапейскім спэцслужбам»
Латвійскія ўлады нядаўна абвясьцілі пра новую правакацыю на мяжы з Беларусьсю. Узброеныя людзі ў масках сілай выгналі групу з больш чым 20 нелегальных мігрантаў у бок Латвіі. Яны пагражалі латвійскім вайскоўцам, а пазьней праніклі на тэрыторыю Латвіі, дзе пашкодзілі электрычную сыстэму і скралі дзьве камэры памежнага назіраньня. І гэта толькі чарговы эпізод гібрыднай вайны, у якой Менск выкарыстоўвае штучна створаны міграцыйны крызіс, каб аказаць ціск на Эўрапейскі зьвяз і NATO.
«Я лічу, што мы павінны даць больш свабоды эўрапейскім спэцслужбам, а таксама вайскоўцам, каб яны маглі даць адпаведны адказ. Таму што без рэакцыі на дывэрсіі іх будзе толькі больш. Добры прыклад — Балтыйскае мора. Мы памятаем, як год таму было шмат інцыдэнтаў. Паступалі паведамленьні пра пашкоджаньне падводных кабэляў. Некаторыя зь іх былі выведзеныя з ладу. Мы былі амаль упэўненыя, што гэта зрабіла Расея. А пасьля таго, як NATO адрэагавала на гэта, колькасьць такіх выпадкаў зьнізілася амаль да нуля. Гэта добры прыклад мовы, якую Расея разумее і паважае», — падкрэсьлівае Стакіс.
Пытаньне ня толькі ў тым, як рэагаваць на канкрэтны інцыдэнт. Эўрапейскія палітыкі абмяркоўваюць, дзе менавіта трэба правесьці «чырвоныя лініі» і якой павінна быць рэакцыя, калі яны будуць перасечаныя.
«У Эўропы ёсьць магчымасьць, напрыклад, закрыць, ізаляваць Калінінград, калі спатрэбіцца, калі яны звернуцца да такіх дзеяньняў, якія пагражаюць нашаму сувэрэнітэту. Мы таксама павінны сказаць, што ёсьць некаторыя чырвоныя лініі. І Пуцін павінен ведаць, што калі ён будзе працягваць гэта рабіць, у нас ёсьць інструмэнты для рэагаваньня. Калінінградзкая вобласьць — гэта, так бы мовіць, іх „ахілесава пята“. У нас таксама ёсьць інструмэнты ў кібэрсфэры. У нас шмат інструмэнтаў. Але пакуль мы, вядома, не хочам эскаляцыі. Аднак мы павінны разумець, што Пуцін увесь час падтрымлівае гэтую эскаляцыю, ідзе далей і далей», — тлумачыць Юкнявічэне.
«У Эўропе павінны быць выразныя пратаколы для такіх выпадкаў»
На думку эўрадэпутата, у Захаду павінен быць канкрэтны плян дзеяньняў і загадзя вызначаныя варыянты рэагаваньня ў выпадку эскаляцыі гібрыднай вайны.
«Расея ня здольная перарэзаць Сувальскі калідор. Я перакананы, што гэта практычна немагчыма. Але высадзіцца на нейкім незаселеным востраве ў Балтыйскім моры, напрыклад, ці ў Паўночным моры... Каб паліцыя задавалася пытаньнем: «Хто гэта? „Зялёныя чалавечкі“? „Вагнэр“? Проста паляўнічыя? А Эўропа будзе задавацца пытаньнем, як ім рэагаваць — ваеннымі ці неваеннымі сродкамі? Гэта магчыма. Гэтую нерашучасьць палітыкаў можна выкарыстаць.
Калі такія ўмоўныя паляўнічыя высадзіліся на тэрыторыю эўрапейскіх краін — іх трэба неадкладна арыштоўваць. Павінны быць паветраныя патрулі, павінны быць бесьпілётныя патрулі. Яны маглі б у нас павучыцца, як абараняць Балтыйскае і Паўночнае мора невялікімі сіламі. Сыстэма назіраньня і хуткага рэагаваньня, раньняга папярэджаньня павінна працаваць бездакорна», — упэўнены Чарныш.
Ён мяркуе, што палітыкі павінны быць гатовыя да адэкватнага рэагаваньня ў першую чаргу. Каб не было, як у Крыме: «Дайце нам каманду: страляць ці не страляць?»
«Яны хочуць, каб мы тут, у Эўропе, перасталі дапамагаць Украіне, каб людзі казалі: „Глядзіце — яны могуць напасьці на нас, давайце пасядзім ціха, давайце не будзем дражніць гэтага страшнага мядзьведзя, і тады ўсё будзе добра“. Гэта было б памылкай, і менавіта гэтага яны хочуць, мы павінны дзейнічаць наадварот, аказваць больш дапамогі, — рэзюмуе Юкнявічэне. — Расейская гібрыдная вайна працуе да таго часу, пакуль кожны наступны крок расейскіх спэцслужбаў разглядаецца як асобны інцыдэнт: падпал, кібэратака, правакацыя, дывэрсія. І называюць яны гэта як заўгодна — толькі не вайной. Украіна лепш за ўсіх ведае, да чаго можа прывесьці такая нявызначанасьць».